Morgunblaðið - 13.01.2022, Qupperneq 62

62 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 13. JANÚAR 2022
Í
26 ár hefur Hjalti Pálsson
sagnfræðingur frá Hofi rit-
stýrt og verið aðalhöfundur
Byggðasögu Skagafjarðar.
Tíunda og lokabindi hennar kom út
haustið 2021. Það er um Hofsós, Graf-
arós, Haganesvík, Drangey og Málm-
ey auk fornbæjatals, skráa yfir sel-
stöður, húsmannsbýli, tómthús og
mannakofa. Þá
er ljósmynda-
skrá á sex bls.,
bæjarnafnaskrá
á sjö bls. og skrá
yfir kort. Orð og
hugtök eru
skýrð og birtur
listi yfir
styrktaraðila.
Alls eru þetta með formálum 394 bls.
í stóru litprentuðu broti. Umbrotið er
margþætt, unnið í Nýprenti á Sauð-
árkróki en bókin er Svansvottuð og
prentuð í Lettlandi. Góður og vegleg-
ur gripur.
Auk Hjalta Pálssonar eru Egill
Bjarnason og Kári Gunnarsson höf-
undar þessa bindis, Kristján Eiríks-
son skrifar kaflann um Drangey.
Hjalti ritar ítarlegan formála og
lýsir útgáfu Byggðasögu Skaga-
fjarðar frá upphafi. Hann var ráðinn
ritstjóri verksins í september 1995 en
fyrsta bindið kom út árið 1999. Hjalti
kom sér upp „ákveðinni grind“ fyrir
verkið og hefur verið stuðst við hana
síðan: landlýsing, staðsetning jarðar,
byggingar, búhættir, eignarhald,
gamlar jarðlýsingar og jarðarmat.
Sagt er frá sögulegum þáttum sem
tengjast jörðum og mikil áhersla er
lögð á að tilgreina öll fornbýli, stekki,
kvíar og selstöður upp til fjalla og
dala.
Hjalti segir að leitin að því sem er
horfið hafi verið ákaflega tímafrek.
Það gat tekið fjóra daga að finna einn
fornbæ og á fimmta degi hafi forn-
leifafræðingur bæst í hópinn til rann-
sóknar og tímasetningar. Mikil fróð-
leiksfýsn einkennir ritið og mörgum
steinum hefur verið velt, í orðsins
fyllstu merkingu, til að allar lýsingar
séu sem bestar og mestar.
Byggðasagan er uppflettirit um
676 jarðir auk þess sem meira en 400
fornbýla frá eldri tíð er getið. Bæk-
urnar 10 eru samtals 4.620 blaðsíður
með rúmlega 5.080 myndum og kort-
um – í 10. bindinu eru 420 ljósmyndir,
kort og teikningar.
Þorgils Jónasson sagnfræðingur
hefur frá árinu 2010 unnið með hléum
að gerð nafnaskrár fyrir verkið í
heild. Að minnsta kosti 25.000 nöfn
verða í skránni og birtist hún stafræn
á heimasíðu Sögufélags Skagfirðinga,
að líkindum strax í ár.
Hér er um sannkallaða fróðleiks-
námu að ræða. Hún hlýtur að kveikja
frekari athuganir á mannlífi í fortíð
og samtíð þegar fram líða stundir.
Samhliða lýsingum á lands-,
búskapar- og atvinnuháttum er skot-
ið inn annars konar fróðleiksmolum
til að krydda frásögnina. Má þar
nefna þennan um forystusauði sem
hafður er eftir Skúla Magnússyni
(1711-1794) landfógeta:
„Jeg er vottur að því, að Skaga-
fjarðardala bændur, brúkuðu með
rekstrum sínum í Hofsós, sem er hjer
um bil 2 dagferðir, 2 til 3 forustu
sauði, og hvar þeir bentu þeim á
Vatnsföllin, fóru þessir strax útí á
undan, og þegar kom á Hofsós bakka,
skildu sig sjálfir frá rekstrinum,
hvíldu sig þar litla stund, og gengu
fylgdar og mannlausir aptur heim til
sín fram í dal, og [svo] tveggja daga
fresti, eins og ferðin áfram varað
hafði.“ (26)
Þegar Skúli fógeti heimsótti Hofs-
ós hafði þar verið stunduð verslun að
minnsta kosti í 200 ár en þar er einn
elsti verslunarstaður sem enn heldur
velli í landinu. Elsta heimildin um
kaupstað við Hofsós er frá 1553. Í frá-
sögninni birtast kostir forystusauða.
(Í Fræðasetri um forystufé á Sval-
barði við Þistilfjörð má fá mikinn
fróðleik um þessa kostagripi.)
