Morgunblaðið - 19.05.2022, Qupperneq 36

36
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 19. MAÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Rússar eiga
mikla sögu
eins og
þekkt er að þjóðin
er stolt og sterk,
þótt mikið hafi
gengið á og oft
mótvindur um
langa hríð. Stundum hefur
vandi þjóðarinnar komið að
utan, en það versta sem hún
hefur mátt þola var einatt
heimatilbúinn óhugnaður. Nafn
Stalíns eins segir þar mikla
sögu, en hann var ekki einn og í
sögu rússneskrar þjóðar eru
önnur skeið þrúguð af vondum
minningum. Iðulega voru aðrar
þjóðir undir, bæði þær sem
voru saumaðar saman með
valdi í Sovétríkjunum eða fóru í
orði kveðnu með stjórn eigin
mála sem leppríki þar sem
endapunktur alls valds lá í
Kreml.
Í ýmsum efnum breytti það
ekki því, að fólkið og eftir atvik-
um ríkisvaldið, náði langt við
þessar ólánlegu aðstæður. For-
skot í geimferðaafrekum, þar
sem Gagarín var birtingar-
myndin, stóð svo sem ekki
lengi, eftir að Bandaríkin settu
í þann gír. En margt fleira
mætti upp telja, þótt því skuli
sleppt nú. En í samhenginu
sem hér er reifað skal minnt á
hversu framar öðrum þjóðum
og ríkjum þessi heimshluti stóð
í þeirri íþrótt þar sem djúp
hugsun er í efsta sæti, í skák-
inni. Um alllanga hríð var þar
flesta yfirburðarmenn að finna.
En skáksagan kann nokkur eft-
irminnileg dæmi um að jafnvel
þeir sem langlíklegastir eru til
að vinna andstæðinga sína geta
gert óvænt mistök, sem vekja
undrun þegar yfir þau er farið.
Enginn skáksnillingur, hversu
mikill yfirburðamaður sem
hann er, kemst hjá því að leika
einhvern tíma af sér. Kasparov
og Karpov eiga sín sláandi
dæmi, jafnvel Bobby Fischer,
Botvinník og Tal, Aljekín,
Capablanca, Spasskí, Larsen
og Friðrik okkar Ólafsson í
tímahraki og nútímaskákhetjan
Carlsen hafa átt sína afleiki.
Þessi dæmi af handahófi um
mikla meistara sem samt léku
af sér, þegar engan óraði fyrir
að slíkt væri í stöðunni, hafa þó
ekki tapað þegar jafnmikið var
undir eins og nú síðast. Hvaða
skák var það og hvaða stór-
meistari átti í hlut? Skákin er
enn á borðinu, en stórmeistar-
inn er Pútín og hálfur heimur-
inn er hinum megin borðs. Pút-
ín hefur lengi verið óskoraður
leiðtogi Rússlands. Hann hefur
teflt sína pólitísku skák þannig
að hvort sem hann væri forseti
eða forsætisráðherra hafi allt
vald verið bundið nafni hans en
ekki embættinu.
Fyrir áratug eða svo stóðu
nokkrir leiðtogar Evrópulanda,
með Obama forseta
sem bakhjarl, fyrir
vorhreingern-
ingum í nokkrum
ríkjum við aust-
anvert Miðjarð-
arhaf og allt að
vesturlandamær-
um Líbíu. Það endaði illa og
ráðagerðirnar fóru að mestu út
um þúfur. Pútín ákvað óvænt
að brjótast inn í atburðarásina
sem þarna hafði verið stofnað
til og kollvarpaði ráðagerð-
unum í Sýrlandi. Snemma á
þessu ári stillti hann upp miklu
liði við landamæri Úkraínu og
veðjaði á, að þegar for-
ráðamenn þar sæju þetta
ofurefli liðs myndu þeir leita
samninga sem hlytu að styrkja
stöðu Rússlands á svæðinu og
þá mætti ætla að vestrænir
ráðamenn, undir forystu Joe
Biden, myndu mæla með þeirri
lausn. Og þar með gæti hann
tryggt að Úkraína gældi ekki
við inngöngu í NATO og Pútín
stæði með pálmann í höndunum
og aukna virðingu sína og þó
einkum aukinn ótta, sem frá
honum stafaði, og væri enn
mikilvægara.
