Morgunblaðið - 29.10.2022, Blaðsíða 38

MENNING38
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 29. OKTÓBER 2022
Kannski dettur vinum þínum og vandamönnum sjaldan í hug að
gera eitthvað fyrir sjálfa sig þó að þeir eigi það svo sannarlega
skilið. Þá er tilvalið að gefa þeim Óskaskrín.
Skoðaðu úrvalið af skrínum á vefsíðu okkar, oskaskrin.is.
Fæst í Pennanum Eymundsson, Hagkaup og á oskaskrin.is.
577 5600 | info@oskaskrin.is | oskaskrin.is
TÖFRAR
ÓSKASKRÍNS
– FELAST Í UPPLIFUN TIL AÐ NJÓTA
Flytja verk Sjostakovitsjs og Dohnányis
Á tónleikum á dagskrá Sígildra sunnudaga í Norður-
ljósasal Hörpu, á morgun klukkan 16, mun hljóma
kammertónlist fyrir píanó, strengi og blásara eftir
Sjostakovitsj og Dohnányi.
Í tilkynningu segir að flytjendurnir séu allir virkir
á hinum ýmsu sviðum íslensks tónlistarlífs og koma
saman til að leika tónlist fulla af krafti og húmor.
Flutt verða tvö kraftmikil kammerverk sem ekki hafa
verið flutt oft á Íslandi á síðustu árum. Eftir að hafa
unnið náið með færustu strengjakvartettum Sovét-
ríkjanna samdi Sjostakovitsj sinn eina píanókvintett
til að hafa verk til að spila með þeim sjálfur. Verkið er
innhverft og íhugult, algjör andstæða sextetts Dohnányis sem fluttur
verður eftir hlé. Hann sótti innblástur allt frá Brahms til djass en er
með fágæta hljóðfæraskipan sem gerir tónlistina sérstaklega litríka.
Dimitri
Sjostakovitsj
Pierre Soulages látinn, 102 ára gamall
Franski myndlistarmaðurinn
Pierre Soulages er látinn, 102 ára
að aldri. Soulages hefur síðan
ummiðja síðustu öld verið meðal
dáðustu listamanna Frakka og
iðulega nefndur í hópi helstu
myndlistarmanna samtímans.
Lengst af sínum ferli málaði
hann abstraktverk og aðeins með
svörtum litum, verk sem nutu
hylli, jafnt meðal almennings sem
safnara. Rómuð sýning á grafík-
verkum Soulages var sett upp í
Listasafni Íslands árið 1988.
Fyrir átta árum var opnað í
fæðingarbæ Soulages, Rodez í
Suður-Frakklandi, safn um líf
hans og feril. Listamaðurinn
gaf yfir 500 myndverk frá öllum
ferlinum til safnsins, þar á meðal
fjölda verka sem listfræðingar
telja til lykilverka frá ferlinum.
Soulages sýndi myndverk sín
fyrst árið 1947 og vöktu þau strax
mikla athygli og á næstu árum
voru settar upp sýningar með
verkum hans víðar í Evrópu.
Frá því um 1950 vann hann nær
eingöngumeð svarta liti.
Virtur Soulages við opnun sýningar-
innar í Listasafni Íslands árið 1988.
Elva Dögg Hafberg Gunnarsdóttir
frumsýnir uppistandseinleikinn
Madame Tourette í Tjarnarbíói á
sunnudag. Eins og titillinn gefur til
kynna er Elva með Tourette-röskun
sem hefur sett rækilegt mark á líf
hennar.
Elva kynntist uppistandi fyrir
rúmum áratug og segir hún að það
hafi hálfpartinn gerst óvart. Þá
hafði Ágústa Skúladóttir, sem er
leikstjóri sýningarinnar, séð hana
halda ræðu og sagði: „Það er nú
einhver uppistandari í þér“.
Í kjölfarið tók Elva þátt í sýningu
uppistandshópsins Hjólastólasveit-
arinnar. Hún segir sýninguna hafa
tekist mjög vel og því hafi hún
haldið áfram að koma fram með
hópnum. „Eftir það fór fólk að
hringja í mig og þannig þróaðist
þetta bara. En þetta var svo fjarri
öllu sem ég hafði nokkurn tímann
pælt í.“
Hún tók þátt í uppistandssýning-
unni My Voices Have Tourettes á
fyrstu Fringe-hátíðinni í Reykjavík
2018. Nú samanstendur sá hópur
af fjórum einstaklingum, sem allir
hafa einhverjar geð- eða taugarask-
anir, og hafa þau farið með
sýninguna víða, bæði hér á landi og
erlendis.
Þær Ágústa hafa rætt það sín
á milli að setja upp leiksýningu
í nokkur ár og hafa nú látið loks
verða af því. Madame Tourette var
forsýnd á Listahátíð í Reykjavík í
sumar.
Fíllinn í stofunni
„Ég kemst ekkert upp með það
að vera með sýningu og fjalla ekki
um Tourettið mitt. Það væri bara
aðeins of stór fíll í stofunni ef ég
myndi ekki nefna það. Þannig að
sýningin fjallar um Tourettið og alls
konar uppákomur í sambandi við
það.“
Kækirnir sem fylgja Tourette
gera ekki boð á undan sér og því
verða engar tvær sýningar eins.
Elva segist yfirleitt vera fljót að
hugsa og geti því brugðist við þeim
þegar þeir koma. Það geti verið
skemmtilegt að spinna út frá þeim
og oft verði nýjar hugmyndir til
þannig.
