Fréttablaðið - 24.11.2018, Síða 32

Fíkn er flókið fyrirbæri. Við erum mörg forvitin um hana. Við vitum margt, en það er svo margt sem við vitum ekki,“ segir Guðrún
Magnúsdóttir fíknifræðingur en
hún og systir hennar, Vagnbjörg,
sneru aftur heim eftir framhalds-
nám í Bandaríkjunum við Hazel-
den Betty Ford-háskólann fyrr á
þessu ári. Þær systur, sem eru kall-
aðar Gunný og Vagna, deila áhuga á
fíknihegðun og meðvirkni, sem þær
telja náskyld fyrirbæri. Þær starfa
báðar sem fíkniráðgjafar hér heima
á meðferðarstöðinni Shalom.
„Fíknihegðun er eitthvað sem ég
þekki af eigin raun og þurfti að leita
mér aðstoðar við fyrir um það bil 23
árum,“ segir Gunný.
Vagna er hins vegar ekki fíkill
sjálf. „Ekki í hefðbundinni skil-
greiningu þess orðs. En fólk getur
sýnt af sér alls konar fíknihegðun.
Þú þarft ekkert að nota hugbreyt-
andi efni til þess að sýna af þér slíka
hegðun. Fólk er að nota alls konar;
mat, vinnu, kynlíf eða spilakassa
til dæmis. Við lærðum í náminu
og langar að miðla áfram, að okkur
finnst vanta að tekið sé tillit til fleiri
þátta en bara þess að fólk sé að nota
eitthvað til að deyfa eða sefa sig. Af
hverju er fólk að deyfa sig? Um það
snerist námið okkar að miklu leyti.“
Ekki bara alki eða ekki alki
Áttu við að það sé of þröng skilgrein-
ing að fíkn sé genetískur sjúkdómur?
Gunný tekur orðið: „Við vitum
helling um heilann og um fíkn og
hvernig þetta tvennt tengist. Það
er gott og gilt. En svo er hitt, sem er
það einfaldlega að við vitum ekk-
ert rosalega mikið um fíkn. Nú er
áherslan í fræðaheiminum dálítið
á þennan félagslega þátt og það
hafa verið gerðar stórar, alþjóðlegar
rannsóknir sem sýna fram á það að
áföll og félagslegar aðstæður hafa
heilmikil áhrif á fíknihegðun.
Við systur höfðum áhuga á að
fræðast meira um þetta og sóttum
þess vegna um að komast inn í
þetta nám. Skólinn er framarlega
í rannsóknum og starfsnámi fyrir
nemendur við skólann við virtar
meðferðarstofnanir sem tengjast
skólanum. Þetta var mikil reynsla.
Það sem mér þótt einna áhuga-
verðast var að það er ekkert svart og
hvítt. Það er ekki ein fíknistefna sem
ræður ríkum. Það er heldur ekki
þessi tvíhyggja, um að annaðhvort
sértu fíkill eða ekki. Þau líta heldur
ekki svo á að fíkn sé eingöngu gene-
tískur sjúkdómur heldur leggja
mikla áherslu á félagslega þáttinn.
Taka hvort tveggja inn í dæmið.
Vagna: Það fannst mér líka merki-
legt og við sáum það, bæði þegar
við sátum greiningarviðtöl í starfs-
náminu en við lærðum það líka inni
í kennslustofunni, að það eru ótrú-
lega ítarleg greiningarviðmið. Þú
ert, eins og Gunný segir, ekki bara
alki eða ekki alki. Fólk sem sýnir af
sér fíknihegðun er á rófi. Það þurfa
ekki allir inniliggjandi áfengismeð-
ferð sem fara illa með áfengi.
Sumir drekka illa þrisvar á ári,
aðrir nota einhver efni mikið á
tímabilum til að deyfa tilfinningar,
sumir eru langt leiddir og þurfa á
inniliggjandi meðferð að halda, og
svo framvegis. Fólk er alls konar og
þarf á alls konar meðferð að halda.
Við eigum góðar meðferðir hér á
Íslandi og þessir aðilar hafa haldið
lífi í mjög veiku fólki en það sem við
erum kannski að hugsa um er að við
eigum á Íslandi ekki eins mikið af
fjölbreyttum úrræðum fyrir alls
konar fólk með alls konar fíkn og
á mismunandi rófi þegar kemur að
fíkninni. Okkur finnst vanta göngu-
deildir, sérhæfða fíkniráðgjafa, sál-
fræðinga og slík úrræði.
