Morgunblaðið - 15.07.2017, Side 23

23
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 15. JÚLÍ 2017
Margt hefur áunnist á und-
anförnum árum er varðar end-
urreisn eftir efnahagsáfallið
haustið 2008. Þeirri vegferð er þó
ekki lokið þar sem íslenskt sam-
félag á nokkuð í land með að end-
urvekja traust til fulls. Þar er sér-
staklega horft til
fjármálakerfisins en atburðir lið-
inna mánaða gefa til kynna svo
ekki verður um villst að þar er
enn verk að vinna þó margt hafi
áunnist. Regluverk bankakerfisins hefur verið
stórbætt frá hruni til að draga úr áhættu. Eft-
irlit þarf að vera skilvirkt og grípa inn í þegar
þörf krefur. Tiltrú almennings er forsenda þess
að traust sé endurvakið, að almenningur upplifi
að gripið sé inn í ef hætta steðjar að. Vísbend-
ingar eru um að sú tiltrú sé ekki til staðar auk
þess sem stjórnvöld skortir sýn um framtíð
fjármálakerfisins. Þess vegna þarf að bregðast
við nú þegar komið er að því að selja banka til
einkafjárfesta. Með því að sameina eftirlit með
bönkunum á einum stað má auka skilvirkni og
traust.
Efnahagsleg endurreisn hefur gengið vel
Efnahagsleg endurreisn Íslands hefur geng-
ið vonum framar. Hagvöxtur er kröftugur, fjöl-
mörg störf hafa orðið til, skuldir heimila og rík-
issjóðs lækkað og erlendar eignir eru nú meiri
en erlendar skuldir í fyrsta sinn síðan mælingar
hófust. Að sama skapi hafa átt sér stað miklar
breytingar á íslensku fjármálakerfi frá því að
bankakerfið hrundi. Regluverk hefur verið auk-
ið í þeim tilgangi að draga úr áhættu kerfisins
og stofnanaumgjörð hefur verið efld. Ríkari
kröfur eru nú gerðar til fjármálafyrirtækja
bæði hvað varðar fjárhagslega stöðu sem og
stjórnarhætti. Bankakerfið hefur minnkað og
er nú brot af því sem áður var eða rúm 150% af
landsframleiðslu. Bankarnir standa mun betur
en áður enda með ríflegt eigið fé, vanskil hafa
minnkað verulega og kjör á erlendri markaðs-
fjármögnun hafa batnað mikið.
Efasemdir í tengslum við bankasölu
Þrátt fyrir þessa jákvæðu þróun þá skortir
enn á traust og eru nokkur nýleg dæmi um það.
Eitt slíkt er nýleg sala á stórum hlut í Arion
banka til erlendra vogunarsjóða.Margir hafa
goldið varhug við þessari þróun og má nefna
a.m.k. þrjár ástæður þess. Í fyrsta lagi þá er
ekki vitað hverjir eiga þessa sjóði. Gagnsætt
eignarhald er forsenda þess að skapa traust og
tiltrú á íslensku bankakerfi. Í öðru lagi má
nefna vafasama fortíð eins sjóðanna en hann
tengist mútumáli í Afríku. Það sýnir ágætlega
hversu langt slíkir aðilar ganga til að verja sína
hagsmuni. Í þriðja lagi er alls kostar óljóst
hverjar fyrirætlanir nýrra eigenda eru. Eins og
fyrr segir eru íslensku bankarnir
með ríflegt eigið fé og því hugs-
anlegt að nýir eigendur vilji greiða
sér myndarlegan arð úr Arion.
Eins er ekki hægt að útiloka það
að einstaka eignir Arion, sbr. dótt-
urfélög bankans, verði seld í þeim
tilgangi að skila eigendum bank-
ans fjármunum. Kjarni málsins er
sá að ef eftirlitið virkar sem skyldi
þá geta eigendur bankanna ekki
gengið of nærri þeim og þar með
varpað of mikilli áhættu á sam-
félagið.
