Leikhúsmál - 01.06.1997, Qupperneq 26

LEIKHÚSMÁL
Leikritfyrir samrýmt þríeyki
Verkurinn var bara sá að Noel Coward
hafði ekki hugmynd um hvers konar leikrit
hann ætlaði að skrifa. Það sem eftir var
ferðalagsins gegnum Patagoníu, Chíle, Perú
og Colombíu gerði hann margendurteknar
og örvæntingarfullar tilraunir til að kreista
fram hugmyndir, finna viðeigandi umgjörð
og söguþráð fyrir þrjár persónur, án árang-
urs. Ekkert sem fyrir augu og eyru bar veitti
honum innblástur. Það var ekki fyrr en á
siglingu með norskum fraktara, frá Panama
norður til Los Angeles, þegar talsvert var
liðið á ferðina að Noél hnaut um hug-
myndina sem hann hafði verið að leitað að.
Þegar sú hugmynd hafði gerjast í kolli hans
fáeina stundarfjórðunga tók það hann að-
eins tíu daga að skrifa Design for Living og
vel að merkja: ,meistarinn‘ vann aðeins á
morgnana.
Svört og siðlaus kómedía
Design for Living er líklega hvað næst því
sem Coward hefur komist að skrifa ,svarta
kómedíu' eða .gráglettinn gamanleik1 auk
þess sem eftirtektarvert er hve framvinda og
bygging er laus í rásinni en komedíur hans
voru yfirleitt afar fágaðar og rammbyggðar.
Verkið er í raun alveg sér á parti; ólíkt öðr-
um hans helstu kómedíum og langt frá að
vera dæmigerð kómedía síns tíma. Samt sem
áður á Design margt sammerkt með t.d.
Fallen Angels, Hay Fever og Private Lives,
ekki síst vegna þess að það fjallar um fólk
sem getur illmögulega búið saman en getur
þó ekki á heilu sér tekið nema það búi sam-
an. I Design er það þríhyrningurinn Gilda,
Ottó og Leó; þau hafa komist að raun um að
„allt er þegar þrennt er“, eins máltækið segir,
og hvað þau snertir er það í rauninni eina
leiðin til þess að lifa af.
Noél byggir leikritið á klipptum og skorn-
um þríkanti: Gilda elskar Leó og Ottó, báðir
elska þeir hana en eru jafnframt hollir hvor
öðrum. Allar tilraunir Gildu til að útiloka
annan hvorn þeirra eru dæmdar til að mis-
takast og þegar tjaldið fellur í lokin hafa þau
öll gert sér ljóst að lífsstíll þeirra getur aldrei
orðið öðruvísi en þríhliða.
Sjálfur lýsir Coward vandamálum þessa
þríkants á þessa leið:
Þessi tungulipru, viðsjálverðu og sið-
lausu mannkerti hafa fundið lífi sínu
makalausan farveg en það er einungis
vegna þess að þeim er ekki sjálfrátt. Þau
laðast ósjálfrátt hvert að öðru en afleið-
ingarnar eru sífelldir árekstrar. Þau eru
líkt og flugur í ljóskeilu: eira engu í ein-
manalegu myrkrinu fyrir utan en eru
jafn ófær um að deila ljósinu án þess að
lenda í sífelldum árekstrum og rekast
utan í og særa vængi hvert annars.
ímynd Noél Cowards
í persónu Leós, leikritahöfundarins sem
hlýtur skyndilegan vegsauka, skrifaði Noél
rullu handa sjálfum sér, sem hafði til að bera
þó nokkur líkindi með hans eigin persónu
og því hvernig lífsmáti hans var á árunum
eftir að hann skrifaði The Vortex.
LEÓ: ... það fer ekki hjá því að þeim
mun betur sem mér vegnar þeim mun
líklegra er þetta fólk til að gera sér dælt
við mig. Ég hef ekki nokkra trú á vin-
skap þess, og ég tek þau engan veginn al-
varlega en ég hef gaman af þeim. Líklega
töluvert meira en þau af mér! Ég nýt
þess arna. Ég hef keppt að þessu alla
mína hundstíð. Leyfum þeim að eltast
við mig! Þau munu áreiðanlega kasta
mér fyrir róða þegar þar að kemur, þeg-
ar þau verða þreytt á mér; en kannski
verð ÉG fyrri til að þreytast.
