Morgunblaðið - 04.07.2017, Side 19

19
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 4. JÚLÍ 2017
Sumarfjör í Grafarholti Emma Karen Helgadóttir notaði blíðuna um nýliðna helgi til að leika sér í busllaug. Það er gott að geta kælt sig aðeins með vatni þegar sólin skín sem heitast.
Eggert
Í aldarþriðjung hef-
ur blasað við að dreif-
ing alaskalúpínu hér-
lendis stefndi gróður-
ríki landsins í mikla
hættu, sem erfitt gæti
reynst að sporna við.
Þessi stórvaxna og
blómfagra tegund sem
flutt var til landsins í
góðri trú frá Alaska ár-
ið 1945 hefur sem
ágeng planta hérlendis
reynst vargur í véum. Eftir að hafa
komið sér fyrir og hafið fræmyndun
dreifist hún hratt um auðnir og gróið
land og gjörbreytir ásýnd þess og
aðstæðum fyrir náttúrulega gróð-
urframvindu. Frá aldamótum hefur
verið heimilt að banna að flytja inn
og rækta framandi plöntutegundir
en þeim ákvæðum hefur lítið verið
fylgt eftir í reynd. Enn framleiðir
Landgræðsla ríkisins lúpínufræ til
dreifingar undir merkjum land-
græðslu. Skógræktin og tengdir að-
ilar hafa lengi átt stóran hlut í dreif-
ingu lúpínu um landið og með því
skellt skollaeyrum við aðvörunum og
augljóst vaxandi hættu. Þegar þann-
ig er staðið að málum er skiljanlegt
að almenningur sé ráðvilltur, og al-
menn leiðsögn og fræðsla um gróð-
urríkið er þess utan af
skornum skammti.
Horft frá
hringveginum
Umhverfi Reykja-
víkur segir sína sögu
um yfirtöku lúpínunnar
og þeir sem aka hring-
veginn árlega á blómg-
unartíma hennar fá
glögga mynd af hversu
hratt hún breiðist út,
t.d. á söndunum sunn-
anlands og í Öræfum.
Löngu er þekkt bar-
áttan við lúpínu í Morsárdal sem
dreifðist út frá einum hnaus sem þar
var komið fyrir vorið 1954. Á Skeið-
arársandi þar sem hægt er að fylgj-
ast með og dást að sjálfgræðslu með
birkinýgræðingi er lúpína nú að
hefja sitt landnám. Stóralda framan
við Svínafellsjökul er á röskum ára-
tug orðin alþakin lúpínu og þaðan á
hún greiða leið áfram vestur yfir
þjóðgarðinn framan við Skaftafells-
jökul. Klettabjörgin suður af Hofi í
Öræfum, sumpart með fágætum
tegundum eins og munkahettu,
verða innan tíðar alþakin lúpínu sem
þangað berst frá landgræðslusvæð-
inu við Fagurhólsmýri. Sandar og
aðrar jökulminjar eftir skriðjöklana
sunnan Vatnajökuls eru meðal ein-
stæðra verðmæta í jarðfræðisögu
Íslands eins og skýrt er dregið fram
í nýlegu riti David Evans, 2016:
Vatnajökull National Park (South
Region). Guide to a glacial landscape
legacy. Kroppað hefur verið í slíkar
minjar á nokkrum stöðum með efn-
istöku, en alvarlegri ógn stafar þeim
af því að lenda undir lúpínubreiður.
– Staðan á Austfjörðum blasir við
sjáendum, þar sem fjarðaþorpin eru
flest þegar umkringd lúpínu, sem
tekur yfir berjalönd og ógnar frið-
lýstum svæðum eins og Hólmanesi
og Fólkvangi Neskaupstaðar. Einna
örust er útbreiðsla lúpínu víða fram
með lækjum og ám, t.d. við Grímsá á
Héraði og á Vesturlandi meðfram
Norðurá og Hvítá í Borgarfirði. –
Samkvæmt nýlegri kortlagningu
Náttúrufræðistofnunar er lúpína nú
talin þekja nær 400 ferkílómetra
lands hérlendis og finnst hún í öllum
landshlutum, m.a. á nokkrum stöð-
um á hálendinu allt upp í 900 m hæð.
Langmest er útbreiðslan á Suður-
landi og Norðausturlandi, en minnst
á Vestfjörðum. Sauðfjárbeit heldur
henni niðri, m.a. í Húnaþingi, en hún
tekur fljótt við sér ef beit leggst af.
Fari fram sem horfir mun lúpína
þannig á næstu áratugum leggja
undir sig stóran hluta Reykjanes-
skagans.
Hættuspil sem verður að linna
Náttúrufræðistofnun er fyrir Ís-
lands hönd þátttakandi í samstarfs-
verkefni þjóða í Norður-Evrópu um
ágengar tegundir undir heitinu
NOBANIS. Þar er mikill fróðleikur
saman dreginn, sem undirstrikar að
hér er alþjóðlegt og vaxandi vanda-
mál á ferðinni, bæði varðandi jurta-
og dýraríkið. Íslensk náttúruvernd-
arsamtök hafa lengi gagnrýnt skort
á árvekni gagnvart ágengum teg-
undum og náttúrustofur landshlut-
anna hafa reynt að hamla gegn út-
breiðslu þeirra. Ljóst er að talsmenn
Landgræðslu ríkisins gera sér nú,
a.m.k. í orði, grein fyrir neikvæðum
áhrifum alaskalúpínu á umhverfið
(sjá heimasíðu LR, 22. jan. 2016).
Þessu þarf að fylgja eftir með raun-
verulegri stefnubreytingu þar sem
lúpínan verði tekin af lista stofn-
unarinnar sem æskileg landgræðslu-
planta og hætt verði að nýta hana
sem slíka. Áframhaldandi hlýnun
hérlendis ýtir enn frekar undir út-
breiðslu lúpínunnar, þar sem allt
miðhálendið utan jökla getur fyrr en
varir orðið vettvangur hennar, sé
ekki rönd við reist.
Fjölþætt úrræði þurfa
að koma til
Ágengar tegundir eru alþjóðlegt
vandamál sem undirritaður hefur
séð dæmin um erlendis allt frá Ír-
landi til Suður-Afríku. Samning-
urinn um verndun líffræðilegrar
fjölbreytni myndar ramma til að
hamla gegn dreifingu þeirra. Ísland
sem eyland er um margt sérstætt og
hrörnun gróðurvistkerfa landsins
vegna ofnýtingar um aldir hefur
skapað hér aðstæður sem kalla á
sérstaka árvekni þegar innfluttar
tegundir eiga í hlut. Brýnt er að
stilla saman strengi opinberra aðila
og almennings með fræðslu og fjöl-
þættum aðgerðum. Lög og reglur
hérlendis um samskipti manna við
gróðurríkið eru í senn gloppótt og
löngu úrelt. Líta þarf samþætt á
gróður- og jarðvegsvernd og fella
ákvæði um beit, landgræðslu og
skógrækt undir heildstæð markmið
með vistheimt og náttúruvernd að
leiðarljósi. Aðeins þannig fæst sú
sýn sem brýnt er að hafa að leið-
arljósi gegn aðsteðjandi röskun
vegna ágengra tegunda.
Eftir Hjörleif
Guttormsson » Þessi stórvaxna og
blómfagra tegund
sem flutt var til landsins
í góðri trú 1945 hefur
sem ágeng planta hér-
lendis reynst vargur í
véum.
Hjörleifur
Guttormsson
Höfundur er náttúrufræðingur.
Lúpínuplágan og framtíð gróðurríkis Íslands