Hofsós var einn þriggja staða á
Norðurlandi þar sem danska ein-
okunarverslunin hafði aðsetur sitt,
1602-1787, hinir voru Akureyri og
Skagaströnd. Síðasti einokunar-
kaupmaðurinn á Hofsósi var Johan
Høwisch en hann var einnig fyrsti
eigandi eftir verslunarfrelsið. Tveir
systursynir hans, Jakob og Due Hav-
steen, tóku við kaupstjórn á Hofsósi,
líklega árið 1804. Yngsti sonur
Jakobs var Jörgen Pétur Hafstein (f.
1812), amtmaður á Möðruvöllum,
faðir Hannesar Hafstein, sem varð
fyrstur ráðherra á Íslandi árið 1904.
Rifjað er upp þegar Vesturfara-
setrið var opnað þar 7. júlí 1996 að
frumkvæði Valgeirs Þorvaldssonar
frá Vatni, hátíðina sóttu um eitt þús-
und manns. Öllum gömlum húsum á
Hofsósi eru gerð skil með myndum
og texta og einnig sundlauginni sem
Lilja Pálmadóttir á Hofi og Steinunn
Jónsdóttir í Bæ kostuðu og opnuð var
27. mars 2010. Um Hofsós er fjallað á
126 bls. í bókinni.
Saga Grafaróskaupstaðar hófst
með verslun þar árið 1835 en þar féll
allt í auðn í árslok 1932. Þegar skoð-
aðar eru myndir og lýsingar á
aðstöðu á sjó og í landi þarna er ótrú-
legt að þar skyldi stunduð verslun.
Vildu menn greinilega nokkuð á sig
leggja til að skapa samkeppni við
kaupmennina á Hofsósi.
Meðal kaupmanna í Grafarósi var
Skotinn Peter Lindsay Henderson
frá Glasgow sem rak þar verslun frá
1861 til 1870 þegar fyrirtækið varð
gjaldþrota:
„Skagfirðingum þóttu mikil við-
brigði að versla við Henderson sem
innleiddi ýmis nýmæli í verslunar-
háttum. Vörur hans þóttu vandaðri
en áður höfðu verið í boði hjá dönsk-
um, og sem meira var, einnig ódýrari.
Henderson seldi öllum á sama verði
en venja hafði verið að stórbændur
fengju varning ódýrar en almúginn.
Vöruverð var hið sama allt árið hjá
Henderson en danskir höfðu þann sið
að hækka vörur strax að lokinni
kauptíð á haustin.“ (178)
Fastaverslun hófst ekki í Haganes-
vík fyrr en um aldamótin 1900. Höfn-
in varð löggilt árið 1902 og komst inn
á strandferðaáætlunina. Árið 1966
hætti strandferðaskipið Skjaldbreið
ferðum til Haganesvíkur og þar með
lögðust niður reglubundnar siglingar
þangað. Næstu fimm ár eða svo höfðu
strandferðaskip þar aðeins óreglu-
lega viðkomu. (321)
Saga verslunar í Haganesvík er
rakin þar til hún fluttist að Ketilási í
Fljótum 14. júlí 1978.
Hér hefur aðeins verið nartað í
toppinn á því sem segir um þessa þrjá
verslunarstaði í bókinni. Í annáli um
Haganesvík hafa dagsetningar eitt-
hvað brenglast þegar sagt er frá sjó-
slysi árið 1920 og að 2. ágúst hafi tólf
menn af norskum selfangara róið á
tveimur bátum inn á Haganesvík. Var
sagt að skip þeirra hefði sokkið deg-
inum áður, síðar í textanum segir
hins vegar að 30. ágúst hefði skipið
búist til heimferðar með 1033 seli um
borð. (319)
Kristján Eiríksson gerir Drangey
góð skil. Henni er lýst sem arðsam-
asta stað í Skagafirði um aldir. Hóla-
stóll átti eyjuna og höfðu héraðsmenn
rétt á að stunda fuglaveiðar við hana
gegn gjaldi til stólsins. Eignir hans
voru seldar árið 1802 og keypti Jakob
Havsteen í Hofsósi Drangey fyrir 105
ríkisdali en Havsteen-ættin seldi eyj-
una Skagafjarðarsýslu 1885 og var
eyjan eftir það leigð einstökum
mönnum sem höfðu rétt til að halda
þar fé og heyja og stundum einnig
síga í bjarg til fugls og eggja. Inn á
ljósmyndir af Drangey hafa verið
skráð örnefni lesendum til glöggv-
unar en þeim er lýst af nákvæmni í
textanum.