Frá og með frumsýningunni á Vortex má
segja að opinber ,ímynd‘ Noél Coward hafi
formlega og af festu sagt skilið við hans
raunverulegu persónu. Hann hóf að gefa yf-
irlýsingar í viðtölum, sem gáfú til kynna að
hann væri latur, samkvæmishneigður spila-
gosi, en ætti það til þegar tími gæfist til á
milli heimboða að hrista fyrirhafnarlaust
fram úr erminni leikrit sem slægju sam-
stundis í gegn. Þetta var vitaskuld í full-
kominni mótsögn við raunveruleikann;
Noél var ástríðufullur og vinnusamur leik-
ritahöfundur og vann hörðum höndum að
verkum sínum en þar sem hann varð þess
fljótt áskynja að fjölmiðlafólk hafði meiri
áhuga á litríkum sérframtrönulegum per-
sónuleikum en drungalegum, sívinnandi
kúnstnerum, lét hann narrast til að sviðsetja
alls kyns uppákomur og impróvíseraða leik-
þætti fyrir blaðamenn, í því skyni að hafa
ofan af fyrir lesendum:
Ég var afar opinskár við þá alla, síbros-
andi og reytti af mér hnyttiyrðin; tjáði
skoðun mína á hinum aðskiljanlegustu
málefnum, tók t.d. þátt í rökræðum um
hvort ,nútímastúlkan‘ yrði góð móðir og
sagði álit mitt á nútímabókmenntum og
leikritum.
Það sem haft er orðrétt eftir Coward hér að
framan notar hann tvívegis, nánast óbreytt,
undir lokin í fyrsta atriði annars þáttar í
Design for Living, t.d. þegar Leó þarf að fást
við vindblaðabelginn frá síðdegisblaðinu
Standard.
Gagnrýnendur
Design for Living hlaut ágætar viðtökur og
gekk vel og lengi en svo sem ekki átakalaust.
Það má teljast djörf skák hjá Coward að tefla
fram þríhyrndu bandalagi tveggja karla og
einnar konu enda þótti það óhjákvæmilega
ljá leikritinu blæ siðleysis. Bandarískir
áhorfendur jafnt sem gagnrýnendur tóku
verkinu því með allnokkrum fyrirvara þegar
það var frumsýnt, þrátt fyrir að athæfi per-
sóna á leiksviðinu væri að öllu leyti innan
venjulegra velsæmismarka, ef frá er talið það
þegar þau öll þrjú veltast um af hlátri um
það bil er tjaldið fellur í leikslok. En líkt og í
öðrum verkum Cowards er það ,undirtext-
inn‘ í Design sem er kjöftugastur allra í verk-
inu: það sem persónurnar láta ósagt.
Einn eða tveir gagnrýnendur vestra
komust furðu nálægt því að lýsa verkinu
beinlínis með orðum Ottós, hins svikna eig-
inmanns Gildu, sem „viðbjóðslegu, þrí-
strendu, erótísku svartatgalli“. Coward á
hinn bóginn gerir áhorfendum það alveg
ljóst í upphafi að persónur hans eru ,lista-
menn' (Ottó málar, Leó skrifar og Gilda er
innanhússarkitekt); listamenn sem eiga litla
samleið með venjulegu, dauðlegu fólki og
hvers friðhelgi verður ekki rofin með borg-
aralegum siðgæðislögmálum.
1 Alfred Lunt (1892-1977) og Lynn Fontanne
(1887-1983). Einhver dáðustu leikarahjón Broad-
way-leikhúsanna í meira en hálfa öld. Sögð jafnvíg
á kómedíu og tragedíu, í klassískum verkum jafnt
sem nútímaverkum. Raunsæisleikmáti var þeirra
sérgrein. Þekkt meðal kolleganna fyrir brennandi
ástríðu í starfi svo stundum stappaði nærri sér-
visku: áttu það m.a. til að kalla út aukaæfmgu til
að lagafæra smáatriði á síðasta sýningardegi. Ævi-
löng tryggð þeirra við landsbyggðina var alkunna.
Útlátasöm og þreytandi leikferðalög voru þeirra
ær og kýr, þótt ,breiðvangur‘ New York-borgar
væri alla tíð bækistöð þeirra. Einnig þóttu þau
einstök í sinni röð fyrir það hve lítt þau sinntu
auðsöfhun, þrátt fyrir lykilaðstöðu í þeim efnum.
Ölíkt flestum kollegum sínum veittu þau ævinlega
viðnám af mikilli staðfestu þegar mógúlar
Hollywoodborgar báru í þau víurnar. Þeirra verð-
ur og lengi minnst fýrir tryggð við The Thetare
Guild, þ.e. samtök sjálfstæðra leikara á Broadway,
á sama tíma og þau hefðu getað þegið margfalt
hærri laun frá leikhúsum kaupahéðnanna. Árið
1958 var Globeleikhúsið á Broadway nefnt upp á
nýtt og þá eftir þeim hjónum, þ.e. ,Lunt-Fontanne
Theatre*.
26