Morgunblaðið - 25.05.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 25. MAÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Þeir, sem
stríða í
Úkraínu, vita
í stórum dráttum
hvert manntjónið er
orðið. En algilt er
að sannleikurinn
fellur einna fyrstur
í val stríðsins. Til
þess eru gildar
ástæður, en ekki endilega góðar.
Tölur yfir fallna (og særða)
segja mikið um þann „árangur“
sem stríðsþjóðir hafa náð hverju
sinni. Yfirvöld í Kænugarði
blása upp tölu fallinna Rússa
eins og óhætt er fyrir trúverð-
ugleikann. Sjálfsagt hafa þau
einnig annan lista, sem algjört
leyndarmál fyrir sig, um hversu
marga af innrásarliðinu hefur
tekist að fella. Þeir hafa séð líkin
af hermönnum sem Rússar hafa
neyðst til að skilja eftir.
Að auki má í ýmsum tilvikum
reikna tölu fallinna af öryggi. Til
eru myndir úr flaugum, af eyði-
lögðum rússneskum hertólum,
bifreiðum, skriðdrekum og flug-
vélum. Af útliti þeirra má fá
glögga mynd af því hversu
margir hafa fallið. Skriðdreki
sprengdur í loft upp með flaug-
um eða drónum er staðreynda-
banki. Gerð hvers skriðdreka er
þekkt og tala áhafnar sem fylgir
hverjum og einum. Vel heppnuð
árás á herskipið Moskvu var
áfall og álitshnekkir og myndir
af skipinu, strax á eftir, gerðu
kleift að ætla manntjón þar.
Þessi hernaðaraðgerð komst
næst því að teljast gerð af
Bandaríkjunum, enda töluðu
menn í gleði sinni mjög óvarlega
um það. Úkraínumenn hafa því
nákvæmar tölur um fallna and-
stæðinga.
Rússar hafa þó auðvitað ná-
kvæmari tölur. Þeir vita hverjir
skila sér ekki til baka af vígvell-
inum. Báðir aðilar draga úr sínu
manntjóni. Rússar geta illa
leynt sínu tjóni sem orðið er
mun meira en þeir gáfu sér fyrir
fram.
Úkraínumenn fengu nánast
engin vopn frá „stuðnings-
þjóðum“ áður en stríðið skall á.
Ekki mátti styggja Rússa til
stríðs. Fyrstu vikur á eftir voru
það Bretar og svo í auknum
mæli Bandaríkjamenn sem mun-
aði um. Þjóðverjar og Frakka
seldu Rússum vopn fram undir
miðjan síðasta mánuð! Þjóð-
verjar settu opinberlega ofan í
við þær þjóðir sem fóru yfir
þeirra lofthelgi til að styðja
þjóðina sem varð fyrir innrás.
Þetta mæltist illa fyrir, heima og
heiman, þegar það spurðist og
kanslarinn og flokkur hans töp-
uðu hratt fylgi. Það eru rök sem
stjórnmálamenn skilja.
Það var svo fyrst í þessari
viku að forseti Úkraínu viður-
kenndi að mannfall í varnarliði
hans næmi 50-100 mönnum á
dag. „Þetta er gríðarleg blóð-
taka,“ sagði hann og ítrekaði að
þessum illu ógöngum verður
ekki lokið nema með friðar-
samningum. For-
setinn varð fyrir
öðru áfalli þegar
Rússum tókst loks
að finna og
sprengja geymslur
og helstu aðkomu
fyrir vopn frá
bandamönnum
Úkraínu.
Úkraínustjórn hefur áætlað
að Rússar hafi misst 30 þúsund
manns til þessa. Rússar stað-
festa að allt að því 1.500 menn
hafi fallið í aðgerðum þeirra.
Breska leyniþjónustan telur að
líklega hafi Rússar á þrem mán-
uðum misst jafn marga og
Sovétherinn missti í 9 ára herför
í Afganistan, eða 15 þúsund
menn.
