Morgunblaðið - 24.12.2022, Side 44

MENNING44
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 24. DESEMBER 2022
S
krímslin vakna eftir Evu
Rún Þorgeirsdóttur er
fantasía fyrir börn og
ungmenni sem gerist í
framtíðinni, eða árið 2222, en
ýmsar breytingar hafa orðið á
samfélaginu á þeim tíma sökum
hamfarahlýnunar. Lítið er eftir af
náttúrunni eins og við þekkjum
hana í dag, nema á afmörkuðum
svæðum þar sem hún er ræktuð
sérstaklega. Nánast engin dýr lifa
villt heldur aðeins í dýragörðum
mannanna og
ekkert nýtt er
framleitt, allt
er endurunnið.
Kötu, aðalsögu-
hetjunni, finnst
gaman að lesa
sögubækur og
frásagnir um
hvernig lífið var
í fortíðinni, okk-
ar nútíð, þar sem náttúran þreifst
og hlutum var hent og nýtt búið
til ef eitthvað vantaði. Árið 2022
er sjórinn aftur á móti orðinn of
mengaður af plasti til að hægt sé að
synda í honum og ál, sem eitt sinn
var bara í dósum sem við hentum í
ruslið, er orðinn einn verðmætasti
málmur jarðar. Í upphafi sögunnar
býr Kata hjá hinum illa Grími, en
móðir hennar dó við barnsburð og
faðir hennar hvarf við undarlegar
aðstæður þegar hún var fimm ára.
Grímur, sem jafnframt er forstjóri
hinna svokölluðu Hauga þar sem
allt er endurunnið og mikið er af
verðmætum málmum, er hræði-
legur fósturpabbi og tók Kötu
raunar bara að sér í þeim tilgangi
að líta betur út í samfélaginu.
Kata þráir því ekkert heitar en að
flýja að heiman – nokkuð sem hún
hefur raunar verið að undirbúa í
lengri tíma. En þegar Kata rekst á
undarlega litla veru í Haugunum
breytist allt.
Skrímslin vakna er stórgóð
barnabók. Þegar um er að ræða
ónáttúrulega frásögn, eða fantasíur
líkt og í þessari bók, þarf sögu-
heimurinn að vera sannfærandi svo
að lesandinn samþykki hann. Ekki
verður annað sagt en Evu Rún tak-
ist það ætlunarverk sitt. En þessi
fantasíuheimur er raunar ekki svo
fjarlægur okkur og í raun hægt
að tala um Skrímslin vakna sem
dystópískt verk – frásögn af heimi
framtíðinnar sem er ekki ákjós-
anlegur. Sagan er kannski bara
lýsing á því hvernig jörðin okkar
verður ef við förum ekki að grípa
til stórtækra ráða til að sporna við
hlýnuninni sem þegar hefur átt sér
stað, en í henni er dregin upp mynd
af heimi þar sem ríkir gríðarlegt
ójafnrétti og vesæld. Þessu stóra
viðfangsefni, hamfarahlýnun,
eru gerð listileg skil í umbúðum
fantasíunnar og getur því orkað líkt
og gluggi fyrir börn til að sjá inn í
framtíðina sem bíður þeirra, barna
þeirra, og jafnvel barnabarna. Því
miður eru teikningarnar í bókinni
og umbrotið að mati gagnrýn-
anda ekki nægilega skemmtilegar
til að halda í við áhugaverðan
söguþráðinn. Teikningarnar eru
frekar dimmar og drungalegar, og
skila sér ekki sem merkingarauki
við sterka frásögnina af þessari
vonlausu framtíð. Það virkar meira
á gagnrýnanda eins og hönnuðir
myndanna og kápunnar hafi tekið
höndum saman um að nota bara
gráa og jarðartóna, í stað þess
að huga betur að smáatriðum í
teikningum og litavali. Þetta er
að mati gagnrýnanda miður þar
sem umbrot bóka, teikningarnar
og litirnir eru oft einmitt það sem
nær athygli barna og ungmenna í
upphafi. Letrið er þó í fínni stærð
og kaflaskiptingin góð fyrir unga
lesendur.
Kápur hjá Bókabeitunni eru oft
spennandi og litríkar þó að þessi
virki ekki sem skyldi en þeim ber
að hrósa fyrir að hafa verið mjög
öflug í útgáfu barnabóka hérlend-
is. En söguþráður bókarinnar
Skrímslin vakna ætti ekki að valda
neinum vonbrigðum, svo mikið er
víst.
Hvaða skrímsli vaknar?
BÆKUR
INGIBJÖRG IÐA
AUÐUNARDÓTTIR
Barnabók
Skrímslin vakna
Eftir Evu Rún Þorgeirsdóttur.
