Morgunblaðið - 25.02.2022, Side 15

15
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. FEBRÚAR 2022
Úkraína Þegar Rússar hófu innrás sína fyrir alvöru flykktust Úkraínumenn í verslanir í gær að hamstra nauðsynjar, og langar biðraðir mynduðust við hraðbanka.
Daniel Leal/AFP
Jöfnunarsjóður sveit-
arfélaga er e.t.v. ekki
efst í huga fólks svona
almennt séð. Engu að
síður skiptir sjóðurinn
miklu máli í daglegu lífi,
án þess að mikið beri á.
Jöfnunarsjóðurinn hef-
ur það hlutverk að jafna
mismunandi út-
gjaldaþörf og skatt-
tekjur sveitarfélaga,
samkvæmt lögum frá 1995 um tekju-
stofna þeirra. Markmiðið er að öll
sveitarfélög geti sinnt lögbundinni
þjónustu og mætt útgjöldum vegna
hennar.
Reykjavík hefur allt frá stofnun
jöfnunarsjóðs verið tekin út fyrir
sviga að ákveðnu leyti vegna stærð-
ar sinnar. Þannig nýtur borgin
hvorki framlags til jöfnunar kostn-
aðar á rekstri grunnskóla né fram-
lags vegna nemenda
með íslensku sem ann-
að tungumál.
Árið 2019 var lögum
breytt um tekjustofna
sveitarfélaga á þann
veg að framlög til jöfn-
unar vegna kostnaðar
við rekstur grunn-
skóla skyldi ekki
greiða til sveitarfélaga
með fleiri en 70.000
íbúa. Þar með á
Reykjavík eitt sveit-
arfélaga þess ekki
kost að hljóta umrædd framlög úr
Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.
Stærðin vandamálið
Það eru vissulega sérkennileg rök
að Reykjavík fái ekki framlag til
jöfnunar kostnaðar á rekstri grunn-
skóla vegna fjölda íbúa yfir 70.000.
Þrjú af nágrannasveitarfélögunum
mynda samfellda byggð með heild-
arfjölda vel yfir 70.000 manns en fá
engu að síður hátt í 2 milljarða króna
í jöfnunarframlög til reksturs
grunnskóla ár hvert. Stærðar-
hagkvæmni hefur vissulega áhrif á
mismunandi rekstrarkostnað milli
minni og meðalstórra sveitarfélaga,
en þau sveitarfélög sem að framan
greinir reka öll fleiri en einn grunn-
skóla og því ekki mikill munur á
stærðarhagkvæmni þeirra. Þau lúta
sömu viðmiðum um fjölda nemenda í
hverjum bekk og laun starfsmanna
eru kjarasamningsbundin.
Það skýtur einnig skökku við að
Reykjavík geti ekki fengið framlag
vegna nemenda með íslensku sem
annað tungumál í ljósi þess að hvergi
eru fleiri nemendur sem þannig háttar
til um. Við hljótum að þurfa að taka til-
liti til þeirra breytinga sem hafa orðið
á íslensku samfélagi síðustu 20 árin
með gríðarlegum tilflutningi erlends
fólks til landsins. Þessi stóri hópur
sem að stórum hluta er í Reykjavík.
Flokkur fólksins vill tryggja öllum
börnum góða menntun. Þess vegna
teljum við nauðsynlegt að skoða hvort
jöfnunarkerfi sveitarfélaga hafi þróast
í samræmi við lýðfræðilegar breyt-
ingar og með tilliti til þróunar í
kennslufræðum og menntamálum.
Úthlutun eftir þörfum
Ljóst er að til þess að tryggja jafn-
ræði milli sveitarfélaga þarf að endur-
skoða löggjöf og regluverk á þann veg
að öll sveitarfélög geti átt rétt til út-
hlutunar framlaga úr Jöfnunarsjóði
sveitarfélaga.
Þessa viku sit ég í fyrsta sinn á
þingi sem varaþingmaður Flokks
fólksins. Ég mun leggja fram þings-
ályktunartillögu um að Alþingi
álykti að fela ríkisstjórninni að end-
urskoða löggjöf og regluverk með
það að markmiði að öll börn njóti
sanngirni og réttlætis hvar svo sem
þau búa. Það er ekki hægt að una við
að eitt sveitarfélag sé fyrirframúti-
lokað frá úthlutunum jöfnunar-
framlaga vegna rekstrar grunn-
skóla, einungis vegna stærðar.
Jöfnunarframlög á að greiða eftir
þörfum, samkvæmt hlutlægum
reiknireglum sem byggjast á mál-
efnalegum sjónarmiðum. Þá er
löngu kominn tími til að endurskoða
fjármögnun grunnskólakerfisins,
enda hefur rekstur grunnskóla tekið
miklum breytingum frá því að rekst-
urinn færðist yfir til sveitarfélag-
anna árið 1996.
