Morgunblaðið - 09.02.2022, Blaðsíða 10

10 MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 9. FEBRÚAR 2022FRÉTTASKÝRING
ÁR
1921-2021
Í Y
KKA
R ÞJÓNUSTU
10%
afsláttur
fyrir 67 ára
og eldri
Ég reikna ekki með hernaðarátökum
á landamærum Úkraínu. En ef allt
fer í háaloft þá er sennilega það besta
sem litla Ísland gæti gert að senda
uppistandarana Jón Gnarr og Ara
Eldjárn á vígstöðvarnar, því eins og
sálfræðingurinn Jordan Peterson
minnti á í nýlegu hlaðvarpi hjá Joe
Rogan þá missir fólk allan bardaga-
mátt þegar það hlær. Íslendingar og
Rússar eru andlega skyldir og ætti
íslenskur húmor að eiga upp á pall-
borðið hjá þessum frændum okkar í
austri.
Ótal sinnum hafa herir marserað í
gegnum Úkraínu enda landið mitt á
milli þriggja stórra valdablokka: í
vestri eru Evrópuríkin, í austri Rúss-
land og Tyrkirnir fyrir sunnan.
Þessari grein fylgir einmitt mynd
af málverki Ilya Repin af aldagömlu
stríði á þessum slóðum. Málverkið
sýnir kampakáta Zaporozhian-
kósakka á vígstöðvunum í Austur-
Úkraínu, og er eitt af mínum
uppáhaldslistaverkum. Það hangir
flennistórt uppi á vegg í Rík-
islistasafninu í Sankti Pétursborg.
Árið 1676 hröktu kósakkarnir á
brott herlið Mehmeds IV. Ottómana-
soldáns, en þrátt fyrir ósigurinn
krafðist Mehmed þess að kósakk-
arnir yrðu þegnar hans. Sendi hann
kósökkunum bréf ritað í hefð-
bundnum stórleiðtogastíl þar sem
hann skrýddi sjálfan sig ótal titlum
og krafðist tafarlausrar uppgjafar.
Kósakkarnir svöruðu soldáninum
með bréfi þar sem þeir reyndu að
vera eins dónalegir og þeir gátu.
Sumar móðganirnar skilja aðeins
þeir sem eru ágætlega að sér um
landafræði og atvinnulíf Evrópu á 17.
öld:
„Ó þú soldán, tyrkneski djöfull, návinur og ná-
frændi kölska, og ritari sjálfs Lúsífers. Hvers
lags furðuriddari sem þú ert – þú sem gætir
ekki vegið broddgölt þó þú settist ofan á hann
berrasaður. Megi herinn þinn éta djöfulsins
skít. Aldrei skalt þú, hórusonur, gera kristna
menn að þegnum þínum. Við óttumst herlið
þitt ekki agnarögn og munum mæta ykkur
hvort heldur á landi eða á sjó. Til fjandans
með móður þína líka.
Þú þarna babílónski smáþræll, makedónski
vagnhjólasmiður, bruggari frá Jerúsalem,
geitaserðir frá Alexandríu, egypski grísa-
hirðir, armenska svín, pódílski þjófur, tart-
arska karlhóra, böðull frá Kamayanets, og
flón bæði þessa heims og undirheima, idjót
fyrir ásjónu Guðs, barnabarn höggormsins og
typpisbeygla. Svínsnef, merarrass, slát-
urhúss-hundspott og óskírði ræfill. Ríddu
þinni eigin móður.
Við Zaparozhiu-kósakkar lýsum því yfir,
óbermið þitt, að þú færð ekki svo mikið sem að
gæta grísa fyrir kristið fólk. Látum við hér við
sitja því við vitum ekki hvaða dagur er í dag
og eigum ekki almanak. Tunglið er á himni,
árið er Herrans, og sami dagur hér hjá okkur
og hjá þér. Kysstu því á okkur rassinn.“
Ef menn ætla á annað borð að fara
í stríð, þá er vissara að hafa húm-
orinn í lagi.
