Fréttablaðið - 04.03.2013, Blaðsíða 13

MÁNUDAGUR 4. mars 2013 | SKOÐUN | 13
Á netinu má sjá erindi Þorvald-
ar Þorsteinssonar – þess snilldar-
manns – á málþingi BÍL um
skapandi greinar frá sjónarhóli
listamanna þar sem hann deildi á
tilhneigingu til að beita akadem-
ískum vinnubrögðum í listsköpun.
Hann talaði um „gervireynd“ í því
sambandi.
Í erindinu vék hann stuttlega
að íslenskunni og aðferðum okkar
við að kenna krökkum hana. Hann
sagði eitthvað á þá leið að krakk-
arnir hefðu í raun ámóta færni í
að nota íslensku og konsertpíanisti
hefur á hljóðfæri sitt, en kennslu-
háttunum mætti líkja við það að
konsert píanistinn einblíndi í þjálf-
un sinni á feilnóturnar – krakkarn-
ir skilgreina málnotkun sína út frá
feil nótunum – og áherslan á grein-
ingu og lýsingu málsins fremur en
beitingu þess jafngilti því að láta
konsert píanistann einbeita sér að
því að taka flygilinn í sundur og
setja hann aftur saman í réttri röð.
Málótti og málþótti
Þetta er frábær líking hjá Þorvaldi.
Þegar einblínt er á að kenna málið út
frá villunum en ekki möguleikunum
sem í því felast gleymist að krakk-
arnir kunna málið þegar þeir koma
í skólann. Stundum hefur hvarflað
að manni að markmið íslensku-
kennslu í skólum sé að sýna börnum
fram á að íslenska sé útlenska. Og
ekki bara útlenska heldur ákaflega
erfið útlenska sem þau muni aldrei
ná tökum á. Er þetta atviksorð? Er
þetta óákveðið fornafn (hvur fjár-
inn sem það nú annars er)? Kenni-
liður? Sagnliður? Veistu þetta ekki?
Þá kanntu ekki íslensku. Íslenska er
nefnilega útlenska.
Stundum hittir maður fólk með
ómælda frásagnargáfu sem getur
haldið áheyrendum föngnum með
snilldarlega uppbyggðum sögum en
þegar maður spyr hvort þetta fólk
hafi ekki löngun til skrifta er eins
og tenginguna vanti milli munn-
legrar málnotkunar og skriflegrar;
það segist ekki kunna neitt; kannski
af því að það man ekki hvenær
maður skrifar „geysa“ og hvenær
„geisa“. Þessu fólki hefur verið talin
trú um að íslenska sé útlenska. Erf-
itt mál sem það muni aldrei geta
lært. Og það fyllist málótta.
Aðrir fyllast málþótta. Til er fólk
sem amast við málfari sam borgara
sinna, ekki síst þeirra sem hafa
atvinnu af því að nota tungumálið
– tala í útvarp eða skrifa í blöð. Til
dæmis les maður iðulega aðfinnslur
um þau Andra Frey og Gunnu Dís
sem eru á morgnana á Rás tvö, fólk
sem er einmitt sérstaklega gaman að
hlusta á af því að þau eiga svo auð-
velt með að tjá sig, hafa skemmtilegt
tungutak með sterku svipmóti.
Þessi málgæslustörf eru af
góðum hug sprottin – umhyggju
fyrir varnar lausum menningar-
verðmætum í spilltum heimi. En
hún er seig sú gamla og ekki víst
að hún þurfi á slíkri umhyggju að
halda. Við erum ekki stödd á safni
þar sem einungis má fara hljóðlega
um sali og skoða viðkvæmu orðin,
sem hreinsuð eru reglulega af fólki
með hvíta hanska. Íslenskan brotn-
ar ekki þó að einhver segi „Ég vill“.
