Morgunblaðið - 02.05.2022, Blaðsíða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 2. MAÍ 2022
Óseyrarbraut 12, 220 Hafnarfirði | Klettagörðum 5, 104 Reykjavík | stolpigamar@stolpigamar.is
Gámaleiga
Er gámur lausnin fyrir þig?
Við getum líka geymt gáminn fyrir þig
568 0100
stolpigamar.is
HAFÐU
SAMBAND
Búslóðageymsla ❚ Árstíðabundinn lager ❚ Lager ❚ Sumar-/vetrarvörur
Frystigeymsla ❚ Kæligeymsla ❚ Leiga til skemmri eða lengri tíma
Heildarsamantekt
Markmið þessa rannsóknarverk-
efnis var að safna og skrásetja heim-
ildir um áhrif frá Bretlandseyjum og
sýna fram á hvernig þau hefðu sett
mark sitt á byggingarsögu Íslands í
1150 ár. Tilgangurinn er að mæta
þeirri þörf fólks að þekkja og skilja
uppruna sinn, menningu og sögu.
Sagan veitir okkur sameiginlegt
minni. Hún gefur tilfinningu fyrir
stað, tengslum, stund og samfélagi.
Höfundar telja að þekking og skiln-
ingur á sögunni sé grundvöllur skap-
andi hugsunar og nýsköpunar í
byggingarlist. Án sögunnar getum
við því vart verið. Það sem stendur
upp úr, þegar heildarniðurstöður
rannsóknarverkefnisins liggja fyrir,
er hversu mikil áhrifin frá Bretlands-
eyjum hafa verið hér á landi. Það er
skoðun höfunda að þau áhrif hafi ver-
ið vanmetin, sérstaklega þau kelt-
nesku, en um 40% landnámsfólks
voru Keltar samkvæmt rannsóknum
Íslenskrar erfðagreiningar. Hlutur
þeirra, sem margir voru konur og
þrælar, í skráðri Íslandssögu virðist
fremur rýr. Hugsanlega er það
vegna þess að menningararfur
þeirra hefur ekki samrýmst hug-
myndum ráðandi afla um þjóðerni,
kynhlutverk og félagslegan
virðingarstiga. Ljóst er að áhrifin frá
Bretlandseyjum hafa mótað íslenska
byggingarsögu og samfélag frá upp-
hafi byggðar og fram á þennan dag.
Áhrifin hafa verið með ýmsu móti og
stundum hafa þau verið byltingar-
kennd.
Heimildir benda til þess að Ísland
hafi fundist frá Bretlandseyjum um
eða eftir 800 og að fyrstu íbúar lands-
ins hafi verið samfélag kristinna
manna tengt heilögum Kólumba á
Eynni helgu, Iona, sem er ein af
Suðureyjum í Skotlandi. Talið er að
þeir hafi búið í manngerðum hellum,
sem eru elstu mannvirki á Íslandi, og
í borghlöðnum húsum. Með kristnu
landnámsfólki bárust byggingar-
hefðir og greftrunarsiðir frá kelt-
neskum svæðum Bretlandseyja til
Íslands, Færeyja, Grænlands og
Noregs. Samkvæmt Landnámu er
talið að fyrsta kirkjan á Íslandi hafi
staðið á Esjubergi á Kjalarnesi fyrir
kristnitöku, um árið 900, og var hún
tileinkuð hinum heilaga Kólumba.
Seinna varð grunnmynd og form
Klausturkirkjunnar á Iona (e. Iona
Abbey) fyrirmynd núverandi Skál-
holtskirkju sem vígð var 1963.
Í kjölfar kristnitökunnar, árið
1000, barst stafrófið til landsins með
enskum farandbiskupum og kenn-
urum. Það gerði Íslendingum kleift
að rita Íslendingasögurnar og þá
hófst blómaskeið íslenskrar menn-
ingar. Fjöldi hringlaga kirkjugarða
með litlum bænahúsum spruttu upp
víða um land og eru þeir flestir taldir
vera frá um
1000-1200.
Löngu seinna
varð form og
skipulag um-
hverfis Hall-
grímskirkju
undir áhrifum
frá keltneskri
hefð.
Borghlaðin hús og mannvirki, sem
mörg eru hringlaga, eru talin frá
Bretlandseyjum komin. Þau voru
m.a. notuð sem fjárborgir og fisk-
byrgi þar og á Íslandi. Hringlaga,
topphlaðnar fjárborgir eru líklega
hvergi til utan Íslands, Skotlands og
Írlands. Hringformið er einkennandi
fyrir mannvirki á keltneskum svæð-
um Bretlandseyja fram á Víkingaöld
eins og sjá má víða í Skotlandi og á
Írlandi. Margt er einnig líkt með vík-
ingaskálum á Íslandi og eyjunum við
Skotland en þessi landsvæði eru
skóglaus, ólíkt Noregi, og íbúarnir
hafa því notað torf, grjót, rekavið og
jafnvel hvalbein til byggingar.