Rússneskar fréttir selja blöð
Ég bjó í Rússlandi í tvö ár og
stundaði þar nám við sama háskóla
og Vladimír Pútín, Ivan Pavlov og
sjálfur Vladimír Lenín. Samt ætla ég
ekki að þykjast skilja rússnesku
þjóðarsálina sérlega vel eða hafa
mikið vit á rússneskum stjórnmálum.
Rússneskan mín er orðin afskap-
lega ryðguð enda var ég ekki sam-
viskusamur námsmaður og notaði
tímann í Sankti Pétursborg aðallega
til að þræða listasöfnin, hlýða á óp-
erur og eltast við laglega unga menn
af álíka mikilli áfergju og Katrín
mikla.
Það litla sem ég veit með vissu er
þetta: Rússar eru yndislegt fólk upp
til hópa og rússnesk stjórnmál eru
lagskipt, flókin og mótast enn þann
dag í dag af atburðum sem gerðust
fyrir mörgum hundruðum ára.
Ef ástandið í Rússlandi er skoðað
gaumgæfilega verður að teljast ólík-
legt að komi til átaka á landamærum
Rússlands og Úkraínu. Gildir einu
þótt fjölmiðlar á Vesturlöndum hafi
verið að fara á límingunum undan-
farnar vikur.
Það ágæta nafnlausa blogg Moon
of Alabama, sem býður iðulega upp á
vandaða og ferska greiningu á
heimsmálunum, bendir á að frá árinu
2014 hafi það verið árlegur viðburður
að fjölmiðlar hafa flutt æsifréttir af
uppsöfnun herliðs og heræfingum
Rússa í næsta nágrenni við Úkraínu.
Fjölmiðlum á Vesturlöndum þykir
fátt skemmtilegra en að skrifa hasar-
fréttir um Pútín og Rússland en oft
er ekki mikil innistæða fyrir því sem
slegið er upp í fyrirsögnunum.
Leo Tolstoy varaði einmitt við því
að taka of mikið mark á umfjöllun
fjölmiðla þegar stríðsátök virðast í
aðsigi, því ekkert selur dagblöð jafn
vel og stríðsfréttir. Í stórvirkinu
Önnu Karenínu notar Tolstoy samtal
á milli söguhetjanna Koznyshevs og
prinsins Scherbatsky til að deila
skoðunum sínum með lesandanum.
Þegar hér er komið sögu í bókinni
hafa Serbía og Svartfjallaland lýst
yfir stríði á hendur Tyrkjum og mikil
umræða um það í rússnesku sam-
félagi að koma trúbræðrunum á
Balkanskaganum til aðstoðar. Rúss-
nesku dagblöðin keppast við að flytja
æsifréttir af átökunum og hvetja
unga menn til að halda rakleiðis á
vígstöðvarnar. Koznyshev og Scher-
batsky sitja í lest á leið frá Moskvu,
og er vagninn fullur af borubröttum
unglingum sem ætla aldeilis að láta
Tyrkina fá það óþvegið.
„Hinar menntuðu stéttir deila ekki
lengur sín á milli heldur sýna algjöra
samstöðu. Hvers kyns klofningur er
farinn út í veður og vind, og allar
stofnanir samfélagsins endurtaka
sama boðskapinn aftur og aftur. Allir
finna þann mikla straum sem hefur
hrifið samfélagið og ber okkur öll í
sömu átt,“ segir Koznyshev um
hvernig þjóðin hefur sameinast í and-
stöðu sinni við Tyrkina.
„Já, það er rétt að dagblöðin segja
öll það sama,“ svarar prinsinn. „En
það sama gerist þegar froskarnir
kvaka í þann mund sem stormur er
að bresta á. Þegar þeir byrja þá
heyrist ekkert annað.“
Þegar Alexander
„sigraði“ Napóleon
Til að byrja að skilja dýpt rúss-
neskrar sögu, og þann bakgrunn sem
Vladimír Pútín sprettur upp úr, er
ágætt að rifja upp uppátæki Alex-
anders I. Rússlandskeisara í Napóle-
onsstyrjöldunum. Er næsta víst að
flestir lesendur viti varla nokkurn
skapaðan hlut um Alexander I., en að
sama skapi er alveg öruggt að Pútín
þekkir sögu hans út og inn.
