SÍBS blaðið - 01.10.2001, Side 14

14
verður þá skyndilega ófær að sjá um sig. Þetta
leiðir oft til innlagnar á sjúkrahús. Orsakir rugl-
ástands eru margvíslegar, en algengastar eru
sýkingar af ýmsu tagi, aðrar ástæður geta verið
hjartaáfall, blóðtappi í lungum og efnaskipta-
truflanir. Nauðsynlegt er að fá upplýsingar frá
nánustu aðstandendum um hvernig ástandið var
áður en ruglið reið yfir. Sömuleiðis þarf að gefa
sjúklingnum góðan tíma áður en staðfest er
hvort um undirliggjandi heilasjúkdóm geti verið
að ræða. Ekki er leyfilegt að framkvæma heila-
bilunargreiningu fyrr en ruglástand hefur gengið
yfir nema upplýsingar um ástand fyrir ruglið
gefi tilefni til.
Það er misjafnt eftir löndum og stöðum hverjir
standa helst að greiningu þessa sjúkdóms, en hér
á landi er algengast núorðið að greiningin fari
fram á Minnismóttökunni á Landakoti.
Sérfræðingar í taugasjúkdómum, geðsjúkdómum
og öldrunarlækningum geta einnig staðið að
rannsóknum sem þessum. Eðilegast er þó að leita
fyrst til síns heimilislæknis og ræða vandamálið
við hann. Hann getur síðan ákveðið hvort
ástæða sé til frekari skoðunar og hvernig standa
skuli að henni.
Einkenni
Aðaleinkenni Alzheimers sjúkdóms er dvínandi
minni. Minnið er hins vegar ekki einfalt fyribæri
enda er það aðgreint á mismunandi hátt. Hér er
það gert á tvennan hátt, annars vegar í skamm-
tímaminni og langtímaminni og hins vegar í
staðreyndaminni, atburðaminni og verkminni.
Skammtímaminni er einfaldlega hæfileikinn til
að leggja á minnið, læra. Þessi hæfileiki dvínar
fljótt í Alzheimers sjúkdómi og er oftast ástæða
komu til læknis.
Langtímaminni er hæfileikinn til að muna það
sem maður var áður búinn að leggja á minnið
svo sem afmælisdagar og atburðir fyrri ára.
Lengi var talið að þessi hæfileiki héldist mun
betur í sjúkdómnum en skammtímaminnið en
svo er ekki. Það skiptir okkur hins vegar ekki
eins miklu máli dags daglega og það kemur í ljós
þegar það er sérstaklega athugað að langtíma-
minnið dvínar einnig tiltölulega fljótt hjá
Alzheimers sjúklingum.
Staðreyndaminni er hæfileikinn til að leggja á
minnið ýmsar staðreyndir sem koma okkur oftast
nær ekki beint við svo sem ártöl, nöfn frægra
persóna, atburðir í mannkyns- eða landssögu
o.s.frv. Þessi hæfileiki dofnar eftir því sem
Alzheimers sjúkdómur færist í vöxt.
Atburðaminni. Þetta er minni atburða sem
viðkomandi upplifir og er því mjög persónu-
bundið. Upplifanir fara aðrar leiðir í heilanum en
aðrar upplýsingar og virkja tilfinningalífið. Því
geta Alzheimers sjúklingar munað ótrúlegustu
hluti, þótt minni þeirra að öðru leyti sé orðið
mjög bágborið.
Verkminni. Þetta er hæfileikinn til að muna ýmis
konar verkleg atriði svo sem að synda, hjóla,
binda bindishnút eða setja upp hár. Þetta á einnig
við um flóknari hluti sem sumir þjálfa sig til svo
sem að spila á hljóðfæri eða smíða úr tré eða
öðru efni. Ef Alzheimers sjúklingur fær ekki
verkstol sem hluta af einkennum sjúkdómsins er
hæfileiki hans á þessu sviði lítið skertur lengi vel.
Önnur einkenni sem oft koma fram, einkum hjá
hinum yngir eru:
Málstol. Þegar málstol er að byrja vantar skyndi-
lega réttu orðin. Þegar frá líður á einstaklingurinn
í vaxandi erfiðleikum með að finna réttu orðin og
það þarf oft að rýna sérstaklega í það hvað hann á
við. Með tímanum verður málið mjög brotakennt.
Verkstol. Verk sem áður voru gerð án mikillar
umhugsunar verða erfiðari. Þetta kemur fyrst
fram í flóknari atriðum, en kemur síðar fram í
einfaldari verkum. Það er fyrst skipulagið sem
verður lakara, þá nægir að segja til, en síðar sjálf
athöfnin og þá þarf að veita beina aðstoð.
Ratvísi. Stundum verður erfitt að rata á ókunn-
ugum slóðum þrátt fyrir hjálpartæki svo sem
kort. Síðar verður erfiðara að rata á þekktum
slóðum, jafnvel á heimili sínu.
Dómgreind. Oft sjá allir aðrir en sjúklingurinn að
eitthvað er að. Þá er innsæi skert. Dómgreindar-
leysi getur komið fram á ýmsan hátt svo sem í
fjármálum eða í því hvað viðkomandi treystir sér
til að gera sem allir aðrir vita að hann getur með
engu móti gert.
Félagshæfni. Oftast er léleg félagshæfni afleiðing
af ofantöldum einkennum þannig að sjúkling-
urinn getur ekki lengur sinnt skyldum sínum í
starfi eða fjölskyldu. Hæfni til að sinna félags-
legum skyldum er hluti greiningar á heilabilun.
Oft er talað um mismunandi stig sjúkdómsins en
til einföldunar er honum skipt í fimm stig hér.
Hvert stig tekur oftast nokkur ár, þau fyrstu og
síðustu oftast nær lengstan tíma.
Fyrst er forstig sjúkdómsins og þá er greiningin
sjaldnast örugg vegna þess hversu margar orsakir
geta legið að baki. Næst kemur stig greinilegs
minnistaps og á þessu stigi er greiningin oftast
gerð nú til dags. Sjúklingurinn getur á ýmsan
hátt brugðist sjálfur við. Í mörgum tilfellum
reynir hann að bæta fyrir minnistap með betra
skipulagi, skrifa hjá sér, láta aðra um að taka
ábyrgð og losa sig sjálfur undan öllu sem getur
valdið streitu en í öðrum tilvikum neitar hann
hins vegar að horfast í augu við vandamálin. Þá
kemur að vægri heilabilun þar sem þörf er á
vaxandi eftirliti, en viðkomandi klárar sig með
því móti og á einfaldari hátt en áður. Fjórða
stigið er millistig heilabilunar og á því stigi þarf
að koma til í vaxandi mæli bein aðstoð. Á þessu
stigi er oftast farið að hugsa til sólarhringsvist-
unar. Að lokum er komið á stig alvarlegrar heila-
bilunar og þá er sjaldnast skynsamlegt að leggja
það á aðstandendur að annast sjúklinginn heima.
Meðferð
Í grófum dráttum má skipta meðferðarmögu-
leikum í þrjá hluta, upplýsingar og stuðningur,
lyfjameðferð og umönnun.
M
ál
e
fn
i
al
d
ra
›
ra