En í Úkraínu leyndist miklu
meiri þróttur og þor en nokkur
hafði gert ráð fyrir. Og þá kem-
ur að skákinni sem Pútín missti
óvænt niður í tap. Hann hafði
aldrei gert sér í hugarlund að
rás atburða, sem hann hannaði,
m.a. til þess að stöðva útþenslu
NATO, gæti leitt til óvæntrar
leikjaraðar sem hann sá ekki
fyrir. Skyndilega blasti við að
Svíþjóð hefði ákveðið á örfáum
vikum að hverfa frá tveggja
alda stefnu sinni (!) um hlut-
leysi sem talin hafði verið
óbreytanleg og Finnland hvarf,
svo að segja samstundis, frá
meginatriði sinnar utanríkis-
stefnu, sem allur heimurinn
hélt að væri klappaður í óbrot-
gjarnan stein, sjálfu hlutleys-
inu og knúði fast á um, ásamt
Svíþjóð, að ganga sem fyrst í
NATO. Ekki nokkur maður,
hversu vitur sem hann þóttist
eftir á, hefði giskað á um síð-
ustu áramót, að áður en árið
væri hálfnað lægi fyrir að öll
Norðurlöndin væru loks sam-
mála um að öryggi þeirra allra
yrði ekki betur tryggt en með
aðild að NATO.
Ísland varð stofnaðili árið
1949, sem leiddi til mestu at-
lögu sem gerð hefur verið að
Alþingishúsinu, og þingræðinu
sem það er táknmynd fyrir, og
er þá ógeðfellda pottaglamrið
og árásirnar sem gerðar voru
þar, 60 árum síðar, talið með.
Varla verður umdeilt að
þarna blasir við afleikur ald-
arinnar, þegar skákmaðurinn
Pútín ætlaði að tryggja með
leiftursókn að útþensla Atl-
antshafsbandalagsins væri
endanlega stöðvuð.
Það er ekki hægt
að ganga fram hjá
þessu síðasta þegar
afleikur aldarinnar
er valinn}
Afleikur aldarinnar
H
undalógík. Áróður. Hælbítar.
Pólitík sem einkennist af því að
gelta og gjamma.
Þau eru fjölmörg, uppnefnin
sem hafa fallið undanfarnar
vikur vegna gagnrýni Pírata og fleiri á banka-
sölumálið. Þetta eru uppnefni sem fjármála-
ráðherra Íslands, meðal annarra, hefur gripið
til – vegna þess að hann hefur engar málefna-
legar varnir. Í staðinn slær hann frá sér með
upphrópunum.
Svo mætir prófessor í stjórnmálafræði og
segir að gott gengi Framsóknarflokksins í síð-
astliðnum kosningum sé vegna þess að fólk er
orðið þreytt á átakastjórnmálum.
Já. Auðvitað hlýtur fólk að vera orðið þreytt
á ráðherra sem selur pabba sínum í ríkis-
banka og uppnefnir þá sem gagnrýna það.
Auðvitað er fólk orðið þreytt á því að glíma við spilling-
armál eftir spillingarmál, hneyksli á hneyksli ofan.
Vafningsmálið. Sjóður 9. Borgun. Panamaskjölin, Fal-
son og feluleikurinn með skýrsluna um skattaskjólin.
Lögbannsmálið. Sendiherrakapallinn. Samherjamálið.
Ásmundarsalur. Þyrlumálið … Og núna bankasölumálið.
Svo nokkur dæmi séu nefnd. Ríkisstjórnin reyndi meira
að segja að endurnefna það sem Bankasýslumálið, í von-
lausri vörn.