Þá er þess að minnast að víg-
völlurinn er allur innan landa-
mæra varnaraðilans. Ömurleg
mynd eyðileggingar blasir við á
hverjum degi á skjánum. Ekki
þó í Rússlandi. Úkraína hefur
sannarlega haldið fána sínum
hátt á lofti og lengur en nokkur
bjóst við. Nú er hætt við að
draga taki úr vopnaflutningi til
landsins þegar torveldara verð-
ur að koma þeim í réttar hendur.
Selenskí orðaði á ný að enda-
punktur átakanna yrði einungis
fundinn við samningaborðið. Í
hugum margra verður hann og
þjóð hans ætíð hinn ótrúlegi sig-
urvegari í vonlítilli stöðu. Hann
hlaut að segja að særðir og sár-
þjáðir hermenn í stálsmiðjunni í
Mariupol myndu aldrei gefast
upp. Og það gerðu þeir í raun-
inni ekki. Þeir voru vopnlausir,
matarlausir, vatnslausir og
særðir og engin minnsta von var
um liðsauka. Selenskí hafði sagt
að þeir myndu berjast til síðasta
manns. Það gerðu þeir í raun og
veru.
Henry Kissinger talaði nú síð-
ast við kjaftaskjóðurnar í Davos.
Hann er 98 ára gamall og enn er
hlustað á hann umfram marga.
Þar gætti lítillar óskhyggju.
„Hver er veruleikinn og hvaða
kostir bjóðast?“ Úkraína verður
að gefa eftir, segir Kissinger. Án
þess verður ekki bundinn endi á
átökin við Rússa. Hann bendir á
að tal þeirra sem ætla að Rúss-
land verði sigrað í þessum
áfanga gangi ekki upp. „Sé það
forsendan verður ekki komist
hjá nýju stríði við Rússland,“
segir Kissinger og bætir við að
samningaviðræðum þurfi að
koma á innan tveggja mánaða.
Auðvitað væri göfugast mark-
mið þeirra „status quo ante“, að
allt verði fært að upphafspunkti
átakanna (nú í febrúar) og hann
yrði einnig lokapunktur samn-
inganna. Ljóst er að Kissinger
telur að slegið verði strik undir
það sem Rússar „helguðu“ sér
2014 og keppikeflið ætti að vera
að tryggja að ekki þurfi að gefa
mjög mikið eftir til viðbótar,
vegna átakanna nú. Verði
bandamenn Úkraínu staðfastir
má knýja Rússa til að kaupa los-
un efnahagsþvingana dýru verði.
Efnahagsþvinganir
2014 voru prump
sem ESB hannaði.
Það verður að kosta
Kreml að losa um
þær síðari}
Lokapunktur nálgast
A
ð geta lesið sér til gagns er grunn-
færni í lífinu, lykillinn að námi,
þekkingarleit og þekkingarþróun
hvers einstaklings.
Óásættanlegt er að 39% barna
eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík (2019) lesi
ekki sér til gagns. Það, að við höfum ekki upplýs-
ingar um stöðuna í öðrum sveitarfélögum, er
einnig óásættanlegt
Að 38% 15 ára unglinga nái ekki grunnfærni í
lesskilningi og stærðfræði (UNESCO 2020) og
að 34% drengja og 19% stúlkna lesi sér ekki til
gagns eftir 10 ár í grunnskóla (PISA 2018), er al-
gerlega óásættanlegt.
Að 15 ára börn norskra og danskra innflytj-
enda skori hærra (457 stig í PISA 2018) í les-
skilningi en íslenskir drengir á sama aldri (454
stig) og unglingar á Suðurnesjum (440 stig),
Vesturlandi (450 stig) og Norðurland eystra (452 stig) er óá-
sættanlegt fyrir bókaþjóð, sem er þekkt fyrir ómetanlegt
framlag sitt til heimsbókmenntanna.
Skýrsla innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar (2019)
sýnir að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað
varðar íslenskukunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku.
Skýrsla ASÍ (2020) sýnir að 10,8% af 19 ára ungmennum
(500 einstaklingar) eru hvorki í námi eða starfi. Það er
hæsta hlutfall frá efnahagshruninu 2008. Kostnaður sam-
félagsins vegna þessa er gífurlegur, svo ekki sé talað um
tapaðan mannauð og harmleiki fyrir einstaklinga sem fá
ekki notið sín í samfélaginu.