Viðbrögð stjórnvalda vekja ekki traust
Áhyggjur almennings í tengslum við þetta
mál benda til þess að tiltrú skorti á eftirlit, að
eigendur banka geti farið með þá eign sína að
vild án þess að gripið sé inn í og að almenningur
sitji eftir með reikninginn ef illa fer. Ef ekki
tekst að auka traust og tiltrú á fjármálakerfið,
þá mun næsti áfangi í endurreisninni misheppn-
ast. Á þeim mánuðum sem liðnir eru frá því
málið kom inn á borð stjórnvalda hefur málið
lítið skýrst. Fjármálaeftirlitið hefur ekki svarað
lykilspurningum í málinu eins og hvort einhver
hinna nýju hluthafa í Arion banka fari með virk-
an eignarhlut, beint eða óbeint. Margítrekað
hefur efnahags- og viðskiptanefnd óskað eftir
skýrari rökstuðningi en hann hefur ekki fengist
þrátt fyrir fundi og skrifleg samskipti við Fjár-
málaeftirlitið. Þrátt fyrir skort á upplýsingum
þegar málið var kynnt opinberlega taldi fjár-
mála- og efnahagsráðherra ekki eftir sér að
fagna viðskiptunum og segja að nú væru vog-
unarsjóðirnir að veðja með Íslandi. Þessi fram-
ganga er ekki til að byggja upp traust á kerfinu.
Styrkja þarf fjármálaeftirlit
til að byggja upp traust
Fyrir hina alþjóðlegu fjármálakreppu sem
hófst árið 2008 þá var í mörgum ríkjum starf-
semi fjármálaeftirlits og seðlabanka aðskilin,
m.a. vegna þess að skynsamlegt þótt að aðskilja
ætti eftirlit með öryggi innstæðueigenda og
fjármálastöðugleika. Bankaeftirlitið var aðskilið
Seðlabanka Íslands árið 1999 og Fjármálaeft-
irlitið stofnað. Í fjármálakreppunni komu fram
miklir gallar á þessari hugmyndafræði sem
gekk út á að skilja að peningalegan og fjármála-
legan stöðugleika, þar sem heildarsýn á
áhættuþætti fjármálakerfisins skorti hjá seðla-
bankanum sem lánveitanda til þrautavara.
Fram hafa komið sterk rök hjá sérfræðingum á
þessu sviði í þá veru að bankaeftirlit eigi heima
hjá seðlabankanum. Nefnt er þar að skipulag
fjármálaeftirlits, þ.e. aðskilnaður Seðlabanka
Íslands og Fjármálaeftirlitsins, hafi haft þau
áhrif að lánveitandi til þrautavara hafi haft
ófullnægjandi mynd af fjárhagslegri stöðu
bankanna í aðdraganda fjármálahrunsins á Ís-
landi. Þróunin hefur verið sú hjá þeim ríkjum
sem lentu í mestum erfiðleikum í fjár-
málakreppunni að þau hafa verið að færa seðla-
bönkum sínum auknar heimildir á sviði þjóð-
hagsvarúðar og nefna má Holland og Írland.
Sum ríki, líkt og Bretland, hafa sameinað eft-
irlit með fjárhagsstöðu lánastofnana á nýjan
leik innan Englandsbanka. Þar í landi er einnig
rekin stofnun, FCA, sem annast neyt-
endavernd á fjármálamarkaði og að fjármála-
fyrirtæki breyti í samræmi við góða við-
skiptahætti.
Veigamikil rök hníga í þá átt að sameina fjár-
málaeftirlit á Íslandi. Í fyrsta lagi mun það
auka heildarsýn á helstu áhættuþætti fjár-
málakerfisins að sameina krafta Fjármálaeft-
irlits og Seðlabanka Íslands. Í öðru lagi með því
að sameina eftirlit með lausafjárstöðu við-
skiptabanka og eiginfjárstöðu þeirra, þá verður
framkvæmd fjármálaeftirlits skýrari og auð-
veldara fyrir lánveitanda til þrautavara að
bregðast við með skilvirkari hætti. Í þriðja lagi
mun takast betur að viðhalda peningalegum og
fjármálalegum stöðugleika í hagkerfinu með
því að stýritæki þjóðhagsvarúðarstefnu séu hjá
einum aðila. Í fjórða lagi þá mun mannauður
nýtast betur og upplýsingaskipti verða greiðari
með þessu fyrirkomulagi. Þekkingargrunnur
sameinaðs eftirlits verður fjölbreyttari og þar
af leiðandi meiri slagkraftur. Kallað hefur verið
eftir endurskoðun á lögum um opinbert eftirlit
með fjármálastarfsemi og ætti endurskoðunin
að horfa til ofangreindra þátta.
