Morgunblaðið - 13.10.2022, Síða 56

56 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 13. OKTÓBER 2022
AF BÓKMENNTUM
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
Barna- og unglingabókmenntaverð-
laun Norðurlandaráðs verða afhent í
10. sinn þriðjudaginn 1. nóvember í
Helsinki í tengslum við 74. þing
Norðurlandaráðs. Við sama tækifæri
verða einnig veitt verðlaun fyrir bók-
menntir, tónlist, kvikmyndir og
umhverfismál. Allir verðlaunahafar
fá verðlaunagripinn Norðurljós og
300 þúsund danskar kr. sem sam-
svara um 5,6 milljónum ísl. kr.
Alls eru þrettan bækur á átta nor-
rænum tungumálum tilnefndar til
Barna- og unglingabókmenntaverð-
launa Norðurlandaráðs í ár. Dóm-
nefndir stóru málsvæðanna fimm
(Danmerkur, Finnlands, Íslands,
Noregs og Svíþjóðar) mega hver um
sig tilnefna tvö verk sem komið hafa
út á síðustu tveimur árum. Dóm-
nefndir minni málsvæðanna (Álands-
eyja, Færeyja, Grænlands og sam-
íska málsvæðisins) mega tilnefna eitt
verk hver sem út hafa komið á sein-
ustu fjórum árum. Bækurnar geta
því mest orðið 14 talsins, en eru
aðeins 13 í ár þar sem Álendingar til-
nefna enga bók. Að þessu sinni komu
allar tilnefndu bækurnar út árið 2021
nema sú sem er frá samíska mál-
svæðinu, hún kom út 2019.
Myndabækur eru áberandi í ár
eða samtals átta, en auk þess eru til-
nefndar þrjár skáldsögur, ein ljóða-
bók og ein hreinræktuð teikni-
myndabók þótt nokkrar mynda-
bókanna nýti sér þætti úr teikni-
myndaforminu til miðlunar. Í
blaðinu á laugardag verður fjallað
um framlag Dana, Íslendinga, Sama
og Svía en í dag er sjónum beint að
framlagi Finna, Færeyinga, Græn-
lendinga og Norðmanna. Rýnir las
bækurnar á frummálinu nema annað
sé tekið fram.
Hvernig skal bregðast við?
Að vanda tilnefna Finnar eina bók
sem skrifuð er á sænsku og aðra á
finnsku, en í ár eru báðar bækurnar
myndabækur. Þetta eru Om du
möter en björn (Ef þú mætir birni)
eftir Malin Kivelä og Martin Glaz
Serup sem Linda Bondestam mynd-
lýsir og Oravien sota (Íkornastríðið)
eftir Riinu Katajavuori sem Martin
Baltscheit myndlýsir og rýnir las í
sænskri þýðingu Janinu Orlov.
Om du möter en björn hefst með
því að skátabarn leggur leið sína inn
í skóg til að dvelja þar yfir nótt í úti-
legu. Fljótlega fer barnið að velta
fyrir sér
hvað gera
skuli ef það
mæti birni.
Bent er á
að til lítils
sé að flýja
því birnir
séu sneggri að hlaupa, synda og
klifra en manneskjur. Barnið hafi
hins vegar yfirhöndina þegar komi
að því að teikna, syngja, segja brand-
ara eða tyggja tyggjó. Niðurstaða
höfunda er að birnir vilji helst lifa í
friði og sátt við manneskjur, en séu
eðli málsins samkvæmt minna
hræddir við manninn en hann við
dýrið. Myndir Bondestam, sem ein-
kennast af heitum náttúrulitum,
endurspegla þann fína húmor sem í
textanum leynist. Við fáum að sjá
margvíslegar útgáfum af birninum,
sem er allt frá því að vera krúttlegur
yfir í að virðast hættulegur þegar
hann bókstaflega leggur undir sig
heilu opnurnar. Bondestam var til-
nefnd til sömu verðlauna í fyrra fyrir
Mitt bottenliv – av en emsal axolotl
og myndlýsti bókina Djur som ingen
sett utom vi, sem vann 2017.
Metnaðarfullt verk um stríð
Myndabókin Oravien sota fjallar
um tvo íkornabræður sem búa hlið
við hlið. Tré eldri bróðurins, Valtt-
eris, gefur af sér mun fleiri köngla en
tré yngri bróðurins, Pekka. Þegar
vetur sverfur að svelta Pekka og vin-
ir hans, sem klæðast rauðu, meðan
Valtteri og vinir hans, sem klæðast
hvítu, lifa í vellystingum. Það leiðir
til stríðsátaka milli þessara tveggja
hópa sem endist í 109 daga eða þar
til Valtteri sigrar. En þótt stríðinu
sé lokið eru öll dýrin í skóginum í
sárum og grær ekki um heilt fyrr en
Valtteri og Pekka sættast með sam-
komulagi um að deila framvegis
gæðum skógarins jafnar.
