Morgunblaðið - 27.09.2021, Blaðsíða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 27. SEPTEMBER 2021
Jöklabreytingar
Í hugum margra eru jöklar tákn
um langlífi og jafnvel eilífðina sjálfa,
eitthvað sem ekki breytist. Fyrir ótal
kynslóðir Íslendinga virtist þetta líka
vera raunveruleiki; jöklarnir hreyfð-
ust svo lítið á einni kynslóð að menn
námu vart breytingarnar nema þeg-
ar eitthvað óvænt gerðist eins og
þegar jöklar
hlupu fram og
ógnuðu byggð eða
þegar jökulá
skipti um farveg.
Því fer þó víðs-
fjarri að jöklar
séu óbreytanleg-
ir. Áður er sagt
frá því að frá lok-
um nútíma og þar
til fyrir um 4.000
árum var Ísland jökullaust að mestu.
Við landnám voru allir stóru jökl-
arnir þó myndaðir og vel þroskaðir
en lágu 10-15 km lengra inn til lands-
ins en þegar þeir urðu stærstir í lok
19. aldar. Loftslag var milt á land-
náms- og þjóðveldisöld en á miðöld-
um kólnaði mikið og kuldatíð tók við í
nokkrar aldir. Kólnunin varð í tveim-
ur skrefum. Fyrra kuldatímabilið
varði í hálfa öld, frá 1250 til 1300, en
hið síðara, hin eiginlega litla ísöld,
stóð í um 450 ár, frá 1450 til 1900,
þótt alls ekki hafi alltaf verið jafn
kalt. Forfeður núlifandi Íslendinga í
3. og 4. lið upplifðu því mestu jökla
Íslandssögunnar.
Rétt fyrir aldamótin 1900 tók lofts-
lag að hlýna. Vatnajökull rýrnaði
hægt fram á þriðja áratug 20. aldar
en hratt eftir það þar til loftslag kóln-
aði aftur í stuttan tíma um miðjan
sjöunda áratuginn. Í lok síðustu ald-
ar hlýnaði á ný og síðan hefur jökull-
inn hopað hraðar en nokkru sinni áð-
ur og mest á þessari öld. Fyrir
núlifandi kynslóðir eru jöklarnir því
ekki lengur eilífir eða óbreytanlegir.
Lesa má ummerki um framgang
og hop jökla í jökulgörðum, stöðu-
vatnaseti og rituðum heimildum.
Saga jöklabreytinga er einkum skýr
við skriðjökla í alfaraleið á Suðaust-
urlandi frá Skeiðarárjökli að Lamba-
tungnajökli þar sem skrif heima-
manna og ferðalanga hafa bætt
sagnfræðilegri vídd við náttúrufræð-
ina. Skrifin lýsa miklum búsifjum á
litlu ísöld af völdum vaxandi jökla,
jökulhlaupa og síbreytilegra jökuláa.
Jöklar lokuðu þjóðleiðum milli
byggða og meðal annars lagðist svo-
kallaður Norðlingavegur af en hann
lá úr Fljótsdal niður í Lón.
Skriðjöklar á Suðausturlandi eru á
hlýjasta og úrkomumesta svæði
landsins. Þeir bregðast hratt við
breytingum á loftslagi.
Skriðjöklarnir eru allt frá
10 km2 upp í 200 km2 að
flatarmáli. Meðalþykkt
þeirra er 100-350 m og þeir
skríða úr 1.400-2.100 m
hæð niður að sjávarmáli;
botnar stærstu skriðjökl-
anna ná meira að segja
nokkur hundruð metra
undir sjávarmál. Ofan-
greindir jöklar hafa hörfað 1-8 km
frá lokum 19. aldar til ársins 2017.
Flatarmál þeirra hefur á sama tíma
minnkað um 340 km2 samtals eða
sem samsvarar flatarmáli Stór-
Reykjavíkursvæðisins. Rúmmál
þeirra hefur minnkað um 140 km³
(20%). Rúmmálsminnkunin sam-
svarar um 14 milljörðum vörubíls-
hlassa af ís og vatnsmagnið jafndreift
yfir landið næmi um 30 m. Hop skrið-
jöklanna á Suðausturlandi er að jafn-
aði með því hraðasta sem mælist í
heiminum um þessar mundir. Rúm-
málstap skriðjöklanna er þó mjög
breytilegt, allt frá 15 til 50%. Hraði
rúmmálstapsins er meðal annars
háður stærð safnsvæðis þeirra, halla
undirlagsins og því hvort lón hafi
myndast framan við jöklana.
Jökulbreiða Vatnajökuls
gæti ekki myndast aftur við
núverandi loftslagsskilyrði.
Ef fram heldur sem horfir
mun Vatnajökull minnka um
helming af núverandi rúm-
máli fyrir 2100 og verða að
mestu horfinn utan hæstu
tinda eftir 150-200 ár. Svipuð
örlög bíða flestra annarra
jökla á Íslandi og einnig jökla annars
staðar á jörðinni utan heimskauta-
svæðanna.
