Málfríður - 15.09.2002, Blaðsíða 12

skiptingu ríkis Karlamagnúsar í tvennt.
Þessi eiður var skráður á máli sem þótti
það slæm latína að hann er almennt álitinn
fyrsti textinn ritaður á franska tungu. Eins
og gefur að skilja yrði Strassborgareiður-
inn þó líklega illskiljanlegur íslenskum
frönskunemum í dag. Bæði hefur máhð
þróast svo í tímans rás að erfitt er að lesa
svo gamla texta og svo var eiður þessi rit-
aður á eina af tj ölmörgum mállýskum sem
runnar eru undan latínu og talaðar voru á
því landsvæði sem almennt er kallað
Frakkland í dag. Það er mun seinna sem
ein af þessum mállýskum, parísarfranskan
eða „francilien" ryður sór til rúms sem
þjóðtunga í Frakklandi.
Ef litið er á
helstu alþjóða-
stofnanir má þó
sjá að franskan
heldur að
nokkru leyti
stöðu sinni sem
samskiptamál
því hún er
vinnumál innan
Evrópusam-
bandsins, hjá
Evrópuráðinu og
Sameinuðu þjóð-
unum.
12
Franskan leggur land undir fót
í raun hefst útrás frönsku með sigri Vil-
hjálms Sigurvegara á Bretum við Hastings
1066 því eftir það er einungis töluðuð
franska2 við ensku hirðina um nokkurra
alda skeið eins og fjölmörg frönsk tökuorð
í ensku bera vitni um.
A 17. öld fer franskan hins vegar að láta
virkilega á sér bera sem alþjóðamál er
Foðvík XIV og hirð hans verða fýrirmynd
allra aðalsmanna í Evrópu. Frá þeim tíma
og allt fram á 19. öld er Frakkland menn-
ingarlegt og pólitískt stórveldi í álfunni í
samanburði við nágrannalöndin sem oft
eru sundruð í mörg smáríki og mállýskur.
Frakkland hagnast gríðarlega á nýlendu-
braski á þessu tímabili og þrátt fýrir frem-
ur óstöðugt stjórnmálaástand er landið þó
sameinað þjóðríki, fýrsta lýðveldið í Evr-
ópu með styrka miðstjórn og eina þjóð-
tungu. Frakkland var einnig ffam á 19. öld
langfjölmennasta ríkið í Evrópu og má
nefna sem dæmi að árið 1835 bjuggu um
35 milljónir í Frakklandi en aðeins 29
milljónir í Þýskalandi og 26 milljónir í
Englandi3.
Það er því litið til Frakklands sem fýr-
irmyndar og franskan verður vinsælt
tungumál í Evrópu og víðar. Á 18. öld er
hún málVoltaire og annarra upplýsingar-
2 Hér væri í raun réttara að tala um « norm-
andísku » því það er sú mállýska sem Vilhjálmur
og afkomendur hans töluðu.
3 Calvet, Louis-Jean, 1999.
manna og keppir við latínu sem fræðimál.
Franskan er þar með boðberi nýrra hug-
mynda í Evrópu á þessum tíma og
diplómatar og heimsborgarar kjósa að tjá
sig á þessu máli bókmennta og Hsta. Á 17.
og 18. öld festir franskan rætur í Ameríku
og á þeirri 19. í Afríku. Þarmeð er hún
orðin mikilvægt mál í þremur heimsálf-
um.
En þó franska hafi verið tungumál að-
alsmanna, listamanna og fræðimanna í
Evrópu og víðar á þessum tíma verður að
hafa í huga að hún var þó fýrst og fremst
samskiptamál fárra útvaldra því alþýðan
var enn að mestu ólæs og óskrifandi. Það
má því segja að franskan hafi verið ein-
hvers konar „ehtuheimsmál“ og því er
forvitnilegt að kanna hver staða hennar er
í heiminum á okkar dögum.
Staða frönskunnar í heimsþorpinu
Fáir efast um yfirburðastöðu ensku sem
samskiptamáls í heiminum í dag og al-
mennt er talið að útbreiðsla ensku sé á
kostnað annarra samskiptamála og þá sér-
staklega frönsku. Ef litið er á helstu al-
þjóðastofhanir má þó sjá að ffanskan held-
ur að nokkru leyti stöðu sinni sem sam-
skiptamál því hún er vinnumál innan Evr-
ópusambandsins, hjá Evrópuráðinu og
Sameinuðu þjóðunum. I þeirri síðast
nefndu er raunar nærri þriðjungur fasta-
fulltrúa frönskumælandi og margir þeirra
koma frá Afríku þar sem ffanskan er mik-
Hvægt samskiptamál í mörgum ríkjum4.
Staða frönskunnar er þó mjög misjöfn
í þeim löndum sem hún er töluð: í
Kanada er hún minnihlutamál þó að nær
85% Kvíbekkbúa tali ffönsku. I Senegal
eru aðeins um 20% íbúa ffönskumælandi
þrátt fýrir að ffanska sé þar opinbert mál.
Aftur á móti tala mun fleiri ffönsku í Al-
sír, Marokkó ogTúnis þó svo að þar hafi
arabíska tekið við af frönskunni sem opin-
bert mál. I fýrrum nýlendum Frakka í
Asíu svo semVíetnam og Laos er ffanskan
nær algerlega horfin en á Indlandshafi
heldur hún veUi t.d. á Máritíuseyju og
Madagaskar.
En hvernig væri þá hægt að skilgreina
hlutverk frönskunnar í heiminum í dag?
4 Calvet, Louis-Jean 1999.