Leikhúsmál - 01.06.1997, Síða 22

LEIKHÚSMÁL
MlllÐ ÞIÐ
Arndísi Björnsdóttur?
Fullyrða má að Arndís Björnsdóttir hafi
verið ein mikilhæfasta leikkona sem ís-
lenska þjóðin hefur eignast á þessari öld.
Hún sýndi og sannaði það svo margsinnis
á leiksviðum höfuðborgarinnar á nær
hálfrar aldar leikferli. 1 sálarfýlgsnum
sínum bjó hún yfir hinum hreina og
sanna tóni sem engan lét ósnortinn
er á hlýddi.
Arndís hlaut enga leiklistar-
menntun í skóla eins og tíðkast
nú á dögum. En aftur á móti
fékk hún í vöggugjöf þá eðlis-
gáfu og þann sanna neista sem
er öllum miklum listamönn-
um nauðsynlegur. Langur
reynsluskóli á leiksviðum höf-
uðstaðarins var hennar leik-
listarakademía.
Arndís var fædd í Reykjavík
17. mars 1895 og hlaut hald-
góða menntun eins og tíðkaðist
hjá ungmennum betri borgara
hér á landi. Henni tókst að tileinka
sér ágæta kunnáttu í erlendum
málum og gat því ávallt fýlgst með
því sem fór fram í hinum erlenda leik-
húsheimi.
Hún kom fyrst fram á leiksviði hjá Leik-
félagi Reykjavíkur í leikritinu Frú X eftir
Alexander Bisson árið 1922 undir leikstjórn
Stefaníu Guðmundsdóttur, en hafði samt
áður stigið á fjalirnar hjá líknarfélaginu
Hringnum 1918. Á næstu árum féll það í
hennar hlut að túlka mörg viðamikil hlut-
verk á leiksviðinu í Iðnó og þá fýrst og
fremst þau sem voru dramatísks eðlis. Síðar
á ævinni sýndi hún oft frábæran leik í túlk-
un sinni á gamansömum hlutverkum sem
hún oft og tíðum gæddi gáska og léttleika.
Arndís var alla tíð mjög öguð og vandvirk
leikkona. Allur ofleikur var henni síst að
skapi. Hún reyndi ætíð, umfram allt, að
sýna raunsanna mynd af þeirri persónu sem
henni var falið að túlka og það einkenndi
hana jafnan að vera höfundi verksins trú.
Móðurhlutverkin munu hafa staðið hjarta
hennar næst. Þar reis list hennar hæst. Hún
gat þar verið sterk, skilningsrík og umfram
allt sýnt hlýleik og móðurlega blíðu. Best
Arndís Björnsdóttir sem Toinette í
ímyndunarveikinni 1931.
mun þetta hafa komið fram í leik hennar í
hlutverki Ásu í Pétri Gaut.
Arndís var ein af aðalleikonum hjá Leikfé-
lagi Reykjavíkur í nær þrjá áratugi eða nánar
tiltekið til ársins 1950, en þá réðst hún til
starfa hjá Þjóðleikhúsinu við opnun þess.
Hún lék alls sjötíu og eitt hlutverk hjá Leikfé-
laginu á þessum árum. Jafnframt leikstarf-
semi sinni þar vann hún við verslunarstörf
og rak einnig hannyrðaverslun um tíma í
Austurstræti í Reykjavík, en hætti þeirri
starfsemi þegar hún réðst til Þjóðleikhússins.
Kunnugir telja að Arndís hafi ekki náð
fullum blóma í list sinni fýrr en eftir 1940,
en það var með hlutverki kerlingarinnar í
Gullna hliðinu. Með þeirri frægu kerl-
ingu lék hún sig inn í hjörtu allra
landsmanna. Síðan kemur hjá henni
hvert stórhlutverkið á eftir öðru,
Inga í Orðinu, Móðirin í Loganum
helga, Essie Miller í Ég man þá tíð
og Abby Brewster í Blúndur og
blásýra.
Arndís var einn af stofnfélög-
um Félags íslenskra leikara árið
1941 og sýndi stéttarsamtök-
um okkar leikara ávallt mikinn
áhuga og vinsemd. Hún sat
um tíma í stjórn FÍL og arf-
leiddi félagið að íbúð sinni eft-
ir andlát sitt. Það varð meðal
annars til þess að samtök okkar
eignuðust húsnæði fyrir starf-
semi félagsins. Islensk leikara-
stétt mun ætíð standa í þakkar-
skuld við þessa merku leikkonu
fýrir þá velvild og hlýhug sem hún
sýndi okkur félögum sínum. Þá ber
að þakka henni fýrir þann mikla metn-
að sem hún bar í brjósti fyrir velgengni
og velferð íslenskrar leiklistar.
Eins og fyrr segir hóf Arndís störf við
Þjóðleikhúsið 1950. Hún lét af störfum fyrir
aldurs sakir 1965. I Þjóðleikhúsinu lék hún
alls fjörutíu og níu hlutverk bæði stór og
smá. Af þeim má nefna þessi helst: Frú Tang
í Konu ofaukið, Kerlinguna í Gullna hliðinu,
Mary Tyron í Húmar hægt að kveldi, Móður-
ina í Blóðbrullaupi, Fóstruna í Föðurnum og
Ásu í Pétri Gaut. Minnisverð eru ýmis smá-
hlutverk hennar, til að mynda móðir Jóns
Hreggviðssonar í íslandsklukkunni. Mörgum
er til efs að því hlutverki verði noltkurn tíma
gerð betri skil.
Síðasta hlutverk Arndísar á leilcsviði Þjóð-
leikhússins var Amman í leikritinu Krafta-
verkið, en það er byggt á ævisögu Helen
Keller.
Arndís lést þann 19. maí 1969 og var þá 74
ára að aldri.
Klemenz Jónsson
22