Haldi hlýnun loftslags áfram með
sama hætti og undanfarna áratugi
eru fram undan mestu umhverfis-
breytingar sem orðið hafa frá því að
Ísland byggðist. Jöklarnir hopa og
jökulár hverfa, árfarvegir flytjast til,
stöðuvötn myndast í bælum skrið-
jöklanna og jökulaurar breytast í
grónar lendur. Áhrifa jöklabreyting-
anna mun gæta á vatna- og gróður-
far, fiskveiðar, nýtingu landsins,
samgöngur, raforkuframleiðslu,
landris og jafnvel eldvirkni sem lík-
lega eykst þegar fargi léttir af land-
inu undir jöklinum. Að lokum verður
enginn Vatnajökull til lengur, aðeins
fjalllendi með stöku ísiþöktum tind-
um, dölum, stöðuvötnum og ám þar
sem rennslið sveiflast í takt við
úrkomuna sem fellur á landið.
Jöklabreytingar í framtíðinni ráð-
ast aðallega af því hve hratt loftslagið
hlýnar sem afleiðing af vaxandi styrk
CO2 í andrúmsloftinu. Styrkurinn var
um 280 ppm (milljónustu hlutar loft-
sameinda) við upphaf iðnbyltingar en
í ársbyrjun 2018 var hann um 410
ppm. Vísindamenn Milliríkjanefndar
Sameinuðu þjóðanna um loftslags-
breytingar (IPCC) hafa skilgreint
nokkrar framtíðarsviðsmyndir sem
byggjast á mismunandi forsendum
um fólksfjölgun, efnahags- og
tækniþróun og aðgerðir til að draga
úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda.
Bjartsýnasta sviðsmyndin er sú að
mannkynið grípi til umfangsmikilla
mótvægisaðgerða. Styrkur CO2 í
andrúmslofti gæti þá haldist undir
450 ppm og hlýnun jarðar í um 1,5°C
frá iðnbyltingu, 0,7°C frá núverandi
stöðu. Aðrar sviðsmyndir gera ráð
fyrir allt frá hóflegum mótvægis-
aðgerðum til lítilla sem engra
aðgerða. Síðastnefnda sviðsmyndin
gerir ráð fyrir því að styrkur CO2 fari
yfir 1000 ppm og að ársmeðalhiti
jarðar hækki um 3,5-4°C, sem yrði
sannkölluð hamfarahlýnun. Með
reiknilíkönum má spá fyrir um
umfang Vatnajökuls nú og eftir 100,
150 og 200 ár miðað við ólíkar
forsendur um hlýnun jarðar.
Afleiðingar rýrnunar jökla
Rýrnun jökla á Íslandi og annars
staðar hefur margvíslegar afleiðing-
ar. Íslenskir jöklar geyma um 3.500
km3 af ís sem samsvarar um eins cm
hækkun sjávarðborðs heimshafanna.
Bráðnun Grænlandsjökuls hækkar
sjávarborð aftur á móti um 0,6 mm ár
hvert. Hörfun jökla þar og af Suður-
skautslandinu, ásamt útþenslu sjávar
vegna hlýnunar, eru veigamestu
orsakir hækkandi sjávarborðs úthaf-
anna sem nú rís um 3-4 mm á ári að
meðaltali.
Digrir skriðjöklar veita fjallshlíð-
um aðhald. Þegar jöklarnir bráðna
og þynnast og sífreri fer úr jörð
minnkar þetta aðhald við hlíðarnar,
þær verða óstöðugar og geta hlaupið
fram. Miklar skriður eða berghlaup
hafa fallið á Morsárjökul og Svína-
fellsjökul á síðustu árum og áratug-
um. Falli stórt berghlaup í jökullón
er hætta á flóðbylgju sem getur ógn-
að fólki og mannvirkjum. Þess vegna
er nú meðal annars fylgst grannt
með Svínafellsheiðinni ofan Svína-
fellsjökuls þar sem komið hafa í ljós
sprungur í hlíðinni.
Bráðnun jökla minnkar fargið á
jarðskorpuna og landið rís. Landris á
Íslandi er mest á hálendinu við jaðra
Vatnajökuls. Landris í Jökulheimum
við vesturjaðar jökulsins mælist um
40 mm/á ári um þessar mundir og um
12 mm á ári á Höfn í Hornafirði.
Framtíð siglinga um Hornafjarðarós
er í nokkurri óvissu vegna landriss-
ins en hækkandi sjávarborð af völd-
um hlýnandi loftslags og bráðnunar
jökla vegur að vissu marki á móti
landrisinu.
Fargléttingin sem verður vegna
bráðnunar jökla er líka talin örva
kvikuframleiðslu sem getur leitt til
aukinnar gosvirkni. Líkanreikningar
sem herma eftir hopi jöklanna síðast-
liðin 120 ár benda til þess að kviku-
framleiðsla hafi aukist um 100-135%
á tímabilinu. Þetta samsvarar um 0,2
km3 á ári af kviku undir Íslandi. Nái
25% af þessari kviku upp til yfirborðs
jafngildir það einu Eyjafjallajökuls-
gosi á sjö ára fresti.
