Morgunblaðið - 01.11.2022, Qupperneq 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 1. NÓVEMBER 2022
Framboð Hopp-rafhjólin eru úti um allan bæ en þegar þau koma mörg saman við höfuðstöðvar fyrirtækisins eru þau tilkomumikil sjón. Sannarlega úr nógu að velja þarna.
Eggert Jóhannesson
Í núgildandi lögum
um stjórn fiskveiða,
sem hafa líklega tekið
um 70 markverðum
breytingum frá því
þau voru sett í upp-
hafi, er tekið fram að
enginn megi stunda
veiðar í atvinnuskyni
nema hafa fengið til
þess almennt veiði-
leyfi. Almenn veiðileyfi
eru tvenns konar,
veiðileyfi með aflamarki og veiði-
leyfi með krókaaflamarki. Aflaheim-
ildum er úthlutað til einstakra skipa
með aflahlutdeild og er orðið afla-
mark notað yfir hlutdeild hvers
skips í heildaraflamarki hverrar
fisktegundar sem úthlutað er á
hverju fiskveiðiári.
Samkvæmt lögunum er afla-
hlutdeild ótímabundin, en í fyrstu
grein laganna er tekið fram að út-
hlutun veiðiheimilda myndi ekki
eignarrétt eða óafturkallanlegt for-
ræði einstakra aðila yfir veiðiheim-
ildum. Ágæt innsýn í praktíska ann-
marka þessarar reglu fæst með því
að skoða þær breytingar sem varð
að setja um veiðar á bláuggatúnfiski
á síðasta þingi. Þar var staðfest að
ríkið á veiðiheimildina en enginn vill
kosta neinu til að nýta hana. Því er
eign ríkisins á bláuggatúnfiski verð-
laus þó að í sölum Alþingis hafi ein-
staka þingmönnum tekist að meta
hana á tæpa 10 milljarða króna. En
samkvæmt skilgreiningu fyrstu
greinar laga um fiskveiðar telst
bláuggatúnfiskur auðlind þótt hún
skili engu af sér sem stendur og
mun ekki gera nema einhverjum
takist að virkja þessa auðlind með
veiðum sem verða að skila útgerð-
inni einhverjum ábata.
Kerfið eykur hagkvæmni
Þetta er rifjað upp hér vegna
þess að í hinni daglegu umræðu er
oft lítið fjallað um forsendur og
skipulag fiskveiða hér við land, hvað
vakti fyrir löggjafanum og hvernig
þeim var komið á í upphafi. Reynsl-
an hefur sýnt okkur að við getum
þakkað fyrir að hafa valið það fyr-
irkomulag sem hér ríkir þrátt fyrir
að arðsemi sjávarútvegsins virðist
nú birtast sem einhvers konar
vandamál hjá þeim sem lítt til
þekkja.
Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt
fram á að aflamarkskerfi með fram-
seljanlegum aflaheimildum auki
hagkvæmni við veiðar og geri þær
arðbærari (sjá skrif Stefáns Gunn-
laugssonar, Harðar Sævaldssonar,
Daða Más Kristóferssonar og
Sveins Agnarssonar,
2020). Sú hefur til
dæmis orðið raunin á
Nýja-Sjálandi, í Ástr-
alíu, Danmörku, Síle,
Bandaríkjunum, Kan-
ada og á Íslandi. Kerf-
ið felur í sér að með
tímanum kaupa skil-
virkari fyrirtæki út
þau fyrirtæki sem ein-
hverra hluta vegna eru
ekki jafn vel rekin og
þannig munu aflaheim-
ildir safnast á hendur
þeirra fyrirtækja er
mestan mat geta gert sér úr þeim.
Aukin krafa um tæknibreytingar,
skilvirkni og arðsemi ýtir á eftir
þessari þróun.
Allt er þetta rakið með miklum
ágætum í sérfræðiskýrslunni Staða
og horfur í íslenskum sjávarútvegi
og fiskeldi sem fjórir fræðimenn
sendu frá sér á síðasta ári. Að henni
stóðu dr. Sveinn Agnarsson prófess-
or, sem stýrði vinnunni, Sigurjón
Arason prófessor, dr. Hörður G.
Kristinsson og dr. Gunnar Haralds-
son. Því miður virðist of lítið horft
til hennar í umræðu um sjávar-
útveg.
Langtímahugsun nauðsynleg
Þeir félagar benda á að afla-
markskerfi hvetji einnig til þess að
útgerðir lágmarki kostnað og kapp-
kosti að auka verðmæti afla síns.
