Morgunblaðið - 19.07.2022, Blaðsíða 17

UMRÆÐAN
17
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 19. JÚLÍ 2022
Góð heyrn glæðir samskipti
Hlíðasmára 19 • 201 Kópavogur • Sími 534 9600 • heyrn.is
Pantaðu tíma í
HEYRNAR
GREININGU
Nánari upplýsingar í síma 534 9600 eða á heyrn.is
Allar helstu rekstrarvörur og
aukahlutir fyrir heyrnartæki
fást í vefverslun heyrn.is
Á leið minni norður í
Þingeyjarsýslu á Niss-
an Leaf-rafmagnsbíl
þurfti ég að stoppa á
nokkrum stöðum til
þess að hlaða. Í öllum
tilfellum var þetta
kjörið tækifæri til þess
að fá sér næringu eða
teygja úr sér og mér
telst til að þetta hafi
lengt ferðatímann um
1½ klst. sem er innan þolanlegra
marka á 450 km leið. Reikningar
sem ég fékk fyrir kaupum á raf-
magni á leiðinni bættu upp töfina
því eins og sýnt er í töflu 1 voru
þeir á verði eins hamborgara og til
samanburðar er reikningur fyrir
bensínbíl, sjá töflu 1.
Munurinn er 4,4 faldur rafmagns-
bílnum í hag, þrátt fyrir þrefalt raf-
magnsverð á hraðhleðslustöðvum.
Framleiðsla olíulíkis (rafelds-
neytis) í stað jarðefnaeldsneytis er
mikilvægur hluti af áætlunum
stjórnvalda um kolefnislaust Ísland
árið 2040. Í töflu 2 er samanburður
á orkunotkun bíls sem gengur fyrir
rafmagni annars vegar og olíulíki
hins vegar, sjá töflu 2.
Hér er munurinn 5,7-faldur raf-
magninu í hag á grundvelli orku-
notkunar. Áhugavert er að skoða
þessar niðurstöður í ljósi þeirra
orkuskipta sem fyrirhugaðar eru til
þess að knýja núverandi bíla-, fiski-
skipa- og flugvélaflota.
Losun gróðurhúsalofttegunda
á ábyrgð Íslands
Það getur verið erfitt fyrir hinn
almenna borgara að átta sig á því
talnaflóði sem við fáum í fangið þeg-
ar rætt er um loftslagsmál en hér
verður reynt að varpa ljósi á stöð-
una með talnaefni sem fengið er
m.a. af vef Umhverfisstofnunar.
Þótt við búum við einstakar að-
stæður til umhverfisvænna lífshátta
er losun okkar á íbúa með því mesta
sem gerist í heiminum eða 8,2 tonn
CO2-íg./íbúa (án stóriðju) en með-
altal innan ESB er 5,7 t/íbúa og á
heimsvísu 4,6 t/íbúa. Munurinn á Ís-
landi og ESB felst í hærri losun í
fiskveiðum, vegasamgöngum, land-
búnaði og úrgangi.
Losun á beinni ábyrgð stjórn-
valda nemur 3.000 kt. CO2-íg. og
þar af er losun vegna bruna jarð-
efnaeldsneytis um 1.840 þús. t CO2-
íg. eða um 62% af heildarlosun. Til
samanburðar er heildarlosun heims-
ins 35 mill. kt. CO2-íg þannig að við
erum ábyrg fyrir um 1/10.000 af
heimslosuninni en til samanburðar
er íbúafjöldi Íslands um 1/20.000 af
heiminum. Um 80% af orkunotkun
okkar er frá endurnýjanlegum
orkulindum en er á heimsvísu 11%
og við gætum því verið framarlega
m.v. aðrar þjóðir.