Já. Það er áhugavert að vera kallaður hælbítur fyrir
að finnast það ámælisvert að enginn axli ábyrgð á þess-
um málum. Að vera sakaður um að dreifa áróðri fyrir að
benda á spillinguna.
Ég skil vel sjónarmið prófessorsins að Framsókn líti
út fyrir að vera rödd skynseminnar, yfirveg-
að og lausnamiðað miðjuafl. Þannig hefur
Framsóknarflokkurinn alltaf spilað sig, sem
gerir honum kleift að leyfa þessari spillingu
að viðgangast – því það er auðvelt að klæða
meðvirkni í búning yfirvegunar og skynsemi.
Á tyllidögum á hann jafnvel sín eigin spilling-
armál – sem enginn axlar ábyrgð á heldur.
Nú eru komin nokkur ný andlit í Fram-
sóknarflokkinn og það verður áhugavert að
sjá hvaða skoðun nýja fólkið hefur í þessum
málaflokki. Mun það standa vörð um áfram-
haldandi spillingu og þöggun – eða munu þau
taka afstöðu með þeim okkar sem bendum á
spillinguna og segja „nei takk!“? Undanfarna
áratugi hefur Framsóknarflokkurinn ekki
verið í því liði en ég ber ákveðna von til nýja
fólksins, nýju kynslóðarinnar – og kjósendur
virðast gera það líka. Mér er sama hvaðan gott kemur og
fylgist spenntur með framvindunni.
Lausnin verður nefnilega að vera sú að þau sem við-
halda spillingunni hætti, en ekki þau sem benda á spill-
inguna. Við þurfum vissulega að hætta átakastjórn-
málum og fara að vinna málefnalega að góðum lausnum
fyrir alla – en á meðan við erum með fjármálaráðherra
sem uppnefnir fólk og málflutning þess og meðvirka
samstarfsflokka eru engin endalok átakanna í sjónmáli.
Baráttunni gegn spillingu lýkur ekki fyrr en spillingunni
lýkur – því það er þess virði að berjast í þágu heiðarleika
og réttlætis.
Björn Leví
Gunnarsson
Pistill
Að gelta og gjamma
Höfundur er þingmaður Pírata.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
S
tærstu heildarsamtök vinnu-
markaðarins hafa skilað
ítarlegum umsögnum við
fjármálaáætlun ríkisstjórn-
arinnar fyrir árin 2023-2027. Gert er
ráð fyrir hóflegri aukningu launa-
kostnaðar ríkissjóðs í áætluninni og
lítið má út af bregða svo sá jákvæði
frumjöfnuður sem gert er ráð fyrir
að verði náð á árinu 2025 verði nei-
kvæður. Þetta kemur fram í umsögn
Samtaka atvinnulífsins.
Þar er byggt á því að almenn
hækkun launa ríkisstarfsmanna
verði í samræmi við kjarasamninga
á yfirstandandi ári eða um 3,9% en
þetta telja samtökin vera hæpna for-
sendu enda hafi launavísistala rík-
isstarfsmanna hækkað um 4,4% í
janúar. „Þó svo hún hækkaði ekki
meira á árinu myndi ársmeðaltalið
engu að síður hækka um 6,2%,“ seg-
ir í umsögn SA. Minnt er á að árs-
meðaltal launavísitölu ríkisstarfs-
manna hækkaði að meðaltali um
rúm 7% á ári síðastliðin 15 ár.
Samtökin segja afar mikilvægt
að launaforsendur áætlunarinnar
haldi til að tryggja jafnvægi í rík-
isfjármálunum, stöðugleika á vinnu-
markaði og temprun verðbólgu-
þrýstings og gæta verði þess að hið
opinbera verði ekki leiðandi í
launaþróuninni í komandi kjara-
viðræðum. „Að öðru óbreyttu
myndu launahækkanir sem væru að
jafnaði 2-3 prósentum á ári umfram
áætlunina seinka því um ár að frum-
jöfnuður verði jákvæður. Ef þær
væru að jafnaði 3-4 prósentum hærri
á ári en sem nemur forsendum áætl-
unarinnar yrði frumjöfnuður ekki
jákvæður fyrr en árið 2027,“ segir
m.a. í umsögn SA.
