Morgunblaðið - 13.01.2022, Síða 40

40 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 13. JANÚAR 2022
Fékk ekki 53
þúsund krónurnar
Árið 2020 samþykkti
Alþingi að greiða ör-
yrkjum sérstaka des-
emberuppbót að upp-
hæð 50 þúsund krónur.
Ekki stóð til að greiða
þessa uppbót aftur ár-
ið 2021 en eftir þó
nokkurn þrýsting sam-
þykkti Alþingi að
greiða öryrkjum des-
emberviðbót nú í des-
ember sl. Upphæðin er nú 53 þúsund
krónur. Það vekur athygli að upp-
hæðin er hækkuð samkvæmt breyt-
ingu vísitölu. Merkilegt þar sem
stjórnvöld sjá ekki ástæðu til að láta
almennt frítekjumark ellilífeyr-
isþega hækka í samræmi við vísitölu-
hækkanir. Upphæðin stendur alltaf í
25 þúsund krónum.
Annað sem vekur athygli er að 53
þúsund krónurnar eru skattfrjálsar
og ótekjutengdar.
Skapar fordæmi
Það er mjög jákvætt að Alþingi
skuli á þennan hátt styðja við bakið á
öryrkjum. Það er umhugsunarefni
að þessi viðbótardesemberupphæð
skuli greidd skattfrjáls. Þetta hlýtur
að kalla á viðbrögð frá stéttarfélög-
um. Þar er boltinn gefinn upp með að
svona greiðslur skuli ekki skatt-
lagðar. Fram undan eru lausir kjara-
samningar. Það væri mjög eðlilegt
að stéttarfélögin gerðu þá kröfu á
ríkið að desemberuppbót væri skatt-
frjáls.
Það vekur einnig athygli að Al-
þingi hafi ákveðið að þessi viðbót-
arglaðningur skuli ekki vera tekju-
tengdur. Ég hélt að það væri algjört
prinsippmál hjá stjórnvöldum að
tekjutengja greiðslur frá Trygginga-
stofnun ríkisins. Það er gert þegar
kemur að greiðslum til ellilífeyris-
þega. Þeir sem hafa hæstu tekjurnar
fá ekki greiðslur frá TR.
Með greiðslum til öryrkja er horf-
ið frá þessu. Athyglisvert, þar sem
Grái herinn stendur í málaferlum við
TR og vill afnema
skerðingar vegna tekna
úr lífeyrissjóðum.
Er ríkisvaldið með
þessu að rétta Gráa
hernum vopnin í hend-
urnar?
Öryrki verður
eldri borgari
Eldri borgari á Aust-
fjörðum hafði samband
við mig til að ræða
stöðu mála hjá okkar fé-
lögum. Í máli hans kom fram að hann
hefði verið öryrki og væri það enn.
Hann er 68 ára gamall. Ekki fékk
hann umræddan 53 þúsund króna
aukaglaðning sem öryrkjar fengu í
desember. Nú er hann flokkaður
sem eldri borgari og þeir fá ekki
slíka greiðslu.
Er ekki eitthvað mikið að kerfinu
okkar? Ekki breytast hagir öryrkja
við það að lífaldur hækki og verða
eldri borgarar og missa þar með
hluta af sínum réttindum.
Hvers vegna ekki
eldri borgarar?
Að sjálfsögðu er það af hinu góða
að Alþingi vilji styðja við bakið á ör-
yrkjum með viðbótarframlagi. En
maður spyr: Hvers vegna njóta eldri
borgarar sem eru á lægstu kjörum
ekki þessara bóta? Hagur þeirra er
alls ekkert betri en hjá öryrkjum.
Hér vil ég undirstrika að svona
greiðslur eiga að vera til þeirra sem
lökust hafa kjörin.
Aftur á móti tóku stjórnvöld þá
ákvörðun að viðbótardesember-
uppbótin til öryrkja yrði ótekju-
tengd. Það er því ekkert skrítið að
eldri borgarar geri einnig kröfu um
sams konar greiðslu.
Eftir Sigurð
Jónsson
Sigurður Jónsson
»Er ríkisvaldið að
rétta Gráa hernum
vopnin í hendurnar?
Höfundur er fyrrverandi bæjarstjóri
í Garði.
fyrir heimilið
Sendum
um
land
allt
Tjarnargötu 2 | 230 Reykjanesbæ | Sími 421 3377 | bustod@bustod.is | www.bustod.is
Fallegar vörur
50 cm langur - Verð 13.500 kr.
95 cm langur - Verð 15.900 kr.
140 cm langur - Verð 19.400 kr.
Glory bekkur
í mörgum litum
Pantaðu
þér bekk
í vefverslun
Bústoð
Fyrir nokkrum árum
tók ég þátt í kosninga-
eftirliti í Aserbaídsjan
með rannsóknarteymi
ÖSE. Meðal athug-
unarefna var áhrif
stjórnarandstöðu á
skoðanamyndun í að-
draganda kosninganna.