Með þessari vanrækslu á ungmennum okkar er íslenskt
samfélag að tapa miklum mannauði, þrátt fyrir að setja um
og yfir 150 milljarða króna á ári í leik- og grunnskóla. Þessi
afleita og grafalvarlega staða kallar á tafar-
lausar aðgerðir Alþingis. Breska þingið brást
við svartri skýrslu um lestrarkunnáttu barna
með því að lögfesta bókstafahljóðaaðferðina í
lestrarkennslu sem skyldi notuð í grunnskólum.
Frakkar hafa gert það sama.
Kveikjum neistann-hugmyndafræðin sem nú
er framkvæmd í Grunnskóla Vestmannaeyja er
aðferðafræði sem við ættum að fylgja. Aðferða-
fræðin byggist á fremstu alþjóðlega viður-
kenndu vísindum og fræðimönnum á sviði náms
og færniþróunar. Ásamt lestrarkennslu er stað-
an metin reglulega, sem er grundvöllur ein-
staklingsmiðaðrar þjálfunar og eftirfylgni. Ár-
angurinn eftir fyrsta árið í Vestmanneyjum er
stórkostlegur. Öll börnin í 1. bekk hafa brotið
lestrarkóðann, 96% barnanna geta lesið setn-
ingar og 88% barnanna geta lesið samfelldan
texta. Þessi árangur kemur ekki á óvart enda er byggt á al-
þjóðlega viðurkenndum vísindum hvað varðar aðferðafræði
(hljóðaaðferð) og framkvæmd. Framkvæmdin byggist á
fræðikenningum Ericssons um markvissa þjálfun og eftir-
fylgni og á kenningum Csikszentmihalyis um að veita áskor-
anir miðað við færni. Til að kennari geti veitt réttar áskor-
anir þarf að staða hvers barns að vera ljós.
Flokkur fólksins hefur lagt fram þingsályktunartillögu
um að nota aðferðafræði og hugmyndafræði Kveikjum
neistann í skólum landsins. Sem sagt; byggja á alþjóðlega
viðurkenndri aðferðafræði við lestur og nám. Við megun
engan tíma missa. Eflum mannauð!
Eyjólfur
Ármannsson
Pistill
Kveikjum neistann hjá ólæsri bókaþjóð
Höfundur er þingmaður fyrir Flokk fólksins og
1. varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
Þ
rjú manngerð fálkahreiður
voru sett upp í Suður-
Þingeyjarsýslu síðasta haust
og eitt þeirra er nú í notkun
fálkapars. Aðalsteinn Örn Snæþórs-
son, líffræðingur og formaður stjórnar
Fálkaseturs Íslands, segir að strax um
haustið hafi fálkar farið að nota sylluna
sem setstað og þar hafi verið varp í
vor. Hinir staðirnir tveir hafi enn ekki
vakið áhuga fálka.
Undirbúningur varps byrjar hjá
fálkanum í lok mars á því að parið vel-
ur sér hreiðurstað. Ýmist grasi grónar
syllur í klettum eða hrafnslaupa, en
þeir endast alla jafna ekki mjög lengi. Í
Þingeyjarsýslum hefur hröfnum farið
fækkandi og þar með hefur dregið úr
fjölda laupa sem standa fálkum til boða
á vorin.
Í fróðleiksmolum um fálkann á
heimasíðu Fálkaseturs segir m.a.:
„Fálkar og hrafnar eru ekki miklir vin-
ir en fálkinn rænir hrafninn hreiðri og
rekur hann í burtu af mikilli grimmd.
Fálkinn vandar lítt hreiðurgerðina og
finnst gott að fá fullgert hreiður
hrafnsins til afnota. Fuglarnir takast á
um hreiðrið og hljótast af því miklir
loftbardagar þar sem fálkinn hefur oft-
ast betur.“
Vilja fjölga varpstöðum
Manngerðu hreiðrin eru staðsett
þar sem hrafnslaupar höfðu áður ver-
ið. Byggðar voru syllur úr vatns-
heldum viði og gróðurtorfur settar of-
an á. Mótuð var laut í miðja torfuna
sem var einangruð með grasi og ull.