Á 15. öldinni, sem kölluð hefur ver-
ið Enska öldin hérlendis, fluttu Eng-
lendingar ýmsan varning til landsins,
m.a. fjöldaframleiddar altaristöflur
úr alabastri sem settu svip sinn á
kirkjur víða um land. Þær eru marg-
ar heillegar, eða alls sjö, og ein þeirra
prýðir Hóladómkirkju. Í Englandi
hefur engin heil altaristafla varð-
veist. Líklegt er að fiskbyrgin í
Bæjarhrauni á Snæfellsnesi séu frá
þessum tíma og hafi verið hlaðin, að
frumkvæði enskra og skoskra sjó-
manna og kaupmanna, til að þurrka
og geyma fisk til útflutnings.
Merkilegir rannsóknarleiðangrar
voru farnir frá Bretlandi til Íslands í
lok 18. aldar svo sem leiðangrar
Joseph Banks 1772 og John Thomas
Stanley 1789. Myndir, sem voru
gerðar í þeim leiðöngrum, eru mikils-
verðar heimildir um byggingar þess
tíma og oft einu myndirnar sem til
eru. Þær voru hafðar til hliðsjónar
við endurreisn Skálholtsstaðar á
seinni hluta tuttugustu aldar. Án
þeirra hefði það vart verið hægt.
Iðnbyltingin í Bretlandi átti eftir
að hafa gríðarleg áhrif með vélvæð-
ingu, nýjum byggingarefnum, tækni
og hugmyndafræði. Siglingar með
gufuskipum hófust á milli Edinborg-
ar/Leith og Reykjavíkur um miðja
19. öld og skoskir kaupmenn settu á
fót verslanirnar Edinborg og Glas-
gow í Reykjavík og víðar á landinu.
Farið var að flytja inn galvanhúðað
bárujárn sem átti eftir að verða mjög
vinsælt byggingarefni á útveggi og
þök íslenskra húsa. Það hentaði vel í
íslenskri veðráttu. Hérlendis þróað-
ist sérstakur og fagur byggingarstíll
sem hefur verið kallaður bárujárns-
sveitser. Hann er talinn eiga rætur
að rekja til fagurfræðikenninga í
enskum arkitektúr á 18. öld sem hef-
ur verið lýst með hugtakinu pictur-
esque. Þessar kenningar eru taldar
eitt merkilegasta framlag Eng-
lendinga til fagurfræði og eru upphaf
rómantísku stefnunnar í byggingar-
list sem leiddi af sér menn eins og
William Morris. Hann var áhrifa-
mesti hönnuður og hugsjónamaður í
Bretlandi á 19. öld og talinn vera
einn af frumkvöðlum nútímahönn-
unar og arkitektúrs. Hann var einnig
baráttumaður fyrir bættu umhverfi
og verndun gamalla bygginga. Áhrif
hans hafa verið víðtæk og marg-
slungin. Athyglisvert er að hér voru
áhrifin gagnkvæm, að því leyti að
Morris verður fyrir miklum áhrifum í
Íslandsferðum sínum af náttúru,
menningu og Íslendingasögunum
sem hann þýddi á ensku ásamt Eiríki
Magnússyni lektor og bókaverði í
University of Cambridge. Morris
kunni að meta einfaldleika íslenska
torfbæjarins. Torfbærinn var stað-
festing á því að fegurðin væri spurn-
ing um hið nytsama og háttprúða og
er talinn eiga stóran þátt í að móta
hugmyndir Morris um mínimalíska
fegurð (MacCarthy 1994:297). [...]
Ýmis ný byggingarefni urðu til í
Bretlandi í kjölfar iðnbyltingarinnar
og voru flutt til Íslands. Má þar m.a.
nefna bárujárn, steypujárn, Portland
sement og verksmiðjuframleitt gler.
Þessi nýju efni áttu eftir að umbylta
íslenskum byggingariðnaði á 20. öld.
Byggðar voru fyrstu brýr yfir Ölfusá
og Þjórsá, rétt fyrir aldamótin 1900.