Tvennt var talið
ámælisvert af ÖSE: Að
mótframbjóðendur for-
setans voru sammála honum og stefnu
hans í mikilvægustu málum (annars
beið þeirra fangelsisvist) og að forset-
inn og fylgismenn hans réðu lögum og
lofum í fjölmiðlum.
Þessi aðstaða nægði til að forsetinn
var endurkjörinn og fékk yfirgnæf-
andi meirihluta atkvæða.
Hlutverk stjórnarandstöðu
Það kýs nefnilega enginn stjórnar-
andstöðu sem mærir forystu vald-
stjórnarinnar. Til þess að stjórnarand-
staða taki völdin þarf hún að sýna
fram á og ná þeirri sýn að stefna ríkis-
stjórnarinnar í mikilvægustu málun-
um sé röng og þjóðinni ekki til heilla –
og ekki síður hitt, að hún bjóði betur.
Þá er það lýðræðislegt hlutverk
stjórnarandstöðu að standa fyrir mál-
efnalegri og gagnrýninni umræðu í
samfélaginu og fer það saman við hlut-
verk fjölmiðla sem er m.a. á því sviði.
Skoðanaskipti og skoðanaátök eru
grundvallaratriði í lýðræðinu og skil-
greina það.
Einn vilji
Því er þetta rifjað upp að nú eru
nánast tvö ár síðan þjóðin hóf að hlýða
Víði, sem var eðlilegt á hættustund, þá
verða allir að hjálpast að – en segja má
að hættustundin hafi verið framlengd
enda þótt ógnin hafi dofnað verulega.
Að lúta einum vilja er andstætt ein-
kennum lýðræðis.
Kannski var helsti lærdómur okkar
af átökum ólíkra hugsjóna á síðustu
öld að sú samfélagsgerð sem byggist á
einum vilja felur í sér hörmulega skoð-
anakúgun, múgsefjun og dauða. Sá
lærdómur má ekki gleymast.
Fræðasamfélagið
Fremsta gagnrýnisafl hvers þjóð-
félags er fræðasamfélagið. Hlutverk
þess er m.a. að greina, gagnrýna,
fletta ofan af og stinga á
kýlum.
En nú ber svo við að
þótt margir af fremstu
sóttvarnalæknum og há-
skólaprófessorum við
virtustu menntastofn-
anir heimsins hafi gagn-
rýnt lokunarleiðina og
segja kaupverð hennar
of hátt, berst endur-
ómur þeirra sjónarmiða
ekki til íslensks sam-
félags. Ekki heldur hörð
gagnrýni evrópskra
menntamanna sem horfa upp á álfuna
fara sömu leið og Kína og BNA; að
nota möguleika upplýsingatækninnar
til að rekja, staðsetja og hlera alla
íbúa sína, endurvekja landamæra-
hindranir og herða að íbúum með lög-
regluvaldi.
Hér á landi birtir ríkislögreglu-
stjóri reglulega fréttir af tíðni heim-
ilisofbeldis, sem er sennilega afleiðing
lokunar veitingastaða og stofufang-
elsis sóttkvíanna, en félagsvísinda-
fólkið þegir þunnu hljóði. Ekki eitt
orð um samfélagslega kostnaðinn af
lokunaraðgerðunum. Sá reikningur
bíður borgunar, kannski næstu ríkis-
stjórnar.
Fjölmiðlar
Íslenskir fjölmiðlar, einir og sér,
leiða ekki um þessar mundir þjóð-
félagslega gagnrýni (með góðum und-
antekningum), þeir þurfa sennilega
aðhald frá stjórnarandstöðu, fræða-
samfélagi og almenningi til þess.
Þeir hafa kannski ekki burði eða
frelsi til að hugsa sjálfstætt og gagn-
rýnið, með einstaka undantekningum
þó (þess vegna birtist þessi grein). Sí-
bylja hræðsluáróðurs til stuðnings
stjórnvöldum berst frá meginfjöl-
miðlum og komi það fyrir að sjónar-
mið gegn lokunarleiðinni séu birt þá
svara fréttamennirnir þeim fullum
hálsi í sömu fréttinni. Þetta er orðið
alsiða hjá RÚV.
Þessi staða minnir auðvitað á stöðu
fjölmiðlunar í Aserbaídsjan og gæti
kallað á harðari lagaákvæði um RÚV
til að skylda stofnunina til að virða öll
málefnaleg sjónarmið.
Stjórnarandstaðan
Komið er að því að stjórnarand-
staðan á Íslandi láti til sín taka.