Hörð gagnrýni AGS á fjármálaeftirlit
Það er ekki eingöngu almenningur á Íslandi
sem óttast að eftirlitið sé ekki nægilega skil-
virkt. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn birti nýverið
reglubundna skýrslu sína um stöðu og horfur í
íslensku efnahagslífi. Meginniðurstöðurnar eru
jákvæðar og bent á að Ísland hafi náð miklum
árangri eftir fjármálahrunið. Sá árangur hefur
verið drifinn áfram af ferðaþjónustu, hag-
felldum ytri skilyrðum og síðast en ekki síst
skynsamlegri nálgun er varðar úrlausn á fjár-
málahruninu og eftirmálum þess. Hins vegar er
bent á að teikn séu á lofti um ofþenslu hagkerf-
isins. Ekkert í þessari umsögn kemur á óvart
og í samræmi við fyrri álit.
Hörð gagnrýni AGS á fjármálaeftirlit í land-
inu vekur hins vegar mikla athygli. AGS segir
styrkingu fjármálaeftirlits vera forgangsatriði í
stefnumótun fyrir fjármálakerfið. Sérstaklega
er nefnd sala á hlut í Arion banka og tilgreint að
áhættusækni gæti aukist innan kerfisins ef
fjármálaeftirlitið sé ekki eflt. Lagt er til að
stjórnvöld taki djarfar ákvarðanir og að stofn-
anauppbyggingin sé endurskoðuð í þeim til-
gangi. Annars vegar að fjárhagslegt og rekstr-
arlegt sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins sé aukið
frá fjármálaráðuneytinu og hins vegar að eft-
irlit með bankakerfinu og lausafjárstöðu þess
verði flutt aftur til Seðlabanka Íslands. Meg-
inástæða þess er að þá hefur lánveitandi til
þrautavara mun betri yfirsýn yfir bankakerfið
og verkaskipting verður skýrari og einfaldari.
Auglýst eftir framtíðarsýn um bankakerfið
Bankakerfið þarf að þjóna almenningi og at-
vinnulífi á hagkvæman hátt. Fjármálakerfið
þarf að vera traust og almenningur að bera
traust til þess sem og til eftirlits. Áður en lengra
er haldið og tilkynnt er um umfangsmikla
eignasölu á kerfislega mikilvægum fjármálafyr-
irtækjum þarf að útfæra nánar hvernig fjár-
málakerfi hentar okkur best og hvernig megi
styrkja umgjörðina enn frekar. Stjórnvöld, sem
setja fjármálakerfinu umgjörð auk þess að vera
hluthafi í bönkunum þremur, virðast skila auðu
þegar kemur að framtíðarskipan fjármálakerf-
isins. Í byrjun júlímánaðar tók gildi ný eig-
endastefna ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki.
Engin framtíðarsýn fyrir framtíðarskipan á
fjármálamarkaði er sett þar fram fyrir utan það
að selja skuli eignarhluti í bönkunum. Rík-
isstjórnin stefnir að því að ríkið eigi 34-40%
eignarhlut í Landsbankanum hf. til langframa.
Að öðru leyti er nefnt að 60-66% eignarhlutur í
bankanum verði seldur á næstu árum þegar
hagfelld og æskileg skilyrði eru fyrir hendi og
jafnframt verði stefnt að skráningu á hluta-
bréfamarkaði. Ríkisstjórnin stefnir að því að
selja allan eignarhlut ríkissjóðs í Íslandsbanka
og Arion banka þegar aðstæður leyfa. Engin
haldbær rök eru færð fyrir því hvers vegna rík-
issjóður hyggst eiga að hámarki 40% í Lands-
bankanum, en ekki meira eða minna. Ástæða
þess einföld. Hún er sú að stjórnvöld skortir
sýn í þessu veigamikla máli. Það er verðugt um-
hugsunarefni að ný eigendastefna hafi tekið
gildi án þess að vinna sé hafin við heildarend-
urskoðun á framtíðarskipan fjármálakerfisins.