Eftir Kolbrúnu
Baldursdóttur » Það er ekki hægt að
una við að eitt
sveitarfélag sé fyr-
irframútilokað frá
úthlutunum jöfnunar-
framlaga vegna rekst-
urs grunnskóla
aðeins vegna stærðar.
Kolbrún Baldursdóttir
Höfundur er varaþingmaður og
borgarfulltrúi Flokks fólksins.
Réttlæti og sanngirni fyrir öll börn, ekki aðeins sum
Þegar að þrengir í
mannlífi vegna sótta og
aflabrests, þá sækir
vangetan einnig á gegn
snilldarandanum.
Reyndar var það einnig
svo þegar hvorki var
sótt né aflabrestur, það
var þegar „snilld-
arandi“ bankamanna
var langt kominn með
að taka landið með sér í
gjaldþrot eftir glæpavæðingu „snilling-
anna“ á bankakerfinu.
„Hlutfallsleg“ aðhaldskrafa
Þá fundu ráðamenn það helst til
bjargar að vera með „hlutfallslega að-
haldskröfu“, til allra stofnana. Reynd-
ar hefði verið nær að slá af þær stofn-
anir, sem taldar voru óþarfar.
Þegar mest kvað að „hlutfallslegri“
aðhaldskröfu var ákveðið að láta Hús
íslenskunnar sitja á hakanum. Senni-
lega er betra að slá af en að beita svo-
kallaðri „hlutfallslegri“ aðhaldskröfu.
Það er nú reyndar ekki húsið sjálft
sem rannsakar og birtir rannsóknir
heldur starfsfólkið. Húsið er aðstaða
til rannsókna og hýsir Stofnun Árna
Magnússonar í íslenskum fræðum,
kennd við umkomulausan dreng.
Þessi umkomuleysi drengur, prests-
sonurinn frá Kvennabrekku var Árni
Magnússon, prófessor. Um föður Árna
er sagt; „Hann var skarpgáfaður og
talinn einhver lögvitrasti maður á sinni
tíð, en nokkuð kvenhollur, sem þeir
frændur, og heldur drykkfeldur.“ Af
þessum ástæðum var handritasafn-
arinn alinn upp hjá móðurforeldrum
og síðar móður-bróður sínum. Þannig
má segja að handritasafnarinn hafi átt
erfiða æsku.
Rústabjörgun í Köpenhafn
Þegar eldur var í Köpenhafn, þá var
þar við nám Finnur Jónsson frá Hítar-
dal, síðar biskup. Finn-
ur og Jón sveitungi
minn úr Grunnavík, rit-
ari handritasafnarans,
voru meðal þeirra sem
björguðu íslenskum
handritum úr brun-
anum. Það björg-
unargóss verður í Húsi
íslenskunnar. Jón
Gunnvíkingur er látinn
segja; „Ég má ekki
drekka það mikið ég
taki býtti á víninu og
þeim sanna huggara
sem er andi mentagyðjunnar“. Þetta
er mikil helgun.
Um Finn biskup er sagt; „Hann
var einn hinn hirðusamasti maður i
embættisrekstri, gætti vel meðalhófs
í byskupsstjórn, tók vægt á smámun-
um og jafnaði oft í kyrrþey, en um
hin stærri brot tók hann fast í taum-
ana, en þó aldrei hranalega.“
Þannig má segja að sókn í menn-
ingarmálum hafi staðið í yfir 300 ár
ef starf Árna heitins Magnússonar
og Jóns heitins skrifara hans er talið
með. Með niðurlægingu og fórnum
inn í milli.
Að ógleymdum
þjóðsagnaarfinum
Það verður aldrei um of rætt um
verk Jóns Árnasonar og Magnúsar
Grímssonar við söfnun íslenskra
þjóðsagna.
Einn merkasti þjóðsagnafræð-
ingur Evrópu á síðustu öld, írski
fræðimaðurinn Séamus Ó Duilearga,
hefur látið þau ummæli falla að þjóð-
sögur Jóns Árnasonar væri þjóð-
sagnasafn sem ætti engan sinn líka í
víðri veröld.
Það er sárt að vita að handritið að
útgáfunni frá 1862-64 skuli enn vera
vistað í safni í Munchen, innan gagna
sem það á ekki að vera. Þar er arfur
sem þarf að endurheimta.
Á merkum tímamótum
Það er svo, að á merkum tímamót-
um í sögu þjóðarinnar hafa ráða-
menn ákveðið að byggja hús. Alþing-
ishúsið er byggt til að minnast 1000
ára byggðar. Alþingishúsið hýsti söfn
í byrjun. Safnahúsið við Hverfisgötu
er byggt í minningu heimastjórnar.
Hús Þjóðminjasafnsins er byggt í
minningu stofnunar lýðveldis. Hús
Landsbókasafns – Háskólabókasafns
er byggt í minningu 1100 ára byggð-
ar í landinu. 100 ára fullveldis var
minnst með því að kaupa hafrann-
sóknaskip og veghefil.
