Fréttablaðið - 24.11.2018, Blaðsíða 78

Jólabækurnar 2018
Það er sorglegt að það er ekki hægt að prenta innbundnar bækur hér heima lengur,“ segir Ragnar Helgi Ólafsson, myndlistarmaður og
skáld. Fyrir framan hann er ný bók
hans, Bókasafn föður míns, sálu­
messa. Í gegnum útskorinn hring á
blárri kápu sést svarthvít ljósmynd
af föður hans í fangi föður síns. Bók­
ina skrifaði hann í minningu þeirra
tveggja.
„Ég sakna okkar manna í bók­
bandinu í Odda á þessum árstíma.
Nú er búið að selja stóru arkasauma­
vélina úr landi. Það er mikil eftirsjá
að þessu fyrir bransann.
Ég sakna þess að geta ekki heim­
sótt prentsmiðjuna, fundið lyktina
af farvanum og fylgst með framleiðsl­
unni. Af þessum prenturum lærði ég
flest það sem ég veit um bókagerð
og bókahönnun. Þeir kenndu mér
reglurnar og ekki síst hverjar þeirra
var í lagi að brjóta. Saga prentsins á
Íslandi teygir sig aftur til sextándu
aldar, til Hólaprentverks Jóns Ara­
sonar. Við erum komin að einhverj­
um krossgötum,“ segir Ragnar Helgi.
Hann ákvað að skrifa um bókar­
formið og stöðu bókarinnar þegar
hann þurfti að fara í gegnum 4.000
titla bókasafn föður síns að honum
látnum. Fljótlega kviknuðu minn­
ingar og hugleiðingar sem tóku af
honum völdin og skyndilega stefndi
verkið í allt aðra og persónulegri átt.
„Bókin fjallar um það þegar ég
stóð frammi fyrir því að mamma var
að flytja úr einbýlishúsi í íbúð og gat
ekki tekið með sér bókasafn föður
míns sem lést fyrir tíu árum. Við
þurftum að finna þessu bókasafni
einhvern stað í 21. öldinni. Í fyrstu
ætlaði ég að skrifa mjög fullorðins­
lega ritgerð um stöðu bókarinnar. En
svo eins og oft gerist þegar maður er
að vinna listaverk þá tekur það af
manni völdin. Bókin vildi verða
öðruvísi og fjalla mikið um föður
minn. Hann var bókaútgefandi og
bókasafnari. Mitt samband við bók­
ina er því mjög eðlilega tengt honum
og sambandi mínu við hann. Bókin
skrifaði sig á endanum eiginlega sjálf.
En fyrst þurfti ég að beygja mig fyrir
hennar vilja, sætta mig við hvernig
hún vildi verða,“ segir Ragnar Helgi.
Ragnar Helgi segist hafa velt fyrir
sér sambandi feðra og sona við
bókarskrifin.
„Ég sá það skýrt hvað maður er í
rauninni lítið frumleg persóna. Hvað
maður er mikil eftirmynd. Hverju
maður tekur við, hvað maður fær í
arf án þess að taka eftir því. Hvernig
ég hef orðið meira eins og faðir minn
með hverjum deginum sem líður.
Það er furðuleg uppgötvun.“
Þetta er nýstárleg framsetning.
Sálumessa, samtíningur stendur á
titilsíðunni?
„Þessi bók er sálumessa. Í fyrsta
lagi yfir bókinni sem hlut. Sem hug­
taki og sem einni burðarstoðinni í
menningu okkar. Pabbi og afi hefðu
aldrei efast um verðmæti bóka. Þeir
hefðu frekar hent peningum á eld en
að henda bók. Það var óhugsandi. En
við erum að sjá það núna að bókin
er að fara út á jaðarinn í menningu
okkar. Þær eru minna lesnar. Pen­
ingalegt verðmæti þeirra hríðfellur.
Í gamla daga gátu menn selt vönduð
bókasöfn eins og faðir minn átti
fyrir stórfé. Í dag ertu heppinn ef
þú finnur einhvern sem vill taka við
kössunum. Svo er það náttúrlega líka
í þokkabót að í okkar menningu er
það ekki bara þessi hlutur, bókin,
sem er að hverfa heldur líka ákveðin
tegund af lestri. Þessi langi, óbrotni
lestur. Hann er víkjandi, við höfum
minna þol til lestrar,“ segir Ragnar
Helgi.