Frá árinu 1990 hefur hlutfall end-
urnýjanlegra orkugjafa hérlendis
hækkað úr 66,8% í 81,7% en á sama
tíma hefur notkun jarðefnaelds-
neytis aukist um 45%. Meginhluti
losunar okkar skýrist af mikilli
notkun olíu og almennri neyslu. Ís-
lendingar framleiða þjóða mest af
raforku á mann eða um 29 TWt sem
jafngildir 1/1.400 af heimsfram-
leiðslunni og 15-faldri meðalnotkun
í heiminum en um 80% hennar fer
til stóriðju. Engu að síður eru uppi
áform um að auka raforkufram-
leiðslu Íslands um allt
að 124% eða 24 TWt til
ársins 2040 sem jafn-
gildir um 3.500 MW
eða 5 Kárahnjúka-
virkjunum. Þetta er
liður í því að gera Ís-
land óháð jarð-
efnaeldsneyti á landi,
sjó og lofti fyrir árið
2040. Íslendingar
flytja inn um 900 þús. t
af jarðefnaeldsneyti
árlega sem er þreföld
meðalneysla í heim-
inum.
Skuldbindingar Íslands
Af heildarlosun Íslendinga ber
orkufrekur iðnaður ábyrgð á um
38% losunar. Losun sem heyrir
undir beina ábyrgð Íslands skiptist
þannig: Orka 59% þar sem stærsti
liðurinn er vegasamgöngur (33%),
fiskiskip (18%) og önnur losun
vegna bruna (8%). Afgangurinn
kemur frá jarðvarmavirkjunum
(6%), landbúnaði (21%), úrgangi
(7%) og iðnaðarferlum (7%). Skv.
samningi sem gerður var í kjölfar
Kyoto-loftslagsráðstefnunnar árið
1997 skuldbatt Ísland sig til að
draga úr losun um 5% á árunum
2008-12 m.v. 1990 en reyndin var
aukning um 26%. Á seinna skuld-
bindingartímabili 2013-20 var samið
um 20% samdrátt en reyndin var
aukning um 20% sem jafngildir
1.700 kt. CO2-íg. Í framhaldi af
Glasgow loftslagsráðstefnunni árið
2021 settu svo Evrópusambandið,
Noregur og Ísland sameiginlega
fram markmið um að draga úr los-
un um a.m.k. 55% fyrir árið 2030 og
fullt kolefnishlutleysi árið 2040 og
er þetta aukinn niðurskurður miðað
við fyrri áform um 40% í kjölfar
loftslagsráðstefnunnar í París árið
2015.
Þessi áform eru svar við þeirri
svörtu mynd sem sérfræðinganefnd
Sameinuðu þjóðanna (IPPC) hefur
dregið upp af fyrirsjáanlegri hækk-
un hitastigs á jörðinni og sinnuleys-
is þjóða heims við að draga úr losun
gróðurhúsalofttegunda. Því þarf að
bretta upp ermarnar og eins og
okkur Íslendingum er tamt bíðum
við þar til allt um þrýtur og þá er
gripið til stórtækra aðgerða. Til
þess þarf að ráðast í stórfelldar
virkjanaframkvæmdir til þess að
hægt sé að framleiða olíulíki sem
unnið er með rafmagni.
Niðurlag
Frá fyrstu loftslagsráðstefnunni í
Ríó 1992 hafa þjóðir heims dregið
lappirnar og ljóst er að til þess að
ná markmiðum um hlýnun innan
2oC þarf að gerbylta orkufram-
leiðslu í heiminum. Við getum sýnt
gott fordæmi en megum ekki fara
fram af kappi fremur en forsjá. Í
næstu grein mun ég viðra þá mögu-
leika sem við höfum.
Staðreyndir um
orkuskipti
Eftir Egil Þóri
Einarsson
» Orkuskipti eru svar
Íslendinga við lofts-
lagsvandanum. Vert er
að skoða hagkvæmni
þeirra og fara ekki fram
af kappi fremur en
forsjá.