ASÍ heldur því fram að mark-
mið fjármálaáætlunarinnar um út-
gjaldavöxt séu óraunhæf. Þau skapi
ekki grundvöll fyrir umbætur sem
boðaðar eru í stjórnarsáttmála. Til
standi að fjármagna ný og aukin
verkefni með niðurskurði, breyttri
forgangsröðun eða með bættri nýt-
ingu fjármuna. „Nú þegar er fyrir-
séð að útgjöld aukist umfram áætluð
útgjöld, m.a. vegna mótvægis-
aðgerða vegna verðbólgu, fjölgunar
flóttamanna og byggingar þjóðar-
leikvangs,“ segir m.a. í umsögn ASÍ.
Bent er á að stöðva eigi hækkun
skulda sem hlutfall af landsfram-
leiðslu fyrir árslok 2026. Hallinn hjá
hinu opinbera eigi að lækka um 149
milljarða til ársins 2027 með af-
komubætandi ráðstöfunum, skatt-
lagningu ökutækja og umferðar og
kröfu um aðhald. Rammasett út-
gjöld eigi að hækka um u.þ.b. 1% að
jafnaði til 2027 og svigrúmið til auk-
inna útgjalda sé því mjög takmark-
að. Erfitt sé að sjá að þetta samrým-
ist fyrirheitum í stjórnarsáttmála
sem kalli á aukin útgjöld.
ASÍ bendir einnig á að áætlunin
sé lögð fram við krefjandi aðstæður
og verðbólguhorfur hafi versnað til
muna. Mikilvægt sé að fjármál hins
opinbera ýti ekki undir þenslu.
Stjórnvöld geti stutt við heimilin og
eflt tekjustofna án þess að draga úr
aðhaldi ríkisfjármála.
Mun torvelda samningsgerð
„Sú pólitíska stefnumótun sem
fjármálaáætlun lýsir felur í sér
stöðnun og niðurskurð,“ segir í um-
sögn BSRB. Bandalagið hafnar
þessari stefnu. Segir hana bitna
verst á lágtekjufólki, börnum, eldri
borgurum, sjúklingum og fötluðu
fólki. Lýst er gríðarlegum von-
brigðum með að fækka eigi stofn-
framlögum í íbúðakerfinu úr 600
íbúðum árlega í 300 á tímabili áætl-
unarinnar. „Verði ekki breyting á
þessum áformum mun það torvelda
kjarasamningsgerð á jafnt almenn-
um markaði sem þeim opinbera.“
Áætlun gagnrýnd og
lítið má út af bregða
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Alþingi Á fjórða tug umsagna hefur borist þinginu við fjármálaáætlunina.
Útlit er fyrir að hallarekstur
ríkis og sveitarfélaga nái alls
rúmlega eitt þúsund millj-
örðum króna á árunum 2020-
2027 þegar fjármál hins op-
inbera eru talin munu ná jafn-
vægi á nýjan leik.
Þetta kemur fram í umsögn
BHM við fjármálaáætlunina.
Stjórnvöld þurfi að marka
stefnu varðandi það hver skuli
bera þær byrðar til framtíðar.
Þar verður að horfa til annarra
skattstofna en þeirra sem
leiða af atvinnutekjum og líta
til fjármagnstekna og eigna.
Bent er á að sumir geirar
efnahagslífsins geti borið
þyngri byrðar en aðrir til
framtíðar og því séu töluverð
sóknarfæri í tekjuöflun fyrir
ríkissjóð. Leggur bandalagið
til að stjórnvöld hækki skatta
á eignir og fjármagnstekjur og
dragi lækkun bankaskatts til
baka og ríkisstjórnin þurfi að
íhuga sérstakan hvalrekaskatt
á þær atvinnugreinar sem
högnuðust mest á tíma heims-
faraldursins.
Íhugi hval-
rekaskatt
UMSÖGN BHM