Helgarpósturinn - 23.01.1981, Blaðsíða 20

Helgarpósturinn - 23.01.1981, Blaðsíða 20
20 ___helgarpásturinrt-. Birta í skammdeginu Vetrarmynd er sýning haldin aö Kjarvalsstööum dagana 17. janúar til 3. febrúar. Þetta er" samsýning 11 listamanna og kennir þar margra grasa, enda er hér um stórsýningu að ræða (Föðurlandið) og nr. 11. (Ars- tiöirnar). Fyrra verkið saman- stendur af myndum, þar sem hðfuölaus vera berst átakan- legri baráttu við að setjast I stól sem ekki lætur að stjórn. Siðara verkið er flókin konstrúkstjórn, þar sem árstíðirnar eru tákn Myndlist eftir Halldór Björn Runólfsson með nærri 100 verkum (73 verk i sýningarskrá, en vegna þess að syrpur eru taldar undir sama nUmeri er um mun fleiri verk að ræða). Þessir 11 listamenn eru afar ólikír og koma hver Ur sin- um sérstaka stíl. Hér er þvi um algert stefnumoð að ræða, kannski þetta margumtalaða plúraliskra lýðræði milli ólikra strauma. Hvað sem um slikt má segja, þá er Vetrarmynd sélega vel heppnuð sýning þrátt fyrir ólikt (heterogen) upplag. Yfir vestursal Kjarvalsstaða rlkir þvi jafnvægi, þótt hver veggur bjóði upp á mismunandi af- brigði og fæ ég ekki betur séð en hver listamaður njóti sin til fullnustu. Þar sem sýningarskrá er sett upp samkvæmt stafrófsröð sýn- enda verður fyrst fyrir nafn Baltasars. Hann sýnir hér tólf verk, unnin með blandaðri tækni. Það er þó teikningin sem ræður rikjum og eins og fyrri daginn leikur sá miðill i höndum hans. Stundum finnst manni að þessi leikni sé um of á kostnað tjáningarinnar, en þvi fer fjarri þegar litið er á verk nr. 1 hins margbreytilega skaps listamannsins, ef marka má orðin sem fylgja myndinni. Hér er um persónuleg og djúp verk að ræöa. Bragi Hannesson sýnir 9 landslagsmyndir, gerðar á tveimur siðastliðnum árum. Þetta eru látlausar og vel unnar oliumyndir, þar sem saman fer örugg formbygging og mildir, oft muskukenndir litir sem gjarnan minna á Vestmanna- eyjaskólann. Hafrafell (nr. 15) og 1 Landeyjum (nr. 17) eru góð dæmi um það besta sem finna má i verkum Braga. Einar Þorláksson sýnir einnig 9 málverk unnin með akrillit- um. Myndir hans eru abstrakt og gætir i þeim áhrifa frá kúb- isma. 1 þessum verkum gætir þó einhverra vandræða sem stafar af of litlu vægi litanna miðað við þau form sem þeim er ætlað að fylla. Það gætir einhvers ósam- ræmis milli uppbyggingar og litar sem dregur mátt Ur verk- unum. Kannski er það harka akrilsins sem gerir þessi form svona innihaldsrýr. Ég hef ekki fylgst sem best með þróun Hauks Dórs sem myndlistarmanns. Það er þvi athyglisvert að sjá þau kynngi- mögn sem stafar frá leirgrim- um hans. Þetta eru skýr dæmi um archetýpur eða frumminni þau sem dr. Jung varð svo tiö- rætt um og taldi dulvitund nú- timamannsins hafa fengið i arf frá elstu forverum sinum. Það er einmitt samtvinnun frum- stæðs forms og sálrænna eig- inda sem Hauki tekst að laða fram á tjáningarrikan hátt. Einhvern tima hef ég áður fjallað um myndir Hrings Jó- hannessonar. Hann hefur þegar náð fullkomnu valdi á fótógraf- iskri tækni eins og sjá má af 8 málverkum og tuttugu litkritar- myndum sem þó eru laust