Búið var í Málmey þar til hún fór í
eyði árið 1952 en árið 1944 keypti rík-
issjóður hana og árið 2020 er eyjan
skráð í eigu Vita- og hafnarmála-
stofnunar ríkisins segir á bls. 225. Sú
stofnun fór hins vegar undir Vega-
gerðina árið 2013 og má því skilja
þetta svo sem hún fari nú með eign-
arhald á Málmey.
Eyjan er klettum girt á alla vegu.
Hæsti punktur hennar, Kaldbakur,
er 156 metrar. „Þaðan mun sjást í
góðu skyggni norður til Grímseyjar
og vestur til Hornbjargs, sem ber yfir
Skagatá. Til suðurs gefur sýn til
Hofsjökuls og ber jökulbunguna
austan við Mælifellshnjúk.“ (227)
Nafnið Málmey er einstakt á land-
inu. Samnefnd eyja er á Óslóarfirði
og önnur stór eyja undan strönd Sví-
þjóðar. Malm á sænsku þýðir sendin
slétta. Málmey er að stærstum hluta
úr sandsteini (móbergi) og jarðvegur
víða sendinn. Gæti það skýrt nafn
hennar Malmey (Sandey), sem síðar
varð Málmey. (225)
Bjarni Maronsson, formaður
útgáfustjórnar byggðasögunnar, seg-
ir að með henni sé ofinn þráður milli
fortíðar og nútíðar í Skagafirði, hann
nýtist þeim sem hafi vit og vilja til að
nýta sér fróðleik og reynslu kynslóð-
anna til að mæta viðfangsefnum líð-
andi stundar.
Undir þetta skal tekið af heilum
hug. Byggðasaga Skagafjarðar er
einstakt þrekvirki sem ber Skagfirð-
ingum lofsamlegan vott um óbilandi
ræktarsemi við byggð sína, sögu
hennar og þá sem þar hafa búið.
Skín við sólu Skagafjörður
Sagnfræðingur Hjalti Pálsson, aðalhöfundur Byggðasögu Skagafjarðar í 26 ár.
Héraðssaga
Byggðasaga Skagafjarðar X. bindi
bbbbb
Ritstjóri Hjalti Pálsson frá Hofi.
Innb. 394 bls., ríkulega myndskreytt.
Útgefandi: Sögufélag Skagfirðinga,
Sauðárkróki, 2021.
BJÖRN
BJARNASON
BÆKUR
Joelle Taylor hlýtur TS Eliot-
ljóðlistarverðlaunin í ár. Í frétt
The Guardian segir að Taylor
hljóti verðlaunin fyrir sýn sína á
það sem kallað er „karlmannleg
andspyrnumenning lesbía“ á tí-
unda áratug síðustu aldar í ljóða-
bók sinni C+nto & Othered Poems.
Dómnefnd verðlaunanna ber lof á
bókina fyrir ólgandi reiði og birtu,
eins og því er lýst. Er hún sögð
blanda endurminninga og ágisk-
ana.
Bókin er sú fjórða sem Taylor
sendir frá sér og fjallar um neðan-
jarðarmenningu þar sem konur
gátu endurheimt líkama sína, eins
og segir í fréttinni. Ljóðabók Tayl-
or þótti betri en tilnefnd verk eftir
Raymond Antrobus, Selimu Hill og
Michael Symmons Roberts og hlýt-
ur hún 25.000 pund í verðlaunafé.
Verðlaunin þykja þau virtustu á
Bretlandseyjum og af fyrri verð-
launahöfum má nefna Ted Hughes,
Carol Ann Duffy og Bhanu Kapil.
Verðlaunaskáld Joelle Taylor að flytja
eitt af ljóðum sínum á sviði árið 2012.
Taylor hlaut ljóðaverðlaun TS Eliot
Tónleikaröðin Jazz í hádeginu hef-
ur göngu sína á ný í Borgarbóka-
safninu í dag með tónleikum í Gróf-
inni sem hefjast kl. 12.15 og bera
yfirskriftina Ferðalag með Elvari
Braga. Á þeim munu Elvar Bragi
Kristjánsson trompetleikari og
Leifur Gunnarsson kontrabassa-
leikari fara með tónleikagestum í
ferðalag um tónheima sem sækja
innblástur út fyrir höfuðborgina.
Munu þeir halda aðra tónleika á
sama tíma á morgun í Gerðubergi
og í Spönginni laugardag kl. 13.15.
Tónleikunum í Gerðubergi verð-
ur streymt á facebooksíðu Borgar-
bókasafnsins.
Ferðalag með Elvari Braga og Leifi
Trompetleikari Elvar Bragi Kristjánsson
býður upp á ferðalag í Borgarbókasafni.