Egill Þórir Einarsson
Höfundur er efnaverkfræðingur.
egill.einarsson@heimsnet.is
Samanburður á aksturskostnaði
Tafla 1. Samanburður á aksturs-
kostnaði rafmagns- og bensínbíls
Tafla 2. Samanburður á aksturskostnaði
fyrir rafmagn og olíulíki
Bíltegund: Rafmagn Bensín
Eyðsla
20 kWst
á 100 km
7 lítrar
á 100 km
Eldsneytis-
verð
50 kr./
kWst
350 kr./l
Kostnaður 2.500 kr. 11.000 kr.
Tegund eldsneytis: Rafmagn Olíulíki
Orkunotkun við
framleiðslu
16,2
kWst/l
Eyðsla
7 lítrar
á 100 km
Rafmagnsnotkun
á 100 km
20 kWst 113 kWst
Alþjóðasundsam-
bandið hefur nýlega
að ráði vísindaráðs
þess sett fram hvaða
skilyrði transkonur
verði að uppfylla til
að megi keppa á
heimsmeistaramótum
í sundi. Forystumenn
Sundsambands Ís-
lands hafa verið
gagnrýndir fyrir að
styðja vísindaráð
Sundsambandsins. Hér var ekki
um bann að ræða heldur leyfi.
Meginþorri transkvenna er útilok-
aður frá slíkri keppni samkvæmt
áratuga gömlum reglum. Líkur
eru á að fleiri Alþjóðasérsambönd
geri það sama. Þetta er viðkvæmt
mál og virðist flókið en er rökrétt.
Fróðlegt er að sjá jákvæð ummæli
íþróttakvenna um þessa niður-
stöðu á vefsíðu Alþjóðasundsam-
bandsins.
Karlar og konur hafa um aldir
verið aðskilin í íþróttum ekki síst
að ósk kvenna. Karl(líkaminn) er
óneitanlegri sterkari og almennt
kennt um testósteróni. Þetta má
sjá greinilega í kastgreinum
frjálsíþrótta þar sem sem kastá-
höld kvenna eru um helmingi létt-
ari en karla en kastlengdir styttri.
Testósterón er framleitt aðallega í
eistum karlmanna en einnig í litlu
magni í eggjastokkum kvenna.
Eðlilegt magn hvors kyns er
þekkt og skilgreint. Bæði kynin
hafa orðið uppvís að taka testó-
sterónskyld lyf oftast nefnd sterar
(ólöglega) til að bæta árangur en
það varðar refsingu.
Eftir að hafa verið 12 ár í nefnd
til að tryggja réttmætan aðskilnað
kynja og útiloka ávinning af testó-
sterón (stera-) notkun tel ég mig
geta og vera skylt að varpa
nokkru á ljósi á þessi mál án þess
að vera nú nokkur álitsgjafi eða
ákvörðunaraðili í úrlausn. Ég vísa
til fyrri skrifa minna um skyld
mál í Morgunblaðið 2009.
Nokkur dæmi eru um að karl-
menn hafi viljað lauma sér í raðir
kvenna til að ná árangri. Þekkt-
asta dæmið er að japanskur karl
reyndi að keppa í hástökki kvenna
á Ólympíuleikunum í
Berlín 1936. Konum
hefur augljóslega ekki
líkað það og ekki vilj-
að aðra í sínar raðir
en líffræðilegar
venjulegar konur og
án hormónaávinnings,
hvort sem er með-
fæddur eða vegna
neyslu. Þekktustu
vafamálin eru hinar
karlmannlegu rúss-
nesku Press-systur
sem unnu margar
greinar í frjáls-
íþróttum en hættu að keppa þegar
litningapróf voru tekin upp til
kyngreiningar.
Meginverkefni læknaráða
íþróttasambanda hefur því ekki
aðeins verið lyfjaeftirlit heldur
einnig kyngreining skv. mismun-
andi aðferðum yfir árin til að
tryggja að í kvennagreinum væru
aðeins, ef segja mætti, líffræði-
legar eðlilegar konur. Þetta var
lengst af gert með með litninga-
prófi úr munnstroki en var ekki
nákvæmt og gat valdið misskiln-
ingi.