Bókabeitan 2022. Innbundin, 168 bls
Eva Rún „Skrímslin vakna er stórgóð barnabók“ að sögn rýnis.
Nazca-línurnar eru víðfrægar,
teikningar af alls kyns flennistór-
um dýrum og mörg hundruð
metra löngum línum sem þjóð
sem bjó á því þurra landsvæði í
sunnanverðri Perú sem kallast
Nazca mótaði í eyðimörkinni
fyrir 1.800 til 2.500 árum.
Teikningarnar voru endurupp-
götvaðar fyrir tæpri öld og hafa
verið mikið rannsakaðar og rýnt
í sögu þeirra og form, með alls
kyns tilgátum um tilganginn.
Myndirnar voru gerðar með því
að fjarlægja hrjúft efsta lagið
og þá blasir við ljósara undirlag.
Þótt nýjar myndir og línur hafi
af og til fundist var lengi talið
að myndirnar væru innan við
200. Það hefur breyst á síð-
ustu árum því vísindamenn frá
Yamagata-háskólanum í Japan
hafa myndað svæðið ítarlega með
flygildum og beitt gervigreind
á myndirnar. Með þeirri aðferð
hafa þeir nú fundið og kynnt 168
nýjar myndir, af rottum, slöngum
og alls kyns öðrum verum, sem
eru frá um tveimur metrum á
stærð upp í fleiri tugi metra.
Fjöldi mynda finnst í
eyðimörkinni í Nazca
Ljósmynd/Yamagata-háskóli
Furðuverur Tvíhöfða slanga í eyðimörkinni er um 20metrar á lengd.
Sara á stuttlista til Óskarsverðlauna
Leikstjórinn Sara Gunnarsdóttir er á svokölluð-
um stuttlista til Óskarsverðlauna í flokki stuttra
teiknaðra kvikmynda, fyrir My Year of Dicks sem
hún gerði ásamt handritshöfundinum Pamelu Ribon.
Sara er þriðja íslenska konan sem er á stuttlista
til Óskarsverðlauna í ár, ásamt Hildi Guðnadóttur
tónskáldi sem er tilnefnd fyrir tónlistina í Women
Talking og Hebu Þórisdóttur förðunarmeistara sem
er tilnefnd fyrir vinnu sína við kvikmyndina Babylon.
Sara lauk BA-námi við Listaháskóla Íslands og
er meðMFA-gráðu í tilraunakenndri kvikun (e.
experimental animation) frá CalArts í Kaliforníu. Lokaverkefni hennar
þar í námi var tilnefnt fyrir 13 árum til sérstakra Óskarsverðlauna
nemenda. Sara hefur síðan starfað vestanhafs og My Year of Dicks
hefur unnið til verðlauna á kvikmyndahátíðum.
Sara Gunnarsdóttir
Margir eru ósáttir við afrakstur
þriggja ára viðgerðar forvarða
á einu dáðasta málverkinu í
þjóðarlistasafni Breta, National
Gallery í London. Ítalski meistar-
inn Piero della Francesca málaði
verkið árið 1475 en það sýnir hvar
fæðingu Jesú er fagnað. Verkið
var afar illa farið strax þegar
National Gallery keypti það árið
1874; forsætisráðherrann á þeim
tíma, Benjamin Disraeli, þurfti
að verja kaupin í þinginu þar sem
ástandið á dýru málverkinu var
þá þegar það slæmt. Lagfæringar
fyrri alda höfðu leikið það illa og
stórar skellur af málningu fallið
af. Verst voru myndir af tveimur
fjárhirðum aftan við Maríu mey
leiknar og þurftu forverðirnir nú
að reyna að bjarga og endurgera
þann hluta. Kunnur gagnrýnandi
The Guardian, Jonathan Jones,
er afar ósáttur við árangurinn,
segir safnið hafa „eyðilagt jólin“
með endurgerð fjárhirðanna sem
sé „klunnaleg“ og „hlægileg“.
Forverðirnir þurftu að mála
höfuð fjárhirðanna nánast frá
grunni en gátu byggt á sýni-
legri undirteikningu Pieros.
Fjárhirðarnir voru upphaflega
brúnleitari en aðrar persónur í
verkinu en deilt er á að þeir séu
nú nánast appelsínugulir og eins
og aðskotahlutir á myndfletinum.
Deilt um afrakstur við-
gerðar dáðs málverks
Ljósmynd/National Gallery, London
Misheppnað?Hluti málverks Pieros della Francesca frá árinu 1874. For-
verðir unnu að viðgerð í þrjú ár, einkum þó endurgerð fjárhirðanna.