Myndirnar kallast í fagurfræði og
litavali, þar sem rauður, hvítur,
brúnn og svartur eru mest áberandi,
sterklega á við áróðursplaköt Sovét-
ríkjanna á fyrri hluta síðustu aldar
sem aftur kallast á við frelsisbaráttu
Finna um
svipað leyti.
Hér er á ferð-
inni metn-
aðarfull og vel
útfærð bók
sem lesa má á
nokkrum
plönum. Sjá
má bókina sem einfalt ævintýri um
átök og sátt, auðvelt er að spegla
samfélagið í skóginum við heiminn
þar sem gæðunum er mjög misskipt
og loks má lesa bókina sem frásögn
um borgarastríðið í Finnlandi 1918
þar sem hvítliðar borgarastéttar-
innar og rauðliðasveitir verkamanna
tókust harkalega á.
Falleg bók um elliglöp
Framlag Færeyinga er mynda-
bókin Abbi og eg og abbi (Afi og ég
og afi) eftir Dánial Hoydal sem Ann-
ika Øyrabø myndlýsir, en rýnir las
bókina í danskri þýðingu Øyrabø.
Hér er á ferðinni falleg og hjartnæm
saga þar sem sjónum er beint að elli-
glöpum. Sagan hverfist um afa og
barnabarn sem njóta þess að verja
tíma saman t.d. til að gefa öndum
brauð. Afinn er flinkur að segja
ævintýri og bullsögur auk þess sem
hann leikur sér iðulega með tungu-
málið í skemmtilegu rími. En smám
saman fer barnið að veita því eftir-
tekt að afinn er farinn að rugla
meira en áður, skilur fjarstýringuna
eftir í ísskápnum og gefur afabarn-
inu lauk í stað eplis. Í samtali við
móður sína verður barninu ljóst að
um elliglöp sé að ræða og fær aðstoð
til að takast á við sorgina sem í því
felst. Samtímis tekur barnið á sig
nýtt hlutverk því nú er það barnið
sem hjálpar afanum, en ekki öfugt,
að finna sykur út á hafragrautinn í
stað þess að nota óvart salt.
Titill bókarinnar endurspeglar þá
breytingu sem á afanum verður,
enda er hann ekki sami maður í upp-
hafi og lok bókar
þótt væntum-
þykjan sé ávallt
sú sama. Mynd-
lýsingar Anniku
Øyrabø saman-
standa af ein-
staklega fallegum
pappírsklippi-
myndum sem eru
uppfullar af skemmtilegum smá-
atriðum og spegla oft hver aðra með
áhrifaríkum hætti til að fanga um-
skiptin sem verða.
Innlit í spennandi kviksjá
Framlag Grænlendinga er
myndabókin Lilyp silarsuaa (Heim-
ur Lily) eftir Sørine Steenholdt sem
Ivínguak’ Stork Høegh myndlýsir og
rýnir las í danskri þýðingu Juaaka
Lyberth. Um er að ræða umfangs-
mestu tilnefndu myndabók ársins,
því hún er um 230 blaðsíður í stóru
broti. Steenholdt var tilnefnd til
Bókmenntaverðlauna Norðurlanda-
ráðs 2016 fyrir smásagnasafnið
Zombiet nunaat (Zombíland) þar
sem hún beindi sjónum að erfiðum
uppvexti margra grænlenskra barna
sem markaður er af vanrækslu for-
eldra og misnotkun áfengis.
Í Lilyp silarsuaa fjallar Steen-
holdt um dóttur sína, Lily, frá því
hún er þriggja ára þar til hún verður
níu ára. Hún hefur safnað saman
ýmsum vangaveltum og spurningum
dótturinnar sem hún sjálf setur í
samhengi við atburði líðandi stund-
ar. Sem dæmi hefur Lily orð á því
þegar hreindýraveiðar standa sem
hæst á Grænlandi að sér finnist
skrýtið að jóla-
sveinninn borði
ekki hreindýra-
kjöt. Á öðrum
stað spyr Lily
hvort þær mæðg-
ur séu skyldar
konungsfjöl-
skyldunni og
verður fyrir mikl-
um vonbrigðum þegar því að svarað
neitandi. Textinn birtist á opnu þar
sem sjá má ljósmynd af Lily í fínum
bleikum kjól með plastkórónu á
höfðinu, en í bakgrunni er málverk
af Margréti II. Danadrottningu.
Þetta er gott dæmi um skemmtilega
og áhrifaríka sjónræna útfærslu
Storks Høegh sem í myndlýsing-
unum blandar ljósmyndum af Lily
saman við eldri ljósmyndir, teikn-
ingar og pappírsklippimyndir svo úr
verður sjónræn veisla. Notkun ljós-
mynda og klippitæknin kallast á við
bækur Bolöttu Silis-Høegh sem til-
nefndar voru til sömu verðlauna
2016 og 2021, en útfærsla Storks
Høegh er meira marglaga.
