Bautasteinn - 01.05.2005, Side 15

15
Það er fátt skemmtilegra en að rýna í gamlar ljósmyndir af stöðum sem mað-
ur er kunnugur á og bera myndefnið saman við það sem við sjáum á sama
stað í dag. Hér að ofan eru tvær gamlar myndir úr Þjóðminjasafni og ein ný
til samanburðar. Mynd Árna Thorsteinssonar hefur áður birst, í ritverki síra
Þóris Stephensen Dómkirkjan í Reykjavík1 en ljósmynd Sigfúsar Eymunds-
sonar af Schau og legsteini Sigurðar Melsteð birtist í Múraratali og
steinsmiða sem út kom árið 1993.2 Ekki var það þó sama mynd og hér er
sýnd en myndefnið það sama og hún greinilega tekin við sama tækifæri. En
snúum okkur að ljósmynd Sigfúsar og efni hennar. Árið 1880 komu hingað til
lands nokkrir ungir steinsmiðir frá Danmörku til að vinna við byggingu Al-
þingishússins sem hafist var handa við að reisa það ár. Einn þeirra var Julius
Andreas Schau frá Borgundarhólmi en þar var hann fæddur árið 1856. Að
lokinni byggingu Alþingishússins ílentist Schau hér og átti eftir að stunda
hér iðn sína í áratugi. Hann tók í læri marga steinsmiði sem áttu eftir að láta
að sér kveða við gerð legsteina svo sem Runólf Einarsson (1859-1941) og
Guðna Hreiðar Þorkelsson (1873-1953). Julius Schau og lærlingar hans
gerðu mikinn fjölda legsteina sem sjá má víða um land en flestir eru þeir á
einum stað í Hólavallagarði við Suðurgötu. Nýklassíski stíllinn kom fyrst
fram í íslenskum legsteinum með verkum Sverris Runólfssonar eins og sjá
má af legsteini Gísla læknis Hjálmarssonar á reit O 510. Nýklassíski stíllinn í
legsteinasmíði þróaðist áfram hjá Schau og nemendum hans. Segja má að
stíllinn rísi hæst í elstu flötu óbeliskunum með lágmyndum Thorvaldsens
Nótt og Degi. Á myndinni má sjá Julius Schau við eitt slíkt verka sinna en það
er legsteinn Sigurðar Melsteð forstöðumanns Prestaskólans, á reit T 105.
Myndina tók Sigfús árið 1896. Til samanburðar er svo ljósmynd Magnúsar
Reynis Jónssonar tekin frá sama sjónarhorni árið 2005.
Julius Schau kvæntist árið 1880 Kristínu Magnúsdóttur frá Melkoti og
áttu þau einn son en þau mæðgin missti Schau með stuttu millibili, 1893 og
1895. Hann kvæntist aftur Sigríði V. Á. Jónsdóttur og eignuðust þau einn son.
Eftir að hafa stundað iðn sína hér á landi í fjörutíu ár fluttist Julius Schau með
fjölskyldu sinni til Danmerkur árið 1920. Þar lést hann árið 1938.3
Þriðja myndin er svo hluti ljósmyndar Árna Thorsteinssonar af svæðinu vest-
an Reykjavíkurtjarnar. Myndin var tekin rétt um aldamótin 1900. Vinstra
megin á myndinni er gamla líkhúsið og hægra megin eru Melshúsabæirnir
þrír.
Gamla líkhúsið mun hafa verið reist síðla árs 1838 eða stuttu þar eftir. Á
meðan stækkun Dómkirkjunnar stóð 1847-8 var líkhúsið notað sem kirkja
Reykvíkinga.4 Veturinn 1950-1951 var líkhúsið tekið ofan og það flutt á svæði
Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæmis í Fossvogi þar sem það var reist að
nýju og gegndi næstu árin ýmsum hlutverkum. Þar mun það hafa staðið fram
á sjöunda áratuginn að það var talið ónýtt með öllu og rifið.
Melshús stóðu í þeim hluta garðsins sem farið var að grafa í 1903. Mels-
húsabæirnir sjálfir voru þrír og sjást þeir greinilega á myndinni. Tveir voru
sambyggðir og vissi framhlið þeirra í austur eins og sjá má. Hafa þeir að lík-
indum staðið að stærstum hluta þar sem nú eru skikarnir V2 og V3. Þriðji
bærinn var ögn vestar og sneri framhlið til vesturs. Líklegt er að hann hafi
staðið u.þ.b. á mörkum skikanna V1 og V2. Árni prófastur Þórarinsson bjó á
námsárum sínum hjá móður sinni í Melshúsum og er allgóð lýsing á stað-
háttum þar í ævisögu hans. Hann getur um hjall vestan við Melshúsabæina
og lítils timburhúss.5 Kemur lýsing hans heim og saman við myndina þó svo
að síra Árni virðist þar snúa við áttum. Timburhúsið sést greinilega með
skorsteini upp úr mæni en lengst til hægri grillir í byggingu sem líklega er
hjallurinn. Melshús voru rifin árið 1905.
Tilvísanir
1. Þórir Stephensen: Dómkirkjan í Reykjavík I. Byggingarsagan, Hið íslenska bók
menntafélag Dómkirkjan í Reykjavík, Reykjavík, 1996, bls. 113.
2. Múraratal og steinsmiða, 1. bindi, Þorsteinn Jónsson ritstj., Þjóðsaga hf, [Reykjavík],
1993, bls. 67.
3. Björn Th. Björnsson: Minningarmörk í Hólavallagarði, ljósmyndun Pjetur Þ. Maack,
Mál og menning, Reykjavík, 1998, bls. 125 og 130.
4. Sama heimild, bls. 175.
5. Þórbergur Þórðarson: Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar, 1. bindi, Mál og menn-
ing, Reykjavík, 1999, bls. 157.
Höfundur er verkefnisstjóri kirkjuminja hjá Fornleifavernd ríkisins
Texti: Gunnar Bollason
Gamlar myndir
Horft í átt að Hólavallagarði um aldamótin 1900.
Ljósmynd: Þjms. Þ&ÞTh-577. Ljósmyndari: Árni Thorsteinsson.
Julius Andreas Schau steinsmiður við legstein Sigurðar Melsteð for-
stöðumanns Prestaskólans árið 1896.
Ljósmynd: Þjms. SEy-1335. Ljósmyndari: Sigfús Eymundsson.
Horft á grafreit Sigurðar Melsteð T 105 frá sama sjónarhorni árið
2005. Ljósmynd: Magnús Reynir Jónsson.