Svo virðist sem ríkisstjórnin ætli stjórnendum
bankanna sjálfra að móta slíka stefnu. Almenn-
ingur á Íslandi þarf því að reiða sig á erlenda
vogunarsjóði, nýja eigendur Arion banka, til að
móta slíka sýn fyrir ríkisstjórnina.
Bregðast þarf við fyrir sölu banka
Til að auka traust og tiltrú á fjármálakerfinu
og stofnanaumgjörðinni er nauðsynlegt að ráð-
ast í breytingar og færa eftirlit með fjár-
málastofnunum undir einn hatt í stað tveggja í
dag. Að sama skapi þarf að útfæra framtíð-
arstefnu um fjármálakerfið áður en ráðist er í
frekari sölu á bönkum. Að öðrum kosti mun
ekki takast að byggja upp traust í samfélaginu.
Eftir Lilju Dögg
Alfreðsdóttur
Lilja Dögg Alfreðsdóttir
Byggjum upp traust
Höfundur er varaformaður
Framsóknarflokksins og alþingismaður.
» Bankakerfið þarf að þjóna
almenningi og atvinnulífi
á hagkvæman hátt. Fjár-
málakerfið þarf að vera traust
og almenningur að bera traust
til þess sem og til eftirlits.
Við Íslendingar telj-
um okkur búa í lýðræð-
isríki, þar sem virtar
eru vissar grundvall-
arreglur um réttindi
borgaranna og sam-
skipti okkar hvert við
annað. Eitt af því sem
við teljum þýðing-
armest er að fá að njóta
tjáningarfrelsis. Í því
felst frelsi til að tjá
skoðanir okkar hvert
við annað um þau þjóðfélagsmál sem
efst eru á baugi hverju sinni. Við vit-
um að hjá öllum þjóðum greinir
menn á um hin margvíslegu málefni.
Aðferðin sem við og önnur lýðræð-
isríki beita er að láta mismunandi
skoðanir koma fram og mætast á
grundvelli þess málefnis sem til um-
ræðu er. Þetta höfum við talið að sé
farsælli leið heldur en valdbeiting
sem bannar skoðanir sem falla ekki í
kram rétttrúnaðarins.
Mér en nær að halda að á Íslandi
nútímans sé vegið með alvarlegum
hætti að þessari grunnstoð. Það eru
ekki stjórnvöld sem það gera heldur
miklu fremur fjölmiðlar og þó allra
helst fjölskrúðugur hópur undir-
heimafólks sem tjáir sig á net-
miðlum, oft með athugasemdum við
frásagnir fréttaveitna
sem þar birta efni.
Þetta felst í því að ráð-
ast heiftarlega á þá
sem tjá aðrar skoðanir
á málefninu en þetta
fólk telur hina einu
réttu. Verða slíkir þá
oft fyrir heiftarlegum
persónulegum árásum
með alls kyns at-
hugasemdum, sem í
reynd koma umræðu-
efninu ekkert við. Er
nú svo komið að margir
mætir menn veigra sér
við að taka þátt í umræðum um mál-
efni líðandi stundar af ótta við þetta
lið rétttrúnaðarins sem veitist per-
sónulega að þeim sem tjá sig.
Nýlega tók ég að mér verk fyrir
mann sem hafði verið sviptur mál-
flutningsréttindum með dómi fyrir
allmörgum árum. Hann hafði af-
plánað hina dæmdu refsingu og
fengið samkvæmt lögum svonefnda
uppreist æru á síðasta ári. Ég fór
fyrir hans hönd fyrir dómstóla með
ósk hans um að fá fellda niður svipt-
ingu málflutningsréttindanna. Var
fallist á þá kröfu í héraði og Hæsta-
rétti eins og lög stóðu til.