Þessir hvatar verða því sterkari
sem aflaheimildunum er úthlutað til
lengri tíma. Ótímabundin úthlutun
aflahlutdeilda ýtir mest undir lang-
tímahugsun og hvetur útgerðir til
að hugsa vel um fiskistofnana. Þetta
hefur verið óumdeilt innan hagfræð-
innar síðan fræðimennirnir Dom-
inique Gréboval og Gordon Munro
kynntu þessa niðurstöðu í skýrslu á
vegum Matvæla- og landbúnaðar-
stofnunar Sameinuðu þjóðanna
(FAO) árið 1999. Til þessarar nið-
urstöðu hefur verið vitnað oft síðan.
Í ræðu Þorsteins Más Baldvins-
sonar forstjóra Samherja á síðasta
sjávarútvegsdegi kallaði hann eftir
langtímahugsun sjávarútvegsins í
markaðsmálum. Um leið benti hann
á að Norðmenn væru með slíka sýn,
sem birtist meðal annars í stefnu-
mótun í fiskeldi og varðandi gjald-
töku af sjávarútvegi.
Auðlindin byggist á
þjóðréttarlegri skilgreiningu
En umræða um fyrstu grein fisk-
veiðistjórnunarlaga ruglar marga í
ríminu. Þar er í raun verið að ræða
þjóðréttarlega staðfestingu á rétti
íslenska ríkisins yfir eigin lögsögu
eins og er að finna í fjölmörgum lög-
um og reyndar stjórnarskrá líka.
Útfærsla þessarar þjóðréttarlegu
stöðu, hvað viðkemur fiskveiðum, er
önnur saga en allar rannsóknir sýna
að með því að tryggja og staðfesta
eignarrétt verður vernd auðlindar-
innar – sem er höfuðmarkmið lag-
anna – tryggð. Hugmyndir um eitt-
hvert óskilgreint félagslegt réttlæti
eru seinni tíma skilgreiningar sem
geta í reynd unnið gegn því grund-
vallarmarkmiði að vernda auð-
lindina, sérstaklega þegar um er að
ræða stjórnvaldsákvarðanir sem
búa til eða styðja félagslegt kerfi
fyrir utan aflamarkskerfið eins og á
til dæmis við um 5,3% kerfið eða
smábátasjómennina. Það kerfi virð-
ist nú ganga gegn grunnhugsun
fiskveiðistjórnunarkerfisins um
vernd auðlindarinnar eins og sést af
því að skerðing þar er minni nú í
upphafi nýs fiskveiðisárs. Hefur sú
nálgun verið hugsuð til enda eða eru
stjórnvöld bara að láta undan póli-
tískum þrýstingi?
Löggjafinn hefur ávallt, þegar
stjórn fiskveiða er til umfjöllunar,
horft til þess að fiskstofnarnir við
Ísland séu ein helsta auðlind ís-
lensku þjóðarinnar og að lífskjör
þjóðarinnar ráðist að miklu leyti af
því hvernig til takist um nýtingu
þeirra. Undantekningarlaust hefur
vakað fyrir löggjafanum að setja al-
mennar leikreglur um fyrirkomulag
fiskveiða er stuðli að sem mestum
afrakstri úr þessari takmörkuðu
auðlind. Það er því ekki tilviljun að
sjávarútvegurinn er vel rekinn í dag
og skilar miklu til þjóðarinnar.
Auðlindarenta verður til
vegna hagræðingar
Frá upphafi hefur það verið
veigamikill þáttur í fiskveiðikerfinu
að aðlaga stærð fiskiskipaflotans af-
rakstursgetu fiskstofnanna. Sú
nálgun er ólík því sem tíðkast hefur
víða erlendis, þar sem stjórnvöld
hafa beitt ýmsum aðgerðum í því
skyni. Hér var útgerðin látin sjá um
hagræðinguna, án aðstoðar hins op-
inbera. Líklega gerði það auðveld-
ara að ráðast í sársaukafullar að-
gerðir, svo sem flutning veiðiheim-
ilda milli svæða.
Aðlögunin hefur komið fram með
þeim hætti að útgerðir hafa keypt
aflahlutdeildir eða skip og sameinað
kvóta þeirra á færri skip, auk þess
sem fyrirtæki hafa verið keypt upp
eða sameinuð. Þessi þróun hefur
leitt til samþjöppunar í íslenskum
sjávarútvegi. Með tímanum hefur
þessi hagræðing og bætt skipulag í
fiskveiðum aukið hagnað í veiðunum
og myndað svokallaða auðlinda-
rentu. Þannig má segja að hagræð-
ing útgerðarinnar, sem hún hefur
sjálf verið látin sjá um án fjárstuðn-
ings stjórnvalda, hafi skapað for-
sendu fyrir auðlindarentu. Þegar
landhelgin var færð út í 50 mílur
fyrir 50 árum hafði enginn hug-
myndaflug til að ræða auðlinda-
rentu, krafan var einfaldlega að
ráða yfir eigin fiskimiðum.
