Fréttir - Eyjafréttir - 29.06.2016, Blaðsíða 14

14 Eyjafréttir / Miðvikudagur 29. júní 2016
Eyjamaðurinn Gísli Pálsson,
doktor og prófessor við félags-
vísindadeild Háskóla Íslands var
við nám við Háskólann í
Manchester veturinn 1972 til
1973 og var nýkominn heim úr
jólafríi þegar eldur kom upp á
Heimaey. Hér lýsir Gísli við-
brögðum sínum og lætur
hugann reika að Bólstað í
Vestmannaeyjum þar sem hann
fæddist og átti skjól í æsku. Árið
2014 gaf Gísli út bókina,
Maðurinn sem stal sjálfum sér
og fjallar um Hans Jónatan,
ungan þeldökkan mann, þræl
og stríðshetju frá Jómfrúreyjum
sem eftir áratug í Kaupmanna-
höfn settist óvænt að á Djúpa-
vogi árið 1802. Er kominn af
honum mikill ættbogi sem
teygir sig m.a. til Eyja. Gísli er nú
að safna að sér efni í bók um
gosið sem gæti orðið tilbúin eftir
eitt eða tvö ár.
Helgin hefur verið tíðindalaus í
Manchester. Skólafólk er að koma
sér fyrir í rólegheitum eftir jólafríið
og búa sig undir helsta verkefni
þessa árs, ýmist áfangapróf eða
lokapróf. Þriðjudaginn 23. janúar
1973 dregur til tíðinda. Hér er
hópur íslenskra námsmanna sem
hittist af og til í hádegismat á
veitingastað við Manchester-há-
skóla, skiptist á skoðunum og segir
tíðindi að heiman. Einn þeirra
Íslendinga, sem setjast að snæðingi
að þessu sinni, fullyrðir að Breska
ríkisútvarpið hafi greint frá því um
morguninn að gos sé hafið í
Heimaey. Búast megi við að eyjan
klofni jafnvel og sökkvi í sæ.
Sögumanni er nokkuð niðri fyrir
og enginn efast um að honum sé
alvara og hann fari rétt með. Ég er
eini Eyjamaðurinn sem stundar nám
í borginni og ég dreg í efa að átt
hafi verið við Vestmannaeyjar. Eina
eldstöðin sem þar sé að finna,
Helgafell, sé útdauð, að minnsta
kosti hafi hún ekki látið á sér kræla
í þúsundir ár, frá því löngu áður en
Ísland byggðist. Gígurinn hafi
löngum verið vinsæll leikvöllur
fyrir börn og unglinga.
Var farið að gjósa?
Þótt ég taki með fyrirvara fregninni
sem kom landanum í opna skjöldu,
sé ég samt ástæðu til að kanna
málið frekar. Ég storma spenntur í
setustofu í næstu byggingu,
bækistöð námsmanna, þar sem
jafnan má lesa nýjustu dagblöðin.
Hér var oft gott að komast í fréttir
um þorskastríðið í kjölfar útfærslu
landhelginnar í fimmtíu mílur.
Manchester Evening News kemur
út upp úr hádegi, þrátt fyrir nafnið.
Skyldi blaðið hafa eitthvað að segja
um meint eldgos í eyjaklasa í
Norður Atlantshafi? Var Heimaey
að hverfa af sjónarsviðinu? Var
nokkur leið, ef rétt var hermt, að
hugsa það til enda? Hvað yrði um
Bólstað, Heimagötu 18?
Ég skima um eftir blaði og sé
fljótlega að völ er á einu eintaki af
bæjarblaðinu að þessu sinni. Ungur
námsmaður breiðir úr sér og les
blaðið í mestu makindum. Ég sest á
stól andspænis honum, í þeirri von
að hann leggi blaðið fljótlega frá sér
og röðin komi að mér.
Yfirleitt er ekki slegist um blöðin í
þessari setustofu, þótt námsmenn
hér eins og annars staðar séu
róstusamir um þessar mundir, og ég
reyni kurteysislega að leyna áhuga
mínum svo maðurinn fái næði.
Hann hefur fullan rétt á að lesa
blaðið eins lengi og honum sýnist.
Evening News er í stóru broti og
ekki víst að lesandinn hafi tekið
eftir óþreyju minni. Áður en ég veit
af hef ég mjakað mér hljóðlega
fram á stólbrúnina þar sem ég sit
sperrtur og einblíni forviða á
forsíðu blaðsins.
Augun eru fljót að staðnæmast við
frétt með stóru letri á miðri síðunni.
Nú blasa við mér tíðindin sem ég
hafði vonast til að væru byggð á
misskilningi: „SPRENGIGOS
SPLUNDRAR EYJU, 5000 ER
BJARGAÐ: Heimabátar koma fólki
til hjápar en hraunflóð ógnar
bænum.“ Ég geri mér ekki grein
fyrir því hvað maðurinn er lengi að
ljúka við að lesa blaðið, kannski
tekur það hann aðeins fimm
mínútur, ef til vill korter; klukkan
segir heldur ekki alla söguna, allt
eftir aðstæðum. Þegar hann loksins
gerir sig líklegan til að leggja blaðið
frá sér nánast hrifsa ég það til mín
og hef ákafan lestur umsvifalaust.