Stjórnvöld sem ekki fá aðhald fara
smám saman að taka rangar ákvarð-
anir. Svo virðist sem hér sé lengra í
land en í sumum nágrannaríkjanna
að þjóðin verði frjáls í opnu landi og
geti jafnframt búið við veiruna. Hér
verða önnur gagnrýnisatriði ekki
reifuð, en af nógu er að taka þegar
um 20 þús. manns, vinnandi fólk og
niður í börn, eru nánast í stofufang-
elsi. Á þetta sér ekki nokkra hlið-
stæðu meðal annarra þjóða.
Þótt stjórnarandstaðan megi í
þröngum skilningi grafa eigin gröf og
tryggja sér valdaleysi með því að
mæra stjórnvöld eða þegja í skugga
valds þeirra er meira undir, þ.e. sjálft
lýðræðið og opin, frjáls fjölmiðlun.
Stjórnarandstaðan verður að
vakna, enda getur orðið erfitt að ná
einkennum eins vilja af þjóðfélaginu.
Eins og er vill almenningur að allir
gangi í takt og hefur oft litið á skoð-
anaskipti sem þras og gagnrýnendur
hornauga – og það getur þurft að
kenna þjóðinni að nýju að lifa í lýð-
ræðislegu þjóðfélagi þar sem mörg
blóm vaxa og dafna.
Lokaorð
Hér verður ekki rætt hvort kosn-
ingarnar 25. september sl. hafi verið
haldnar við eðlileg lýðræðisleg skil-
yrði. Þá var endurkjörin ríkisstjórn
sem hafði ekki í tvö ár haft stjórnar-
andstöðu gegn helstu gerðum sínum.
Það bíður.
En í fyllingu tímans þarf að gera
viðbrögð stjórnvalda og annarra aðila
við faraldrinum upp á gagnrýninn og
málefnalegan hátt, ekki af ríkisstjórn-
inni sjálfri, heldur á vegum Alþingis og
af óháðum aðilum – og hér erum við
enn og aftur komin að hlutverki
stjórnarandstöðu, hlutverki fræða-
samfélagsins, fjölmiðlanna og grund-
vallarhugsununum um lýðræðislegt
aðhald og lýðræðislegt þjóðfélag.
Eftir dr. Hauk
Arnþórsson » Við skulum hlýða
Víði á hættustund,
en til lengdar þurfum
við að eiga gagnrýnin
skoðanaskipti. Einn vilji
er einkenni verstu þjóð-
félaga síðustu aldar.
Haukur Arnþórsson
Höfundur er stjórnsýslufræðingur.
haukura@haukura.is
Lýðræði og einn vilji
Í bók sinni, Rætur,
segist Ólafi Ragnari
Grímssyni, fyrrver-
andi forseta Íslands,
svo frá, er hann rifj-
ar upp barnæsku
sína á Þingeyri:
„Afi og amma
bjuggu í litlu húsi á
Balanum, eins og
gatan upp við fjallið
var gjarnan kölluð.
Önnur neðar meðfram sjónum.
Nokkur hús á milli. Eitt þeirra
var Gamli spítalinn. Þar bjó fólk
af Brekkuætt; ekkja með unga
syni; faðirinn hafði drukknað þeg-
ar skip hans sökk á stríðs-
árunum.“
Grátleg raunveran er önnur:
11. mars 1941 varð sá hörmung-
aratburður að kafbátur réðst á
línuveiðarann Fróða ÍS 454 frá
Þingeyri, sem staddur var um 200
sjómílur suðaustur af Vestmanna-
eyjum. Í skothríðinni sem stóð
með hléum í fulla klukkustund
féllu fimm skipverjar: Þeir Sig-
urður Valgeir Jörundsson stýri-
maður frá Hrísey og hásetarnir
Gísli Guðmundsson frá Brekku og
Guðmundur Stefáns-
son frá Hólum, sem
biðu þegar bana í
kúlnaregninu. Gunnar
Árnason skipstjóri frá
Brekku og Steinþór
bróðir hans særðust
til ólífis.
Daginn eftir árásina
kom Fróði til Vest-
mannaeyja. Fjölmenni
var á bryggjunni og
lúðrasveit lék sorgar-
lög. Að fullri viku lið-
inni var bátnum siglt til Reykja-
víkur þar sem minningarathöfn
um sjómennina föllnu var haldin
um borð.
Ekkja Steinþórs heitins, Ragn-
heiður Stefánsdóttir frá Hólum,
systir Guðmundar sáluga, átti síð-
ar heima í Gamla spítalanum á
Þingeyri með börn þeirra Stein-
þórs þrjú, tvo syni og dóttur, sem
seinna var þerna á Bessastöðum
og lengi staðarhaldari á Hrafns-
eyri við Arnarfjörð.
Eftir Gunnar
Björnsson
Gunnar Björnsson
» Grátleg raunveran
er önnur.
Höfundur er pastor emeritus
Skýst þó skýrir séu
Allt um sjávarútveg