Engum dylst að aflamarkskerfi
með framseljanlegum aflaheim-
ildum hefur leitt til þess að afla-
heimildir safnist á færri hendur og
að til verða færri en stærri fyrir-
tæki. Til að stemma stigu við slíkri
þróun eru í lögum um stjórn fisk-
veiða margvísleg ákvæði er koma
eiga í veg fyrir of mikla samþjöppun
en ganga um leið gegn hugmyndum
um skilvirkni. Þar má nefna ákvæði
um að samanlögð aflahlutdeild fiski-
skipa í eigu einstakra aðila, einstak-
linga eða lögaðila, eða tengdra aðila,
megi ekki nema meira en 12% af
heildarverðmæti aflahlutdeildar
allra tegunda, í þorskígildum talið.
Þessi viðmið eru mannasetningar og
ekki studd neinum vísindalegum
rökum. Þau verða því að breytast
eftir því sem greinin þróast ef þau
eiga ekki að vinna gegn forsendum
fiskveiðilaga um að tryggja mestu
hugsanlegu hagræðingu í greininni
og varðveita þannig samkeppnis-
stöðu Íslendinga.
Breytt kerfi –
ný samkeppnisstaða
Við blasir að ekki verður slitið í
sundur stjórnkerfi fiskveiða annars
vegar og samkeppnisstaða íslensks
sjávarútvegs hins vegar eins og seg-
ir í Sveins-skýrslunni sem áður var
vitnað til. Í lögunum eru takmörk
við því hversu mikið megi flytja af
aflamarki skipa á hverju fisk-
veiðiári, en engin slík takmörk gilda
fyrir flutning á aflahlutdeild. Króka-
aflahlutdeild og -aflamark má þó
ekki flytja til báta sem hafa almennt
veiðileyfi. Þá eru í lögunum ákvæði
um að tilteknum hluta af heildar-
aflamarki hvers árs skuli varið til að
mæta áföllum, til stuðnings byggð-
arlögum, línuívilnunar, strandveiða,
frístundaveiða og til annarra tíma-
bundinna ráðstafana. Í raun má því
segja að í núgildandi lögum um
stjórn fiskveiða felist ákveðin mála-
miðlun þar sem annars vegar er ýtt
undir að útgerð þróist í átt að færri
og skilvirkari fyrirtækjum og hins
vegar er gert ráð fyrir að áfram
verði til minni og hugsanlega óskil-
virkari fyrirtæki.
Stærri fyrirtækin eru helstu
burðarásar íslensks sjávarútvegs og
samkeppnisstaða íslensks sjávarút-
vegs á alþjóðlegum vettvangi ræðst
að mestu leyti af viðgangi þeirra og
vexti. Smærri fyrirtækin verða að
þrífast í skugga hinna stærri og
þola samanburð um leið og þau eru
kjölfestur sinna byggðarlaga.
Breytingar með það að markmiði að
draga stöðugt meira fé út úr sjávar-
útveginum stuðla ekki að því að
tryggja þau markmið sem lagt var
upp með þegar fiskveiðistjórnunar-
kerfinu var komið á. Þvert á móti
munu þær rýra samkeppnisstöðu ís-
lensks sjávarútvegs og ónýta þann
árangur sem hefur náðst.
Svanur
Guðmundsson
»Reynslan hefur sýnt
okkur að við getum
þakkað fyrir að hafa val-
ið það fyrirkomulag sem
hér ríkir þrátt fyrir að
arðsemi sjávarútvegsins
virðist nú birtast sem
einhvers konar vanda-
mál hjá þeim sem lítt til
þekkja.
Svanur
Guðmundsson
Höfundur er framkvæmdastjóri
Bláa hagkerfisins.
Fiskveiðistjórnunarkerfi í stöðugri þróun
Milli efnahags og umhverfis þurfa að vera lífvænlegar og arðbærar teng-
ingar. Skipting samfélags og efnahags verður fyrir vikið byggð á réttlátri
skiptingu og samband umhverfis og samfélags skal vera innan þolmarka.
Allt þetta stuðlar að sjálfbærri nýtingu þjóðareignar.