„Í rauninni getum við hugsað
þetta þannig að heilar okkar eru að
breytast. Það er eitt af því sem ég tala
svolítið um í bókinni. Hvernig tækni­
breytingar breyta menningunni og
breyta okkur hreinlega sem per­
sónum og lífverum.
Það kom mér á óvart þegar ég var
að skrifa þessa bók að hún er með
einhverjum hætti sálumessa yfir
ákveðinni tegund af vitund, ákveð­
Beygði sig fyrir
vilja bókarinnar
Ragnar Helgi Ólafsson, skáld og myndlistarmaður, þurfti að fara í
gegnum bókakost föður síns að honum látnum. Ný bók hans, Bóka-
safn föður míns, er sálumessa yfir öllu sem hverfur og við söknum. 
þess „að skilja“ sem aldrei olli mér
sársauka. Ef satt skal segja var það
léttir. Bækur taka mikið pláss. Og
staðir þar sem ekkert er eru satt
best að segja mínir uppáhaldsstaðir
núorðið. Af einhverjum orsökum
verða þeir vandfundnari eftir því
sem maður eldist.
*
Úr efnisyfirliti Sjálfsævisögu
Björns Eysteinssonar:
„Rysjótt tíð........ s. 32
Hjúskapur....... s. 37
Skilnaður ........ s. 39
Einlífi ............ s. 44“
*
Minnisnóta um þjóðlegan fróðleik
#3: Annað skýrt einkenni á þjóð­
legum fróðleik sem skilur hann frá
annarri ritlist og nútímalegri, er að
í þjóðlegum fróðleik rekst maður
örsjaldan á íróníu. Stíllinn er blátt
áfram, hreinn og beinn. Oftast laus
við alla skreytilist eða (óþarfa) fílósó­
feringar. Þjóðlegur fróðleikur mætti
því kannski flokkast sem einlægur,
í merkingunni að þar spilar sá sem
skrifar sjaldnast upp á tvöfeldni
eða kaldhæðni, aðra en kaldhæðni
örlaganna þá.
„Halldór hafði í Skagafirði eignast
tvö stúlkubörn, voru mæður þeirra
hálfsystur. Hvoruga stúlkuna fékk
Halldór að ekta vegna ofríkis for­
eldra sinna. […] Fyrir norðan Jök­
ulsárbrúna áðu þeir smástund og
supu eflaust á flöskum sínum. Allt í
einu hljóp Halldór austur yfir brúna
og dálítið með gilinu, snéri sér þar
að Sigfúsi og kallaði: „Þú mátt eiga
Sokka.“ Steypti hann sér síðan niður
í gilið og drukknaði þar.“
*
Úr samtali við kunningja:
– Þú hlýtur þá að elska bækur afar
heitt …
– Samband okkar bókarinnar
hefur aldrei verið svo barnslega naíft
eða einfalt.
*
„Það merkilegasta við þennan
atburð þótti vera það, að Janus heit­
inn skyldi birtast ömmu minni strax
eftir dauða sinn og hafa meðferðis
muni þá, er voru frá henni í fyrstu.
Mátti skilja það svo sem hann hefði
viljað, að þeir gengju til hennar aftur,
þar eð hann sjálfur hafði þeirra ekki
lengur not.“
*
Mig grunar að lengi vel hafi
Íslendingar séð það sem kalla mætti
endanleg verðmæti í bókum. Mig
grunar meira að segja að fram eftir
20. öldinni hafi margir ekki gert
strangan greinarmun á vélbúnaði
og hugbúnaði bókarinnar, ef svo
má segja, á formi og innihaldi. Efni
bókarinnar. Orðin inni í henni urðu
ekki aðskilin frá bókinni sem hlut,
efni í þrívíðu rúmi. Rúmmál bókar­
innar og merkingin sem hún vistaði
urðu ekki greind að eða metin hvort
í sínu lagi. Bók var bara bók. Og þó
líklega ekki „bara“.