Það varð nánast uppnám meðal
íþróttakvenna þegar Caster Seme-
nya keppti á heimsmeistaramótinu
í Berlín 2009 og vann sín hlaup
með yfirburðum. Íþróttakonurnar
sögðu blákalt: þetta getur ekki
verið kona. Caster Semenya var
eftir það ekki í sviðsljósinu í all-
langan tíma en í rannsóknum.
Setu minni í Læknanefnd Alþjóða-
frjálsíþróttasambandsins var þá
lokið svo ég hef aðeins upplýs-
ingar eins og aðrir úr fjölmiðlum.
Það mun hafa komið í ljós að hún
var með mjög aukna testósterón-
framleiðslu og ætla má því hún sé
intersex. Henni var síðan bannað
að keppa í 400 og 800 metra
hlaupum, hennar sterkustu grein-
um. Aðrar konur höfðu mælst með
aukið testósterónmagn á þessum
tíma án þess að hafa tekið lyf og
var gert að láta lækka framleiðsl-
una eða vera utan íþrótta.
Transkonur eru sérstakur hópur
sem eru utan aldagamalla hefða í
aðgreiningu kynja í íþróttum. Í
einfaldasta máli leyfi ég mér að
segja að það séu karlar sem hafa
látið fjarlægja kynkirtla (eistu) og
taka síðan kvenhormón. Breytilegt
er hvenær kynbreyting (á ensku
sex change) á sér stað en þangað
til þróast og styrkist líkami verð-
andi transkonu undir áhrifum
testósteróns. Litningapróf munu
þó alltaf vera karlkyns. Skurð-
aðgerðir breyta engu um það.
Transkonur mundu því alltaf falla
á kyngreiningarprófi. Keppnis-
þátttaka transkvenna hefur verið
óvissuvandamál um nokkurn tíma.
Nokkrar transkonur hafa verið
útilokaðar vegna þess að testó-
sterón var of hátt. Nokkur tilfelli
eru þekkt úr einstaklingsíþróttum
þar sem karl sem var afreksmaður
hafi unnið með yfirburðum í
kvennakeppni eftir kynbreytingu.
Færa má rök fyrir því að kyn-
breyttir karlar, þ.e. transkonur,
gætu yfirtekið allar einstaklings-
íþróttir kvenna sem skýrir að
hluta hvers vegna margar venju-
legar íþróttakonur hafa neitað að
keppa við transkonur.
Þátttaka transkvenna í kvenna-
greinum var þegar háð takmörk-
unum vegna litninga karls. Úr-
skurður læknanefndar Alþjóða-
sundsambandsins var ekki að
banna transkonum að keppa held-
ur leyfa transkonum þátttöku ef
kynbreyting væri gerð það
snemma á æviferli að engin áhrif
yrðu til langframa af testósteróni.
Þessi ákvörðun á að sinni aðeins
við efstu mót. Ef til vill verður
fundin málamiðlun eftir kynbreyt-
ingu síðar á æviskeiðinu og fyrir
þátttöku á lægri stigum íþrótta en
meginatriði er að venjulegar kon-
ur séu sáttar, annars keppa þær
ekki við transkonur.
Ég óska öllu hinsegin fólki vel-
farnaðar í sínu einkalífi.
Keppnisleyfi/bann transkvenna
Eftir Birgi
Guðjónsson
»Keppnisskilyrði
transkvenna verða
að vera slík að venjuleg-
ar konur treysti því að
þau veiti ekki yfirburði,
Annars keppa þær ekki
við transkonur.
Birgir
Guðjónsson
Höfundur er sérfræðingur í lyflækn-
ingum og var í læknanefnd Alþjóða-
frjálsíþróttasambandsins í 12 ár.