Svæsin umfjöllun
Næsta leik áttu nú fjölmiðlar og
netsíður. Þar var efst á baugi harð-
svíruð gagnrýni á þessa ákvörðun og
fjallað mest um brotin sem maðurinn
hafði verið dæmdur fyrir og hve sví-
virðileg þau væru. Jafnframt var
opnað fyrir svonefnt athugasemda-
kerfi og þar birtar athugasemdir les-
enda hversu ósmekklegar sem þær
reyndust verða. Ég ákvað að stíga
fram með tvenns konar erindi. Í
fyrsta lagi að skýra lagagrundvöllinn
fyrir niðurfellingu sviptingarinnar
og benda á að í honum fælist sú
hugsun að þjóðfélagið vildi gefa
dæmdum afbrotamönnum tækifæri
til að hefja nýtt líf. Þá hvatti ég til
þess að þeir sem liðið hefðu fyrir af-
brot mannsins ættu að leita í huga
sínum að fyrirgefningu honum til
handa. Fyndu þeir hana yrði það
þeim sjálfum léttir í lífinu fram-
undan. Þetta er reyndar boðskapur
sem Biblían boðar og kristnir menn
kveðjast hafa tileinkað sér.
Ég vissi svo sem vel að ég væri að
„stinga út hausnum“ með því að setja
þessar ábendingar fram á opinber-
um vettvangi. Mér datt samt ekki í
hug að ég myndi kalla fram þau við-
brögð sem urðu. Veist var harkalega
að mér á vettvangi rétttrúnaðarins.
Ég var meðal annars talinn vera sér-
stakur stuðningsmaður kynferðis-
brotamanna og jafnvel barnaníð-
ingur sjálfur! Svo rammt kvað að
þessari opinberu fordæmingu á
óverðugri persónu minni, að þess var
óskað að ég hætti við að flytja erindi
á opnum fundi um alls óskylt við-
fangsefni á sviði lögfræðinnar. Skild-
ist mér að það yrði fundarmönnum
ofviða að sjá þetta skelfilega óarga-
dýr í ræðustól á fundinum.
Ritskoðun undirheimanna
Eftir að ég tjáði mig um þetta mál
opinberlega hafði allmikill fjöldi
manna samband við mig og tjáði mér
ánægju með það sem ég hefði haft
fram að færa. Enginn þeirra hugðist
samt láta þau viðhorf í ljósi á opin-
berum vettvangi. Vissu menn vel að
með þeim hætti myndu þeir kalla yf-
ir sig persónulegar árásir sprottnar
úr neðanjarðarveröld fordóma og
rétttrúnaðar. Ég skil þau viðhorf vel.
Slíkar árásir reyna á þolrif manna,
hversu ranglátar sem þær eru, og þá
ekki bara viðkomandi sjálfs heldur
einnig þeirra sem eru honum ná-
komnir. Og jafnvel þó að ég sjálfur
sé kominn með harðan skráp og hafi
upplifað ýmislegt get ég ekki neitað
því að það reynir svolítið á mig að
verða fyrir svona glórulausum árás-
um. Þessir gáfumenn mega hins veg-
ar vel vita að ég mun aldrei láta hót-
anir um bit úr snákagryfjum þeirra
hindra mig í að segja það opin-
berlega sem ég tel þörf á að segja og
snertir þau málefni sem til umfjöll-
unar koma hverju sinni.
Þetta mál er líklega gott dæmi um
það ástand sem mætir menn hafa
nefnt á síðustu tímum og jafnast á
við beina ritskoðun. Veist er harka-
lega að tjáningarfrelsi þeirra sem
setja fram skoðanir sem samrýmast
ekki þeim rétttrúnaði og skamm-
hugsun sem tröllríður þjóðfélaginu
og margir fjölmiðlar virðast einatt
taka undir. Heggur þar sá er hlífa
skyldi, því fjölmiðlar hljóta að
byggja tilveru sína á því að frjáls og
óheft skoðanaskipti eigi sér stað í
þjóðfélagi okkar. En hvers virði eru
svo sem þau grunnréttindi þegar í
húfi er uppsláttur fyrir morgundag-
inn um eitthvað sem lýðurinn vill
heyra og eykur stundarvinsæld-
irnar?
Eftir Jón Steinar
Gunnlaugsson » Veist er harkalega
að tjáningarfrelsi
þeirra sem setja fram
skoðanir sem samrým-
ast ekki þeim rétttrún-
aði og skammhugsun
sem tröllríður þjóð-
félaginu og margir
fjölmiðlar virðast
einatt taka undir.Jón Steinar Gunnlaugsson
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
Undirheimafólk