Jöklar hafa ekki bara áhrif á hina
dauðu náttúru. Í framrás ganga þeir
yfir gróið land og eyða lífi sem fyrir
verður, plöntum og dýrum. Þegar
jöklarnir hopa og þynnast kemur líf-
vana land í ljós fyrir framan jökul-
sporðana og á jökulskerjum, fjalls-
toppum og klettum sem áður voru
huldir jökli.
Jökulsker veita einstaka mögu-
leika á rannsóknum á landnámi og
framvindu lífvera við hörfandi jökul-
jaðra. Næst jökuljaðrinum nema
örfáar frumherjategundir land í
fyrstu en þegar fjær dregur fjölgar
tegundunum og lífverusamfélögin
verða sífellt flóknari. Í Breiðamerk-
urjökli er hægt að finna jökulsker af
ýmsum stærðum og aldri. Máfa-
byggðir og Esjufjöll hafa staðið upp
úr jökli frá lokum síðasta kuldaskeiðs
ísaldar, Kárasker kom upp úr jökl-
inum 1935, Bræðrasker árið 1961,
Maríusker 2000, Systrasker í kring-
um 2010 og Grannasker árið 2016.
Reglulega hefur verið fylgst með
breytingum á gróðurfari Káraskers
og Bræðraskers frá árinu 1965 en þá
hóf Eyþór Einarsson grasafræðing-
ur rannsóknir og vöktun gróðurs í
föstum rannsóknareitum þar í sam-
starfi við bræðurna á Kvískerjum í
Öræfum. Ýmislegt óvænt hefur
komið í ljós við þessar rannsóknir. Til
dæmis vekur athygli að smádýr eru
fyrst til að mynda frumstæð sam-
félög á skerjunum; þau koma á und-
an gróðrinum sem yfirleitt er frum-
herji á jökullausu landi. Af þessum
smádýrum eru mítlar og mordýr,
sem nærast á örverum og groti (líf-
rænum leifum), algengustu dýrin en
einnig smávaxnar köngulær sem eru
fyrstu rándýr þessara skerjasam-
félaga. Mítlar og mordýr feykjast
undan veðri og vindum inn á skerin
en köngulærnar koma svífandi inn á
þau á silkiþráðum sem þær spinna.
Framvinda gróðurs er ekki full-
komlega línuleg í átt að meiri þekju
og tegundaauðgi. Í Bræðraskeri
fjölgaði plöntutegundum reglulega
fyrstu áratugina. Þá staðnaði land-
nám um tíma og tegundum fór ekki
aftur fjölgandi fyrr en eftir 40-50 ár
þegar næringarefni í jarðvegi höfðu
náð tilteknu magni og styrk og þar
með búið í haginn fyrir þurftafrekari
gróður. Árið 2016 höfðu 36 tegundir
æðplantna og átta tegundir fléttna
numið land í vöktunarreitunum í
Bræðraskeri. Í Káraskeri fjölgaði
tegundum með aldri skersins í fyrstu
á svipaðan hátt og í Bræðraskeri en
fór aftur fækkandi undir lok tíma-
bilsins í vöktunarreitunum þar sem
gróðurframvinda var lengst komin.
Hugsanlegar skýringar á fækkun
tegunda eru samkeppni við annan
gróður, einkum fjallavíði sem víða
verður ríkjamdi í gróðurþekjunni,
og/eða þurrkur sem eykst eftir því
sem skerin hækka og vöktunarreit-
irnir færast fjær jökuljaðrinum.
Við jökuljaðar Skaftafellsjökuls
eru æðplöntur líka frumherjar og
þær koma inn örfáum árum eftir að
jökullinn hörfar af landinu. Á ný-
runnum hraunum eru fyrstu land-
nemar aftur á móti yfirleitt fléttur og
mosar; gamburmosar ná fjótt yfir-
burðastöðu á láglendum hraunum en
breyskjufléttur á hálendari svæðum.
Gersemi á heimsvísu
Bókarkafli Vatna-
jökulsþjóðgarður var
stofnaður árið 2008 og
lýstur heimsminja-
svæði, arfleifð alls
mannkyns, árið 2019. Í
bókinni Vatnajökuls-
þjóðgarður lýsir Snorri
Baldursson líffræð-
ingur einstakri náttúru,
sögu og uppbyggingu
þjóðgarðsins í máli og
myndum og fjallar um
hvaða tilkall hann á til
æðstu gæðavottunar
sem veitt er dýrmæt-
um landsvæðum á
heimsvísu.
Mynd/Snævarr Guðmundsson
Hop Línur sýna áætlaða stöðu Fláajökluls á mismunandi tímum frá 1890. Byggt á gögnum Snævars Guðmundssonar.
Ljósmynd/Þorvarður Árnason
Breytingar Um 1890 vantaði tæplega 300 metra á að sporður Breiðamerk-
urjökuls næði út í sjó. Nú er jaðarinn um fimm kílómetra undan strönd.
Snorri
Baldursson