Óþarfi að stimpla fólk fíkla
Gunný: Svo eru alls konar sjálfs-
hjálparsamtök. SMART Recovery
er til dæmis mjög flott prógramm.
Það er andlegt, en önnur nálgun
en í 12 spora samtökunum. Fólk
kynnir sig til dæmis ekki sem fíkla
eða alkóhólista þar, heldur kynnir
sig og segist vera í bata.
Vagna: Samt er það ekki nógu
gott orð heldur. Á ensku segja þeir,
in recovery. Þeir eru á beinu braut-
inni, líður vel, eru að taka ábyrgð á
sínu lífi. Í stað þess að segjast vera
alkóhólistar. Eftir kannski 20 ár
edrú, eða fimm eða hvað sem er,
ertu þá enn alkóhólisti ef þú hefur
ekki notað?
Gunný: Þetta var alveg nýtt fyrir
mér. Í skólanum var það gagnrýnt
hvað það væri mikil tilhneiging til
að setja merkimiða á sig í 12 spora
samtökum. Það er meiri valdefling
í því að tala um sig sem meðlim í
samtökum en að vera stöðugt að
tala um einhvers konar máttleysi
þitt eða lýsa því yfir í hvert sinn sem
þú tekur til máls að þú, sem hefur
kannski náð að vinna úr þínum
málum, ert á góðum stað, sért nú
samt fíkill. Að minnsta kosti held
ég að það virki þannig fyrir suma.
Þar var líka gagnrýnt hversu mikið
er verið að lofa þennan tíma sem
þú ert edrú. Það býr til skömm hjá
þeim sem er alltaf að koma aftur og
þarf í hvert sinn að rétta upp hönd,
á 12 spora fundum, og segjast vera
nýliði.
Vagna: Það er til orð yfir þetta í 12
spora samtökum. Þú ert „síliði“. Það
getur verið niðurlægjandi fyrir fólk
sem er kannski uppfullt af skömm
og líður illa. Kannski er þetta spark
í rassinn fyrir einhverja, en fyrir
marga, niðurbrotna einstaklinga
er þetta ekki að hafa jákvæð áhrif.
Þessi samtök og fleiri eru samt mjög
mikilvæg fyrir marga en ég sakna
þess að sjá ekki fleiri slík samtök
eða hópa, bara svo það sé fleira í
boði og fólk geti valið á milli eða
notað fleira.
Gunný: Ég hef góða reynslu af 12
spora samtökum og þó að skólinn
sé alltaf að færast fjær slíku sem ein-
hverri endanlegri lausn við fíkni-
hegðun þá er staðreyndin sú að þau
virka fyrir mjög marga.
Fíklar leita tengsla
Systurnar tala vel um skólann og
meðferðarstofnanirnar sem þær
störfuðu á. Þær tala um virðinguna
og nærgætnina sem fólki var sýnd.
Gunný: Mér fannst til dæmis
áhugavert að sjá hvernig tekið var
á því þegar skjólstæðingar í með-
ferðinni tóku að draga sig saman.
Okkur var gert það ljóst að fólk
með fíknihegðun væri oft á tíðum
mjög einmana og einangrað í sinni
neyslu og þess vegna væri það svo
eðlilegt að slíkt kæmi fyrir þegar
það er að vakna til lífsins aftur. Að
leita tengsla við annað fólk.
Vagna: Ef þú átt engin tengsl, þá
gæti reynst erfiðara að ná bata frá
fíknihegðun eða meðvirkni. Við
þurfum tengsl, þó það sé ef til vill
ekki vænlegt til árangurs að vera að
para sig saman inni í meðferð. En úti
var rosalega mikil áhersla á það að
skjólstæðingar ættu í tengslum og
samskiptum við vini og fjölskyldu,
ef það var þeim til bóta.
„Botninn“ er ofmetinn
En er ekki alltaf sagt að það sé ekki
vænlegt til árangurs að verða edrú
fyrir aðra?
Gunný: Útkoman er svipuð hjá
þeim sem hætta að nota fyrir sig
sjálfa og til dæmis fyrir foreldra sína.
Þeir sem eru dæmdir í meðferð, eins
og í Bandaríkjunum, koma ekki
verst út. Það þótti mér merkilegt.