Kannski er greinarmunurinn á
vélbúnaði og hugbúnaði, sem nú
um stundir er ígildi þess sem fyrri­
tíðar fólk sá sem anda annarsvegar
og efni hinsvegar – kannski er þessi
greinarmunur, þetta hugsunarverk­
færi tölvualdarinnar –
ein orsök þess að dagar
bókarinnar sem hlutar
eru taldir. Hugbún­
aður – textinn sjálfur
– mun líklega ekki gufa
upp í einni svipan. Vél­
búnaðurinn, bókin sjálf,
er hins vegar úr takti við
samtíma sinn. Hún mun
hverfa fyrst. En það tekur
tíma fyrir gamalt dót að
verða að fullu á bak og
burt. Bækurnar verða
fyrst fluttar úr stofunni en
birtast þá í vinnuherberg­
inu. Þaðan fara þær ofan í
kassa og svo endar kassinn í
myrkri kjallarageymslunni.
Kjallarageymslur og bíl­
skúrar eru limbó hlutanna.
Í þessu millibili sem limbóið er, og
Dante kallar fyrsta hring heljar, þar
bíða bækurnar örlaga sinna. Eins og
Virgill og Hóras vita þá getur biðin í
limbó orðið nokkuð löng.
inni tilfinningu, sem á sér skjól í bók­
unum og verður til með bóklestri.
Þetta er vitundin sem faðir minn
unni og mótaði hann. Þetta er líka
sálumessa yfir föður mínum. Hægt
og rólega varð mér ljóst að ég gat
ekki sneitt hjá því að fjalla um hann
og hans fráfall. Þess vegna er yfir bók­
inni söknuður. Þannig varð bókin á
endanum sálumessa yfir öllu sem
hverfur okkur og við söknum.“ – kbg
Brot úr II. kafla : Sjálfsævisaga
Björns Eysteinssonar
Ég hef frá upphafi verið ákveðinn
í því að taka ekki bækur úr safn­
inu hans pabba heim til mín. Sú
ákvörðun stendur óhögguð. Ég á
svo margar bækur. Of margar, finnst
mér. Þær hafa safnast upp. Ég fékk
alltaf bók. Á afmælum: bók. Um
jól: bók. Í útskriftargjöf: bók. Þetta
safnast saman. Og svo hef ég keypt
ógrynni af bókum við ólík tækifæri.
Fyrir nokkrum árum voru þetta
orðnir fimm stórir bókaskápar. Mig
langar eiginlega ekki að eiga bækur
því bækur eru dót, og ég vil helst
ekki eiga mikið dót, helst sem allra
minnst.
Um haust, tveimur árum eftir að
faðir minn dó, skildum við konan
mín. Ég fluttist út með eina ferða­
tösku. Ég vissi ekki þá hvernig skiln­
aðir virka. Eitt af því sem ég vissi
ekki var þetta: Skilnaður er ekki
atburður, heldur tímabil. Einhver
flytur vissulega út klukkan eitthvað,
einhvern ákveðinn dag, en hvert
skal halda að því loknu er langt frá
því að vera ljóst. Lengi vel er enginn
vegur fram undan. Slóðin til baka er
hins vegar skýrt vörðuð. Bækurnar
mínar biðu því í Billy­hillusam­
stæðunum í húsinu sem ég fluttist
út úr. Kannski yrði það einungis
tímabundið. Svo vinnur tíminn sitt
starf. Og allt í einu var kominn vegur
framundan en allar stikurnar sem
vörðuðu leiðina til baka brotnar og
fúnar, horfnar.
Það getur tekið tíma að sættast
við þá staðreynd
a ð e i n u n g i s
börn geta krafist
ástar. Það stóð
lengi í mér að
nota þetta orð:
„að skilja“. Mér
fannst erfitt
að kalla hlut­
inn sínu rétta
nafni. Orðið
lá í loftinu,
ótvírætt, en
viljandi ósagt
látið. Ég man
skýrt hvenær
það hljóm­
aði fyrst, ég
m a n hv a r
við vorum,
hvernig birt­
an var. Þá fannst mér ég heyra eitt­
hvað ganga í sundur sem varla yrði
aftur bætt.
Að skilja við bókasafnið mitt var,
hins vegar, einn af þeim fáu þáttum
2 4 . n ó v e m b e r 2 0 1 8 L A U G A r D A G U r38 H e L G i n ∙ F r É T T A b L A ð i ð
2
4
-1
1
-2
0
1
8
0
3
:4
0
F
B
1
1
2
s
_
P
0
7
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
7
1
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
3
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
1
2
s
_
P
0
4
2
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 2
1
8
0
-2
4
B
4
2
1
8
0
-2
3
7
8
2
1
8
0
-2
2
3
C
2
1
8
0
-2
1
0
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
3
A

F
B
1
1
2
s
_
2
3
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K