Hún er heldur ekki latína, endan-
legt, lokað mengi. Hún er ekki við-
kvæmt blóm að berjast fyrir lífi sínu
í menningarnæðingnum: hún er ein-
mitt eins og íslenskur heiða gróður:
kraftmikil og ódrepandi. Hún er
ekki hrum og veikbyggð heldur
sterk og frjósöm. Hún er „orða frjó-
söm móðir“ eins og Bólu-Hjálmar
kvað. Nýjasta dönskuslettan vitnar
um þetta: „Haltu kjafti, hvað var
gaman í gær,“ segja krakkarnir
upp á dönsku, en danskurinn lætur
þennan frasa duga: hér eru daglega
búnir til nýir: „Farðu í sturtu, hvað
mig langar í pönnuköku“, „farðu á
ball í Garðabæ hvað Snjólfur er vit-
laus“, „skafl beygjattu skalli, hvað
þetta er ljót peysa“. Orða frjósöm
móðir. Það er svo gaman að bulla á
íslensku. Hún er svo opin og frjósöm
og til í tuskið. Hún er svo blæbrigða-
rík, svo sveigjanleg og teygjanleg –
og beygjanleg.
„Ýmsir, báðir, sérhver…“
Málþótti eins er málótti annars.
Og málflótti þess þriðja. Í skóla-
kerfinu grúfa blessuð börnin sig
yfir setningafræðina – taka flygil-
inn í sundur – og geta romsað upp úr
sér óákveðnum fornöfnum – annar,
fáeinir, enginn, neinn, / vömb,
keppur, laki, vinstur – en þau læra
ekki að tjá sig; tala, skrifa, skálda,
bulla; móta hugsun í orð, nota þetta
tungumál sem þau kunna. Það er
eftirlátið Junior Chamber hreyf-
ingunni að þjálfa ungt fólk í því
að halda ræður, og virðist áskilið
í þeirri þjálfun að hafa enga sann-
færingu en þykjast hafa hana og
eru gefin stig fyrir að baða út hönd-
unum, hvessa augun, hækka og
lækka róminn. Útkoman er gervi-
mælska, ámóta spennandi og kjöt-
lokur frá Borgarnesi. Fyrir vikið
eru ræðustólar landsins þéttsetn-
ir fólki sem baðar út höndunum og
talar hálfkjökrandi um málefni sem
því stendur í rauninni hjartanlega á
sama um.
Vandað málfar vitnar um vand-
aða hugsun; vont málfar sýnir
vonda hugsun. Eitt einkenni góð-
ærisins var mikil löngun til að tala
ensku öllum stundum, kannski af
því að íslenskan er svo gagnsæ að
allt skilst sem maður segir. Hefði
hrunið ekki komið er eins víst að
útrásarvíkingarnir (sem nú bíða
í ofvæni eftir kosningaúrslitum)
hefðu haft sitt fram, búnir að taka
skortstöðu á íslenskuna og enska
orðið opinbert tungumál hér á
landi. Og kannski er erfitt að rök-
styðja hvers vegna við eigum að tala
þetta skrýtna mál, sem enginn kann
víst almennilega, nema nokkrir sér-
lundaðir prófarkalesarar – og það að
málið sé skemmtilegt og dásamlegt
og orða frjósöm móðir nær kannski
skammt. En við hérna erum eina
fólkið í heiminum sem talar þetta
mál. Okkur er trúað fyrir því. Hætt-
um við að tala íslensku deyr hún og
veröldin verður einum hugsunar-
hættinum fátækari: enginn sem
skilur Njálu, Laxness og Þórberg
og ljóðin öll og allt hitt sem heilan
heim margbrotinna og fínlega sam-
ofinna hugmynda þarf til að skynja
að fullu: heilt tungumál. En við
verðum líka að muna að íslenska er
handa okkur; til þess að nota hana
þurfum við ekki að þylja upp þessi
fornöfn sem aldrei geta ákveðið sig.
Hún er okkar mál. Íslenska er ekki
útlenska. Hún er innlenska.