Þótt Lilyp silarsuaa sé oft á tíðum
afar fyndin vílar Steenholdt ekki
fyrir sér að fjalla líka um erfið mál-
efni eins og þegar barnsfaðir hennar
liggur milli heims og helju eftir árás
og þær mæðgur fljúga til Danmerk-
ur og dvelja þar í fjóra mánuði til að
vera nálægt honum. Steenholdt
reynir heldur aldrei að fela það
hversu krefjandi og flókin mæðgna-
sambönd geta verið. Fyrir vikið fá
lesendur innsýn í spennandi, sára en
um leið fallega kviksjá.
Fórnarkostnaður þess að elska
Norðmenn tilnefna myndabókina
Georg er borte (Georg er týndur)
eftir Ragnar Aalbu og teiknimynda-
bókina Ubesvart anrop (Ósvarað
kall) eftir Noru Dåsnes. Báðar bæk-
ur eiga það sameiginlegt að fjalla um
ótta við missi.
Söguhetjan í Georg er borte finn-
ur ekki köttinn sinn sem barnið hef-
ur átt frá unga aldri. Í félagi við föð-
ur sinn fer barnið
út að leita katt-
arins, en dökkur
blettur á nálæg-
um vegi sem gæti
líkst blóði fær
föðurinn til að
ræða möguleik-
ann á því að
Georg sé dáinn
og komi aldrei
heim. Þetta kveikir vangaveltur um
sorgina sem við upplifum þegar við
missum einhvern sem við elskum,
því í vissum skilningi er sorgin fórn-
arkostnaður þess að elska.
Sjónrænt kallast Georg er borte
sterklega á við hina fallegu og míní-
malísku Krokodille i treet (Krókódíll
í trénu) sem Aalbu var tilnefndur
fyrir til sömu verðlauna 2016. Að
þessu sinni eru blái og brúni liturinn
ríkjandi á hvítum myndfletinum.
Myndirnar virka kornóttar og minna
þannig um margt á gamlar ljós-
myndir, sem aftur kallast sterklega
á við forgengileikann. Tjáningar-
ríkur myndheimurinn auðveldar les-
endum að finna til með persónum og
ekki spillir fyrir að Georg snýr heim
í lok bókar. Georg er borte er sann-
kölluð perla sem nær að sameina
hversdagsleikann og flóknar
tilvistarlegar spurningar með
heillandi fagurfræði.
Lifa þarf fyrir daginn í dag
Í teiknimyndabókinni Ubesvart
anrop beinir Nora Dåsnes sjónum að
áhrifum hryðjuverkanna í Osló og á
Útey 22. júlí 2011 á unglingsstúlk-
una Rebekku sem líkt og fleiri heyr-
ir sprengingarnar í Osló án þess
sjálf að vera í beinni hættu. Óttinn
vill hins vegar ekki sleppa af henni
tökum og sem viðbragð við því fer
hún á fullt í það að reyna að skilja
hvað ofbeldis-
manninum gekk
til. Mögulega
vegna þess að
hún hefur
áhyggjur af því
að Joakim, stóri
bróðir hennar,
sé að sogast inn
í netheima, en
hann tekur
reglulega skapofsaköst í sam-
skiptum við móður þeirra, sem starf-
ar sem lögregluþjónn. Á sama tíma
er Rebekka að byrja í menntaskóla
og taka sín fyrstu skref í samskipt-
um við hitt kynið með tilheyrandi
tilfinningaflækjum.
Ubesvart anrop er trúverðug og
sterk frásögn sem beinir sjónum að
áfalli í nýlegri norskri sögu. Dåsnes
flakkar milli ólíkra tíma þar sem blái
liturinn einkennir líðandi stundu,
rauði liturinn ræður ríkjum í minn-
ingunum frá 22. júlí og svarti litur-
inn yfirtekur allt í martröðum
Rebekku. Undir lok bókar sættir
Rebekka sig við að óttinn sé kominn
til að vera og að hryðjuverkin hafi
svipt hana, líkt og aðra í samfélag-
inu, ákveðnu sakleysi. Eina svarið
við því sé að lifa fyrir daginn í dag og
vera til staðar fyrir aðra þar sem
enginn viti hvað morgundagurinn
beri í skauti sér. Þessi sátt er tjáð
með skýrum hætti þegar blái og
rauði liturinn sameinast loks fallega
á síðustu opnum bókarinnar.
Fyrri kynningin á tilnefndum bókum til Barna- og unglingabókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2022
Ólíkar leiðir til að takast á við óttann
Stríð Oravien sota má lesa sem sögu um borgarastríðið í Finnlandi 1918.
Hræðsla Nora Dåsnes skoðar í teiknimyndabókinni Ubesvart anrop hvaða
áhrif hryðjuverkin í Osló og Útey 2011 hafa á unglingsstúlkuna Rebekku.
Myndabók Stork Høegh notar
klippitæknina í Lilyp silarsuaa.
Georg Kettinum Georg er
fagnað innilega í bókarlok.
Kímni Myndir Bondestam endurspegla þann fína
húmor sem í texta Om du möter en björn leynist.
Töfrar Klippimyndir Øyrabø
njóta sín í Abbi og eg og abbi.