Við alla staðina voru myndavélar sett-
ar á sérstakar festingar, segir í áfanga-
skýrslu til Vegagerðarinnar, sem
styrkti verkefnið.
Tilgangur þess er að fjölga varp-
stöðum innan fálkaóðala í Þingeyj-
arsýslum, sem skortir góða varpstaði.
Eftirlit með hvernig til tekst gefur
góðar upplýsingar um hvort og hve vel
manngerð fálkahreiður nýtast fyrir
fálkann. Þessar upplýsingar má svo
nota til hliðsjónar ef farið verður í
byggingu fálkahreiðra til að bæta fyrir
hreiður sem skemmast eða verða
óhentug vegna framkvæmda manns-
ins, segir í skýrslunni.
Fálkasetur Íslands var sett á
laggirnar fyrir röskum tíu árum og
voru stofnfélagar 36 talsins. Félagið er
samstarfsvettvangur stofnana, fé-
lagasamtaka, fyrirtækja og ein-
staklinga. Meðal helstu markmiða er
að vera einn helsti miðlari vísinda-
legrar þekkingar og vöktunar á fálka-
og rjúpnastofninum. Jafnframt að
auka þekkingu og virðingu almenn-
ings á fálkanum, lifnaðarháttum, vist-
fræði og tengslum hans við aðrar
fuglategundir.
Á annan tug myndavéla
Aðalsteinn segir að gerð hafi ver-
ið heimasíða með ítarlegum upplýs-
ingum um fálkann og rjúpuna, sem er
aðalfæða fálkans árið um kring. Félag-
ið vilji stuðla að vernd fálkans og síð-
ustu ár hefur stór hluti starfseminnar
beinst að því að koma í veg fyrir stuld
á fálkaeggjum. Í því skyni er árlega
settur upp á annan tug myndavéla í
grennd við fálkahreiður; ekki til að
mynda fálkana heldur umferð í ná-
grenni við fuglana.
Vélarnar eru búnar hreyfiskynj-
ara og símkorti og þegar eitthvað rýf-
ur geislann fær Aðalsteinn mynd í
símann. Oft eru kindur eða fuglar á
ferð en ef hann telur eitthvað grun-
samlegt á seyði hringir hann á lög-
reglu. Sem betur fer segist hann ekki
hafa þurft að grípa til þess.
Lengi hefur verið grunur um
stuld á eggjum úr hreiðrum friðaðra
fugla og á áttunda og níunda áratug
síðustu aldar voru iðulega fluttar frétt-
ir af stuldi á fálkaeggjum og ungum og
tilraunum til að smygla úr landi, en
fálkinn hefur verið alfriðaður frá 1940.
Fyrir fimm árum var gerð tilraun til
að smygla um 100 fuglseggjum úr
landi með Norrænu. Um helmingur
eggjanna var frá friðuðum tegundum.
Varp í vor í mann-
gerðu fálkahreiðri
Samkvæmt válistaflokkun fugla, sem finna má á heimasíðu Náttúru-
fræðistofnunar, er fálkinn metinn í nokkurri hættu. Aðalsteinn segir mik-
ilvægt að tryggja vöxt og viðgang fálkans hér á landi. Þessi hánorræna
tegund hafi mikið verndargildi á heimsvísu og ekki að ástæðulausu að
hann hafi verið kallaður konungsgersemi. „Þetta er tignarlegur, skemmti-
legur og fallegur fugl,“ segir Aðalsteinn.
Á heimasíðu Fálkaseturs segir m.a.:
„Fálkinn á sér sérstakan sess í sögu og menningu Íslendinga. Frá alda
öðli voru fálkar veiddir á Íslandi og fluttir út til Evrópu þar sem þeir voru
tamdir til veiðileikja. Fálkinn var áður í skjaldarmerki Íslendinga og fálka-
orðan, eitt æðsta heiðursmerki Íslendinga, er við hann kennd.“
Konungsgersemi
Í NOKKURRI HÆTTU
Varp Aðalsteinn Örn Snæþórsson við manngert fálkahreiður.