Leikhúsmál - 01.06.1997, Síða 27

LEIKHÚSMÁL
Nanna Ólafsdóttir
ÞAU DÖNSUÐU EINS OG DANSAÐ
ER í PARADÍS"
Síðari grein1
Ballets russes var eins og loftsteinn sem
fallið hafði inn í menningarlíf samtím-
ans og umbylti öllum hugmyndum
manna um listir. Samvinna listbyltingar-
mannanna Bakst, Benois, Nouvel og Fokíns,
undir forystu Díaghílevs, hafði leitt af sér
samruna tónlistar, danslistar og myndlistar í
eina heild, sem varð að nýrri leikhúslist og
mótaði listsköpun þessarar aldar.
Sigurinn í París vorið 1909 gerði Díaghí-
lev kleift að skipuleggja aðra ferð til Parísar
að vori þrátt fyrir mikla fjárhagsörðugleika.
En bjargföst trú hans á listamönnunum sem
að Ballets russes stóðu og framtíðarsýn
þeirra ruddi úr vegi öllum hindrunum.
Um veturinn heima í Pétursborg unnu fé-
lagarnir að nýjum verkum. Fram á sjónar-
sviðið kemur ungt tónskáld, Igor Stravinsky.
Díaghílev hafði mikla trú á þessum unga
hæfileikamanni og fól honum að semja tón-
listina við Eldfuglinn, sem var rússneskt æv-
intýri. Fokín var danshöfundurinn og
Golovín gerði leiktjöld og búninga.
Tónlistin var samin í nánu samstarfi við
danshöfund, leiktjalda- og búningahönnuð.
En þetta var grundvallarviðhorf Ballets
russes-manna, að listamennirnir sameinuð-
ust í sköpun sinni í leit að órofa heild.
Þróunin í dansstílnum hélt áffam. Flúr og
tæknibrellur klassíska skólans viku fýrir
tjáningarríkari leiðum f dansgerðinni.
Á efnisskránni voru einnig Sjerasade, ball-
ettdrama eftir Fokín við tónlist Rimskíj-
Korsakov, leiktjöld og búningar eftir Bakst;
Carnaval, ballettlátbragðsleikur, við tónlist
Chuman og dansgerð eftir Fokín; Les Ori-
entales, sem voru stuttir dansar með tónlist
úr ýmsum áttum; og ballettinn Giselle við
tónlist Adams, danshöfundur Jean Coralli.
Vorið 1910 var Ballets russes aftur í París.
Þá hljómaði tónlist Stravinskys í fýrsta skipti
á Vesturlöndum. Eldfuglinn varð stórsigur.
Þetta var óskahlutverk fýrir Karsavínu. Sam-
Igor Stravinsky ásamt Nijinsky í gervi
Petrúsjka.
eining klassíska dansins og nýrra tjáningar-
leiða naut sín til fullnustu í túlkun hennar.
Heimsfrægð hennar er frá þeim tíma.
Ótrúleg litagleði í leiktjöldum Bakst í
Sjerasade var enn ein umbylting í listsköpun
og tísku. Nijinsky heillaði alla upp úr skón-
um með túlkun sinni á svarta þrælnum í
Sjerasade. „Hann var hálfur köttur, hálfur
snákur, djöfullega lipur, kvenlegur en þó að
öllu leyti hræðilegur,” sagði Benois um
hann. f túlkun sinni í Giselle unnu Nijinsky
og Karsavína mikinn persónulegan sigur.
f endurminningum sínum segir Karsavína
af æfingum á Giselle. „Ég varð sárleið á
æfingum þegar ég varð „ástfangin, vitskert
og dó úr hjartasorg" án nokkurra viðbragða
frá Nijinsky, sem stóð sauðarlegur ásýndar
og nagaði á sér neglurnar. En þegar að sýn-
ingu kom áttu sér stað þau ótrúlegu ham-
skipti sem sífellt endurtóku sig á ferli hans.
Nijinsky varð að þeim perónuleika sem
hann túlkaði."
Eftir hina miklu sigra í París 1909 og 1910,
ákvað Díaghílev að stíga skrefið til fulls og
stofna eigin dansflokk án stuðnings frá keis-
aranum og Marinskíj-leikhúsinu. Hann varð
að tryggja sér þá listamenn sem sigruðu
París með honum. Karsavína var orðin
prímaballerína hjá Marinskíj og gat dansað
að vild annars staðar. Fokín var ráðinn sem
aðaldansskáld og Benois varð stjórnandi
listasviðs. En hvernig gat hann fengið Nijin-
sky lausan frá Marinskíj? Án hans yrði eng-
inn Ballets russes. Forsjónin tók það í sínar
hendur. Nijinsky átti að dansa í Giselle og
ákvað að nota búning þann sem Benois
gerði fýrir hann þegar hann dansaði í París,
en þar klæddist hann ekki stuttum buxum
sem var venja að hafa yfir sokkabuxunum,
og sýndi betur líkama þessa glæsilega dans-
ara. Þetta hneykslaði áhorfendur svo að
hann var samstundis rekinn. Þvílíkur sigur
fýrir Díaghílev. Að geta skákað keisaranum
og gerst sjálfúr keisari yfir listalífi Evrópu
með því að stofna eiginn flokk og raungera
hugmyndir sínar um rússneskt leikhús.
Enn á ný voru verk í sköpun. Petrúsjka og
Spectre de la rose. Bæði meistaraverk sem
fram á okkar daga hafa verið sýnd hjá
fremstu ballettflokkum heimsins. Petrúsjka
er ballett þeirra Benois, Stravinskys og
Fokíns. Sögusviðið er brúðuleikhús á mark-
aðstorgi og fjallar um vonlausa ást
brúðukarlsins Petrúsjka á ballerínunni sem
vísar honum á bug vegna rykkjóttra hreyf-
inga hans og velur hinn dýrðlega og heila-
lausa mára. Fokín sagði um Karsavínu:
27