Þær voru báðar hengibrýr, hannaðar
og smíðaðar úr stáli í Englandi og
reistar af enskum smiðum. Þetta
voru mestu mannvirki sem Íslend-
ingar höfðu látið byggja yfir vatns-
mestu fljót landsins. Farið var að
sprengja grjót með púðri og fleygum
og barst sú þekking frá Skotlandi til
Ólafsdals með Torfa Bjarnasyni. Þar
reis fyrsti bændaskóli Íslands, Ólafs-
dalskóli, og var Torfi skólastjóri hans
en hann hafði lært búfræði í Skot-
landi, fyrstur Íslendinga. Sá skóli er
talinn eiga stóran þátt í þeirri land-
búnaðarbyltingu sem varð í sveitum
landsins á seinni hluta 19. aldar.
Torfi hvatti Íslendinga til að byggja
steinhús með tvöföldum veggjum svo
og steinsteypt hús. Þök skyldu
klædd bárujárni. Í Ólafsdal var einn-
ig starfræktur kvennaskóli að sum-
arlagi undir stjórn húsfreyjunnar
Guðlaugar Zakaríasdóttur. Þar var
m.a. kennd hússtjórn, fatasaumur,
hannyrðir, tóvinna, ostagerð,
matjurtarækt, bóklegar greinar o.fl.
Ýmsar stíltegundir bárust hingað
til lands frá Bretlandi svo sem nýgot-
neski stíllinn sem varð mjög vinsæll í
kirkjubyggingum. Þar má nefna
bárujárnsklædda Fríkirkjuna í
Reykjavík, Akrakirkju á Mýrum og
aðrar litlar kirkjur sem líkjast báru-
járnsklæddum trékirkjum í nýgot-
neskum stíl í Bretlandi og kölluðust
tin tabernackles. Þær voru fram-
leiddar í Bretlandi á 19. öld og m.a.
fluttar út til nýlendnanna. Kastala-
stíllinn er talinn hafa borist til
Íslands með kaupmönnum frá Skot-
landi. Mörg íbúðarhús í þeim stíl eru
áberandi kennileiti í Reykjavík svo
sem Gimli og Sturluhallirnar svoköll-
uðu sem eru glæsileg hvítmáluð
steinsteypt hús. Í skipulagsmálum
hafði Garðborgarstefna Ebenezer
Howard mikil áhrif á Guðmund
Hannesson lækni og fyrstu lög um
skipulag kauptúna og sjávarþorpa á
Íslandi árið 1921 svo og fyrsta heild-
arskipulag fyrir Reykjavík 1927.
Stjórnmálamaðurinn Jónas Jóns-
son frá Hriflu dvaldi í Ruskin Coll-
ege í Oxford 1908-09 til að kynna sér
hugsjónir John Ruskin um skólamál.
Þarna hefur hann væntanlega
kynnst nýjum straumum m.a. rót-
tækum hugmyndum John Ruskin og
William Morris um hvernig bæta
mætti þjóðfélagið með góðri hönnun
og skipulagi. Seinna, þegar Jónas
Jónsson varð kennslumálaráðherra,
beitti hann sér fyrir byggingu hér-
aðsskóla víða um land. Héraðsskól-
inn á Laugarvatni, sem reis árið
1928, er þeirra þekktastur. Fyrir-
mynd þeirra voru „nýju skólarnir
ensku“ eins og hann kallaði þá. Jónas
Jónsson fékk Guðjón Samúelsson
arkitekt til að teikna húsið og úr varð
stærsta bygging hans í þjóðlegum
burstabæjarstíl með gotneskum
göflum. […]
Að lokum má nefna að BREEAM
(Building Research Establishment
Environmental Assessment Method)
hefur borist til Íslands frá Bretlands-
eyjum. Þetta er leiðandi sjálfbær
matsaðferð í heiminum fyrir bygg-
ingar, skipulagsverkefni og innviði.
Það hefur þegar haft töluverð áhrif
hérlendis. Í riti þessu hefur verið
stiklað á stóru um áhrifin frá Bret-
landseyjum á byggingarsögu Ís-
lands, frá upphafi byggðar og fram á
daginn í dag, en þar liggja fjölmarg-
ar rætur íslenskrar byggingarlistar.
[…]
Straumar frá Bretlandseyjum
Bókarkafli Bókin Straumar frá Bretlandseyjum er afrakstur sögulegs rannsóknarverkefnis arkitektanna Hjördísar Sigur-
gísladóttur og Dennis Davíðs Jóhannessonar og fjallar um hvernig áhrif frá Bretlandseyjum hafa mótað íslenska byggingarlist.
Ljósmynd/ARKHD
Áhrif Jónas Jónsson kennslumálaráðherra beitti sér fyrir byggingu héraðsskóla víða um land. Héraðsskólinn á
Laugarvatni, frá 1928, er þeirra þekktastur. Fyrirmynd þeirra voru „nýju skólarnir ensku“ eins og hann kallaði þá.