En við verðum líka
að muna að íslenska
er handa okkur...
Va n ræksl a er ei n
birtingar mynda ofbeldis
gegn barni. Þegar þörf-
um barns er ekki sinnt
nægjanlega þannig að
barninu er búin hætta
af, eða það getur leitt til
skaða á þroska þess, er
um vanrækslu að ræða.
Vanræksla getur verið
líkamleg, tilfinningaleg
eða sálræn og vanræksla
getur einnig snúið að
umsjón og eftirliti varð-
andi nám. Þegar rætt er um van-
rækslu er ekki átt við eitt og eitt
skipti heldur síendurtekin atvik. Til
dæmis telst til vanrækslu ef sex ára
gamalt barn kemur ítrekað of seint
í skóla, kemur þangað óhreint eða í
skítugum fötum dag eftir dag eða
fær ekki næga hvíld að staðaldri.
Foreldrar bera einfaldlega ábyrgð
á að þessir þættir séu í lagi. Van-
ræksla getur orðið til þess að barn
getur dregist aftur úr jafnöldrum
sínum á mismunandi hátt, átt erfið-
ara með að leysa úr vandamálum og
árangur þess í skóla orðið slakari.
Einnig getur vanræksla orðið til
þess að barn verði berskjaldaðra
fyrir öðru ofbeldi, s.s. kynferðis-
ofbeldi. Vanræksla getur því vald-
ið varanlegum skaða bæði andlega
og líkamlega.
Samkvæmt íslenskum lögum ber
öllum skylda að tilkynna til við-
komandi barnaverndarnefndar,
neyðarlínu 112 eða lögreglu,
grun um að barn sé beitt
ofbeldi eða það búi við óvið-
unandi aðstæður. Því miður
er raunin oft sú að þessari
skyldu er ekki framfylgt.
Hafa má í huga að sá sem tilkynnir
getur óskað eftir nafnleynd gagn-
vart öðrum en barnaverndarstarfs-
manni. Barnið á ávallt að njóta vaf-
ans og það er hlutverk fagfólksins
að meta hvort aðbúnaði barnsins er
ábótavant.
Á vef samtakanna, www.barna-
heill.is/verndumborn má finna nán-
ari upplýsingar um vernd barna
gegn ofbeldi, hvernig þekkja má
einkennin og hvernig bregðast
skuli við. Það er bæði siðferðis-
leg og lagaleg skylda okkar að til-
kynna um grun á ofbeldi eða van-
rækslu gegn barni. Það þarf þjóð til
að vernda barn.
Nú stendur yfir átakið Út að
borða fyrir börnin þar sem sex-
tán veitingastaðir og viðskipta-
vinir þeirra styðja vernd barna
gegn ofbeldi með því að gefa hluta
af verði valinna rétta til verkefna
Barnaheilla.
Það þarf þjóð til að
vernda barn
BARNAHEILL
Sigríður
Guðlaugsdóttir
verkefnastjóri
➜ Barnið á alltaf að
njóta vafans og það er
hlutverk fagfólksins að
meta hvort aðbúnaði
barnsins er ábótavant.
Fyrirmyndar
fyrirtæki
2012
Tökum á skulda- og
greiðsluvanda heimilanna
Í þágu heimilanna
› Verðtrygging á húsnæðis- og
neytendalánum verði ekki
almenn regla
› Auðveldum afborganir af húsnæðis-
lánum með skattaafslætti
› Fellum niður skatt þegar greitt er inn
á höfuðstól húsnæðislána í stað þess
að greiða í séreignarsjóð
› Leyfum skuldsettum íbúðareigendum
að hefja nýtt líf án gjaldþrots
› Afnemum stimpilgjöld
Markvissar og raunhæfar aðgerðir
í þágu heimilanna sem má koma
í framkvæmd án tafar.
Er íslenska útlenska?
Í DAG
Guðmundur Andri
Thorsson
rithöfundur