Einhvern veginn hefur maður lifað
í þeim sannleika að maður þurfi að
vilja þetta sjálfur og að það þurfi að
vera einhver sérstakur botn sem fólk
þarf að ná áður en það fer að gera
eitthvað í sínum málum, en sam-
kvæmt þessu er það ekki svo. Fólk
getur náð árangri, sama á hvaða for-
sendum það hefur sjálfsvinnuna.
Þær ræða um hvað það sé að ná
árangri í þessum efnum. Of mikil
áhersla sé lögð á edrútímann.
Vagna: Hvernig eigum við að
mæla árangur? Tökum dæmi af
manni sem hefur ekki notað hug-
breytandi efni í 10 ár en hann er
að borða rosalega mikið til að
deyfa einhverjar tilfinningar. Svo
er önnur manneskja, búin að vinna
í sér í 10 ár, hefur hrasað nokkrum
sinnum og notað efni, en á þessari
leið hefur hún vaxið þrátt fyrir að
vera að nota, jafnvel verið í þera-
píu þar sem hún lærir að þekkja
sig betur og skilja af hverju hún er
að sefa sig með áfengi eða annarri
fíknihegðun, hún á í betri tengslum
við börnin sín og gengur betur
í vinnunni. Þetta er ekki svona
svart og hvítt. Hvernig ætlum við
að mæla árangurinn? Eru það ekki
bara tengslin við lífið okkar, sjálf
okkur og okkar nánustu? Hvernig
okkur líður? Eða eigum við að mæla
árangur í tíma? Það segir okkur svo
lítið. Þér getur liðið ömurlega edrú
og enn verið að skaða umhverfi
þitt eins og þegar þú varst að nota.
Mér finnst of mikil áhersla á algjört
bindindi og á tímann.
Gunný: Fíknihegðun er þannig í
eðli sínu að það að fara í meðferð og
verða edrú upp frá því er alveg rosa-
lega sjaldgæft. Það eru margir sem
detta í það fyrsta árið eftir meðferð.
Það sem skiptir máli er að horfa
Gunný og Vagna segja mikilvægt þegar rætt er við fólk með fíknihegðun að finna út af hverju það er að nota efni til að deyfa sig. FréttaBlaðið/SiGtryGGur ari
Edrútíminn
er ekki allt
Gunný og Vagna Magnúsdætur eru ný-
komnar heim úr námi í fíknifræðum. Þær
ræða áhrif áfalla og ofbeldis á fíkn og segja of
mikla áherslu á edrútíma og algjört bindindi.
Mæta þurfi fólki þar sem það er statt.
Að nota er afleiðing
Gunný og Vagna starfa sem fíkni-
ráðgjafar og fá skjólstæðinga í
viðtöl. Hvað fer fram þar?
Vagna: Við erum ekki bara
að vinna með fíknihegðun. Við
vinnum með einstaklingunum,
og fjölskyldum þeirra og með
meðvirkni. Það er, að minnsta
kosti samkvæmt því sem við
lærðum, svo ótrúlega mikilvægt
svo fólk fái raunverulega lausn
við sínum vanda. Því það að nota
er bara einkenni og afleiðing.
Gunný: Þetta er svo margþætt.
Þegar þú færð manneskju með
fíknihegðun í viðtal, þá eyðir þú
kannski fimm mínútum í að tala
um neysluna, um að viðkomandi
sé að nota efni. En svo fer við-
talið í að tala um allt aðra hluti,
um uppvöxtinn, eða áföll. Um
tengsl – fjölskyldur og vini. Við
viljum að minnsta kosti mæta
fólki þar sem það er statt og við
viljum hjálpa því að auka lífsgæði
sín og líða betur.
Ólöf
Skaftadóttir
olof@frettabladid.is
2 4 . n ó v e m b e r 2 0 1 8 L A U G A r D A G U r32 H e L G i n ∙ F r É T T A b L A ð i ð
2
4
-1
1
-2
0
1
8

0
3
:4
0
F
B
1
1
2
s
_
P
0
9
6
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
8
1
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
1
7
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
3
2
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
ti
o
n
P
la
te
r
e
m
a
k
e
:
2
1
7
F
-C
B
D
4
2
1
7
F
-C
A
9
8
2
1
7
F
-C
9
5
C
2
1
7
F
-C
8
2
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
2
A

F
B
1
1
2
s
_
2
3
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K