„Svo fjallar sýningin um það að
vera öryrki og bara hversu illa er
komið fram við okkur,“ segir Elva og
tekur undir að í verkinu felist viss
ádeila. „Ég er þarna með nokkrar
hugmyndir um hvernig má leysa
málin. Fyrir mér hefur uppistand
aldrei bara verið uppistand. Það er
alltaf vottur af hugsjón þarna líka.
Fræðsla skiptir svo miklu máli.“
Hún segir mikilvægt að hafa
fræðsluna í skemmtilegum bún-
ingi og að bæði þeir sem þekkja
Tourette vel og þeir sem þekki
röskunina ekkert verði sáttir.
“Ég er ekki að gera lítið úr mínum
upplifunum eða neitt svoleiðis. Mér
finnst það rosa mikilvægt. Það er
munur á að gera lítið úr sér eða
að valdefla sjálfan sig. Og það er
þannig sem ég upplifi uppistandið,“
segir Elva.
“Narratívan er mín. Ég stjórna
hvað ég segi og hvernig aðrir sjá
mig í stað þess að ég sé að fela mig,
sem hefur alveg komið fyrir hjá
mér. Þær stundir eru alltaf að verða
færri og færri því þetta er, eins
og ég segi, rosalega valdeflandi.
Sjálfsmyndin mín var mjög beygluð
og brotin þegar ég byrjaði í þessu
en ég hef séð hvernig hún hefur
verið að rétta úr kútnum samfara
uppistandinu og því sem ég hef
verið að gera þar.“
Gerir þetta fyrir soninn
Í sýningunni fjallar Elva meðal
annars um aðgerð á heila sem hún
gekkst undir fyrir ellefu árum og
fólst í því að rafskautum var komið
fyrir djúpt í heila hennar til þess að
örva hann með rafmagnsstuðum.
Spurð hvort henni þyki ekkert
erfitt að berskjalda sig á þennan
hátt fyrir áhorfendum og fjalla um
málefni sem standi hjartanu nærri
segir Elva: „Ég kem úr fjölskyldu
þar sem er tekist á við hluti með
húmor. Ég er vön þessu. Svo hefur
mér ekkert fundist þetta erfitt af
því ég er að gera þetta á mínum
forsendum.“
Við þetta bætir hún: „Svo hef ég
ástæðu sem er stærri en ég. Það er
að sonur minn er með sömu rask-
anir og ég, reyndar rosalega lítið
Tourette, það sést eiginlega ekkert.
En allt sem ég geri í sambandi við
þessa hluti er ég að gera fyrir hann,
þannig að það verði auðveldara
fyrir hann að vera í heiminum
heldur en það var fyrir mig. Ég ætla
að normalísera þessa hluti.“
Elva hefur gaman af því að ögra
áhorfendum. „Bara með því að vera
uppi á sviði þá er ég að ögra. Okkur
er kennt að við eigum ekki að glápa
en þarna kemst fólk ekki hjá því að
horfa á alla kækina mína og horfa á
fatlaða manneskju.“ En við þá sem
þykir óþægilegt að horfa á hana
segist hún segja: „Leiðinlegt fyrir
ykkur að þurfa að horfa á þetta. Ég
þarf alltaf að vera svona.“
“Ég hef alltaf verið svolítið póli-
tísk og það er alltaf svolítill mótþrói
í mér. Mér finnst uppistand eiga að
vera samfélagsrýni. Gott uppistand
tæklar einhverja hluti.“
Fá tækifæri fyrir fatlaða
Mikil umræða hefur skapast
undanfarið um stöðu fatlaðra innan
sviðslistaheimsins og fer vel á því
að Elva haldi sýningu sína núna.
„Það var tilviljun. Við vorum
löngu búnar að fá þessar dagsetn-
ingar hérna. En ég trúi ekki á tilvilj-
anir. Þetta er auðvitað frábær tími
til þess að segja að fatlaðir megi
víst vera uppi á sviði,“ segir Elva.
„Mér finnst þetta frábær um-
ræða. Ég persónulega sé ekkert að
því að ófatlaðir leiki fatlaða en fyrir
mér snýst þetta um tækifæri fatl-
aðra til þess að vera með. Ófatlaðir
leika fatlaða af því að fatlaðir hafa
ekki kost á menntun eða neinu. Það
er vandamálið.“
Verkið kalla aðstandendurnir
uppistandseinleik enda er það á
mörkum uppstands og einleiks-
formsins. Leikmyndin, hönnuð af
Þórunni Maríu Jónsdóttur, er létt
og meðfærileg og segir leikstjórinn
Ágústa það með ráðum gert. Það
geri þeim auðveldara að ferðast um
með sýninguna. Ágústu dreymir
um að hægt verði að ferðast með
þessa sýningu, bæði um landið og
út fyrir landsteinana, og þannig
geti hún öðlast framhaldslíf. Efst á
listanum væri að fara með Madame
Tourette á Fringe-hátíðina í
Edinborg og Avignon-hátíðina í
Frakklandi.
lUppistandarinnElvaDögg sýnirMadameTourette í TjarnarbíóilFjallar um lífiðmeð
Tourette-röskun og aðstæður öryrkjansl„Mér finnst uppistand eiga að vera samfélagsrýni“
Tæklar Tourette með húmornum
Morgunblaðið/Hákon
Uppistand „Bara með því að vera uppi á sviði þá er ég að ögra. Okkur er kennt að við eigum ekki að glápa en þarna
kemst fólk ekki hjá því að horfa á alla kækina mína og horfa á fatlaða manneskju,“ segir Elva Dögg.
Ragnheiður Birgisdóttir
ragnheidurb@mbl.is