Í forsíðufréttinni segir:
Um 5000 manns var giftusamlega
bjargað eftir að gos hófst í eldfjalli
sem ekki hafði gosið í 7000 ár á
lítilli eyju sem næstum klofnaði í
tvennt. Kl. 2:30 opnaðist sprunga,
ein og hálf míla að lengd, á stærstu
eyju Vestmannaeyja, í tíu kílómetra
fjarlægð frá meginlandi Íslands. ...
Sérfræðingar telja að eyjan kunni
að springa í loft upp og hverfa í
sæinn. Eyjaskeggjar þustu út á
götur skelfingu lostnir, í náttfötum
einum klæða, þegar hraunið tók að
flæða úr Helgafelli í aðeins tveggja
mílna fjarlægð frá bænum og
varpaði skærum bjarma á alla
eyjuna. Til allrar hamingju rann
hraunið beint út í sjóinn, fram hjá
bænum. Aðeins eitt hús varð
eldinum að bráð. ... Breskir togarar
... buðu aðstoð sína, en landhelgis-
gæslan afþakkaði enda væri nóg af
bátum til taks. ... Menn sáu á eftir
hrossi ofan í jörðina; það hvarf í
glóandi flauminn.

Inni í blaðinu er aftur getið um
gosið, nú undir fyrirsögninni
„Logandi flaumur“. Tvær ljós-
myndir fylgja með. Önnur sýnir
hraunflóðið í náttmyrkrinu en hin er
af fyrsta flóttafólkinu sem kom til
meginlandsins um nóttina, konu og
barni. Það er ekki um að villast, það
gýs á Heimaey. Mér léttir stórlega
að vita að enginn hefur orðið
eldinum að bráð.
Jarðsambönd
„Af jörðu ertu kominn“, segir í
gömlum bókum. En hvaða jörð er
það? Hvaða bóli skyldi maður
tilheyra? Alkunna er, nú á tímum,
að menn telja sig eiga samleið með
fólki sem deilir með þeim ákveðn-
um einkennum, til að mynda
erfðaeinkennum sem líklegt er að
hafi áhrif á þroska og heilsu, og
gildir þá einu hvort þessir „félagar“
eru nær eða fjær. Gæti maður átt
samleið með hraunbreiðum,
samsamað sig við eldfjöll eða
myndað einhvers konar jarðsam-
band við samtíma atburði og
fyrirbæri í jarðsögunni, sambærilegt
við þann félagsskap, til dæmis, sem
margur tengir við erfðamörk,
fæðingardag og stjörnumerki?
Þetta er ein af þeim spurningum
sem listakona að nafni Ilana
Halperin hefur velt fyrir sér; hún
fæddist í New York í september árið
sem gaus á Heimaey en hefur búið
og starfað í Glasgow í mörg ár. Árið
2003 tók hún upp á því að bjóða
hverjum sem vildi til þrjátíu ára
afmælis síns og Eldfells á Heimay.
Hún skrifaði á vefsíðu sína: „Þér er
hérmeð formlega boðið í afmæli
mitt og Eldfells dagana 2. til 4.
október. Þú spyrð kannski hvort
mark sé takandi á þessu boði, en
mér er fúlasta alvara; þegar allt
kemur til alls samfögnum við öll
þrjátíu ára afmæli með einhverjum
jarðarskika, nokkurn vegin á sama
tíma og aðeins einu sinni! Bestu
kveðjur og sjáumst svo við gíginn!“
Ilana hafði velt því nokkuð fyrir
sér hvernig hún ætti að halda upp á
þrjátíu ára afmæli sitt og dag einn
árið 2003 þyrmdi yfir hana: ég verð
að fara til Eyja! Hún gerði sér ekki
grein fyrir ástæðum þess að hún
ætlaði til Eyja, ferðin var ekki
listrænt verkefni eða gjörningur á
þessu stigi, en eitthvað hugboð
sagði henni að valið væri rétt.
Skosk vinkona hennar boðaði komu
sína og hélt til Eyja í afmæli
Eldfells og Ilönu. Á tilsettum degi
gengu þær á Eldfell til að fagna
stórafmælinu. Þær voru þrjá daga á
Heimaey, gengu upp á Eldfell og
ofan í gíginn með afmælistertu og
kerti, skáluðu í ávaxtasafa og snertu
jörðina til að finna ylinn sem enn
var í hrauninu. Þennan dag var rok í
Eyjum og það logði ekki á kertinu
uppi á fjallinu, en tertan bragðaðist
Gísli Pálsson var við nám í Manchester þegar gos hófst á Heimaey 1973
Á svipstundu varð Bólstað-
ur okkar mömmu aðeins
punktur í hnitakerfi
:: Fréttin hefur snert hana djúpt, inn í merg og bein :: Miskunnarlaust stálið úr kviku
jarðar eirði engu, eins og það hraunaði yfir fortíðina og bernskuna.
Heimsókn til Eyja sumarið 1973. Frá vinstri: Guðný Guðbjörnsdóttir, Gísli Pálsson, Jóhannes Þorsteinsson og Valgerður Einarsdóttir.
Gísli Pálsson, doktor og prófessor
við félagsvísindadeild HÍ.