Hvað skal gera milli tímamóta? Er
þá rétt að flytja Hæstarétt úr sínu
sérhannaða húsi, í Safnahúsið? Slíkt
er hranalegra en biskupsverk Finns í
Skálholti.
Í sókn með miðlun og
rannsókn á menningararfi.
Þegar ekki eru tímamót eru störf í
menningarmálum unnin í kyrrþey,
eins og biskupsverk Finns í Skál-
holti. Störf að menningarmálum er
mikil helgun. Helgun má aldrei
smána og vanvirða.
Blekbóndinn, sem hér höndlar
stafi, hefur oft horft til Parísar og
François Mitterrand, Frakklands-
forseta. Forsetinn taldi að Frakk-
land yrði að vinna sigra í menningar-
málum. Forsetinn hóf „mikla
verkefnið“ (Grand Travaux). Meðal
annars með Bastille Ópera og „Mu-
sée d’Orsay“, sem fær 28.000 gesti á
dag í miðjum heimsfaraldri. Safnið er
musteri nútímalistar í Frakklandi.
Og Íslendingar geta hæglega
mannað Bastillu óperuna með tón-
listarfólki, söngvurum og hljóðfæra-
leikurum.
Þegar losnar um Landsbankann í
Austurstræti er ekkert hús betur
fallið til að hýsa frumherja íslenskrar
myndlistar. Húsið er jafn gamalt
verkum frumherjanna og hefur orðið
eldi að bráð á ævi sinni, eins og söfn-
un Árna heitins í Köpinhafn.
Hvað á að gera þegar Listasafni
Íslands berast 1.600 málverk eftir
frumherja og sporgöngumenn
þeirra? Sporgöngumennirnir stand-
ast vel samanburð við samtíðamenn
sína í Evrópu og Bandaríkjunum.
Það á að sýna verkin.
Það á auðvitað að hefja sókn og
láta þjóðina og gestina vita hvers við
höfum verið megnug.
Áður var það sagt um bændur að
þær sæju enga fegurð í fjöllum.
Fjöllin væru farartálmi en nú er ekki
lengur talið fánýtt í sveitum að njóta
þess sem fallegt er og skemmtilegt.
Sjálfsmynd þjóðar
Í París er stöðug sókn í menning-
armálum. Menningarmál eru ekki
átaksverkefni. Menning snýst um
sjálfsmynd þjóðar. Arfurinn segir
hvaðan við komum og á hverju við
byggjum. Svo hönnum við og sköpum
fyrir landann í dag. Með því bætist
við sjálfsmyndina.
Sennilega hefur tónlistar- og ráð-
stefnuhúsið Harpa haldið lífi og von í
þjóðinni þegar undið var ofan af
glæpavæðingu bankakerfisins fyrir
áratug.
Ferðaþjónustan hefur ekki alveg
kveikt á því að Ísland er menning-
arþjóð. Ekki aðeins náttúruþjóð.
Sennilega er Háskóli Íslands
merkur skóli vegna rannsókna á
menningararfinum. Og vegna rann-
sókna í líf- og læknavísindum. Rann-
sókn á menningararfi er rannsókn á
sjálfsmynd.
Víða vel að verki staðið
Víða um land er vel að verki staðið
í menningarmálum. Margar menn-
ingarstofnanir eiga sér bakhjarla,
sem gera þeim kleift að sinna hlut-
verki sínu. Bakhjarlinn er oftar en
ekki sveitarfélögin, sem þó hafa ekki
menningu sem lögbundið verkefni.
Það er lélegt sveitarfélag, sem getur
ekki státað af safni og sundlaug.
Jafnvel sundlaug er menning. Flest
sveitarfélög á Íslandi taka París
fram í sundlaugarmenningu.
Safnaheimurinn
Safnaheimurinn á Íslandi er á
margan hátt miðstöð menningararfs
á Íslandi. Innan íslenskra safna eru
miklir hæfileikar og þekking til að
gera vel, þótt búið sé við þröngan
kost. Því miður er það svo að einka-
geirinn gerir ekki mikið fyrir safna-
heiminn eða menningararfinn. Ís-
lenskt atvinnulíf verður stórum
snauðara ef þar er ekki hugað að
menningarmálum.
Safnamál og menningarmál eiga
ekki að vera átaksverkefni. Þau
verðskulda það að vera stöðugt við-
fangsefni í viðhaldi sjálfsmyndar
þjóðar. Menningin er frelsari þjóð-
ar.
Það frelsi verður ekki skert með
hlutfallslegum niðurskurði.
Eftir Vilhjálm
Bjarnason
» Þegar ekki eru tíma-
mót eru störf í
menningarmálum unnin
í kyrrþey, eins og bisk-
upsverk Finns í Skál-
holti. Störf að menning-
armálum er mikil
helgun.
Vilhjálmur Bjarnason
Höfundur var alþingismaður.
Sókn í menningu
Þrjár menningarhallir Harpa, Landsbankinn, Safnahúsið.