Alexander I. var nokkurs konar
Donald Trump síns tíma: hann var
óútreiknanlegur, hafði mikið álit á
sjálfum sér og var vís til að segja eitt
annan daginn og eitthvað allt annað
þann næsta. Voru margir leiðtogar
Evrópu á þeirri skoðun að Alexander
I. væri ekki með öllum mjalla og ekki
treystandi. Samt var hann ómissandi
í stríðinu gegn Napóleon.
Í huga Alexanders var það honum
að þakka að Napóleon galt afhroð
þegar hann reyndi að ráðast inn í
Rússland. Í mörg ár höfðu leiðtogar
Evrópu lagt drög að áætlun um að
ráðast allir í einu á Napóleón næst
þegar hann gæfi á sér höggstað, sem
var jú það sem gerðist eftir innrásina
í Rússland – en í huga Alexanders
átti hann heiðurinn af aðgerðunum
gegn Napóleon.
Alexander leiddi sjálfur sókn rúss-
neska hersins inn í Evrópu, í humátt
á eftir herliði Napóleons, á meðan
herir vinaþjóðanna gerðu það sama.
En þegar París var í sjónmáli ákvað
Rússlandskeisari að ná frönsku
höfuðborginni á sitt vald – þvert á
það sem bandalagsríkin höfðu sam-
mælst um. Þess vegna var það Alex-
ander sem handsamaði Napóleon og
ákvað upp á sitt eindæmi, fyrir hönd
alls hópsins, að láta undan flestum
kröfum Frakkakeisara þegar hann
var sviptur völdum.
Alexander hrósaði sigri og fékk
sínu framgengt með því að fylgja
ekki reglunum og vera óútreiknan-
legur. Er ekki laust við að megi
greina þennan sama hugsunarhátt
hjá mörgum leiðtogum Rússlands
allt fram til okkar daga, hvort sem
um var að ræða Stalín, Krútsjev,
Jeltsín eða Pútín.
Ef það er eitthvað sem segja má að
einkenni Pútín, þá er það einmitt að
enginn veit fyrir víst hverju hann
gæti tekið upp á. Hann hefur lesið
sögubækurnar vel.
Enginn vill vera í hernum
En Pútín er heldur enginn kjáni og
honum liggur ekkert á að ná Úkraínu
á sitt vald (að hluta eða í heild) ef það
er nokkur hætta á að innrásin mis-
lukkist.
(Það er síðan efni í aðra grein að
hvaða marki slík innrás væri réttlæt-
anleg).
Er ágætt að minna lesendur á að
rússneski herinn er ekki neinn af-
burðaher, og rússneska stjórnkerfið
ekki beinlínis í fremstu röð. Margt
getur farið úrskeiðis.
Um herinn er það að segja að her-
skylda er í Rússlandi, en aðeins þeir
sem eru í neðstu lögum samfélagsins
skrá sig í herinn enda vistin í herbúð-
unum ömurleg. Þeir sem eiga ein-
hverja örðu af pening komast hjá
herskyldunni með því t.d. að múta
lækni til að gefa út vottorð um ein-
hvers konar heilsubrest.
Um stjórnkerfið læt ég duga að
segja lesendum frá litlu skilti sem ég
rak augun í við farangursgeymslu
stórrar lestarstöðvar í Moskvu. Þar
var ritað með stórum stöfum: Opið 24
tíma á sólarhring, en síðan var bætt
við með smærra letri: Lokað af
tæknilegum ástæðum frá miðnætti
til klukkan sex að morgni.
Það er ótalmargt sem ekki virkar
sem skyldi í Rússlandi af tækni-
legum ástæðum.
Hvað er að marka kvakið í froskunum?
Ásgeir Ingvarsson
skrifar frá Playa del Carmen
ai@mbl.is
Pútín er sá síðasti í röðinni
af ótal rússneskum leiðtog-
um sem hafa lagt sig fram
við að vera óútreiknanlegir.
Tolstoy minnir á að varast
ætti að gera of mikið úr
æsifréttum af bröltinu við
landamæri Úkraínu.
Málverk / Ilya Repin
Málverk Ilya Repin af sigurreifum kósökkum í austursveitum Úkraínu. Þar hafa herir marserað í gegn ótal sinnum.