unnar. Það er þvi myndefnið sem mestu ræður um markvissa framsetningu og þar skera tvær myndir sig úr sem öflugustar i þessu tilliti: (Biðukolla nr. 41, og Mýrarauga nr. 40). Siðar- nefnda verkið er hið besta og væntanlega sterkasta verk sem undirritaður hefur séð frá hendi Hrings. Hjónin Sigriður Jóhannsdóttir og Leifur Breiðfjörð sýna 8 vef- myndir. Þetta er myndvefnaður úr ull og mjög Hflegur. Það er styrkur þessara verka, hversu sjálfsprottin (spontant) þau virðast, þótt aðferöin bjóði vart upp á slikt. Myndir nr. 51 og 52 eru hreinir gleðileikir i lit og f ramsetningugerðar af glettni og hrifandi lettleik. Vandvirkni virðist þessu fólki i blóð borin. Magnús Tómasson á 5 verk, syrpukennd og eru það finlega unnin smáverk. Likt og i mörg- um fyrri verkum Magnúsar, gætir áhrifa frá leiksviðsmálum mjög. Þetta eru kassa.verk vetrarmynd er sérlega velheppnuð segir Halldór Björn m.a. i umsögn (box-works), litlar og klárt framsettar hugmyndir sem þræða einstigið milli popprænn- ar útfærslu og conseptúellar hugmyndar. Baðmullarskýin i Fjarskinn, buskinn, bláinn (nr. 54) eru eftirminnanlegt dæmi um hugmyndarika lausn á myndrænum hlutum i þessum skýru smáverkum. Sundfugl og staujárn (nr. 58) er framlag Nielsar Hafsteins til Vetrarmyndar. Þetta eru 7 fri- standandi myndir á borði og sýna myndbreytingu straujárns Ur eiri i sundfugl úr pappir. Ég minnist þess ekki að hafa séð jafn ljóðrænt verk eftir Niels, né jafn hreint hugmyndaverk (consept). Einna helst minnir þetta einstæða verk, með sinni póetisku yfirskrift á ljóðaliking- ar Isidore Ducasse. 12 myndir Sigurðar Orlygs- sonar prýða norðurvegginn. Hér gengur myndrænt tákn hjólsins gegnum flestar myndirnar sem gerðar eru i margvisleg efni. sýning þrátt fyrir ólikt upplag, sinni. Liturinn og formið er styrkur Sigurðar og kemur vel fram i öllum þessum verkum, en eink- um þó i myndum nr. 59, 62 og 67 sem bera með sér einfaldari og jafnframt skýrari notkun á lit- um og lyfta þar með formunum upp i stærra veldi. Lestina rekur svo Þór Vigfús- son með þrjú verk, Röndótt (71), 40W (72) og 25W (73). Þór stendur einhvers staðar á mörk- um milli minimallistar i anda Flavins og color-field málara I anda Louis. Mér finnst sem fram komi i þessum myndum, meiri tilfinning fyrir efni en I fyrri verkum Þórs. Kannski er það hið örugga handbragð ásamt einfaldri myndhugsun sem gera þessi verk svo sterk. Mynd nr. 71 finnst mér þó hafa vinninginn fram yfir hinar, hvað varðar alla framsetningu, þótt þær standi kannski best saman allar þrjár. Sýningin að Kjarvalsstöðum er opin alla daga frá kl. 14 til 22. Er Jóhann á heimleið? Ritsafn Jóhanns Sigurjdnssonar I-HI Atli Rafn Kristinsson sá um útgáfuna Mál og menning 1980. Ritsafn Jóhanns Sigurjdns- sonar — eða Rit eins og sú Utgáfa kallaðist — kom út hjá Máli og menningu á árunum 1940-'42. Sú útgáfa mun vera löngu uppseld og hefur þvi um langt skeið verið þörf á nýrri. Mál og menning hefurnú bættúr þeim skorti meö veglegri útgáfu i þremur bindum, en Atli Rafn Kristinsson annaðist verkið og ritar einnig formálsorð. kvæða sem hér eru birt i fyrsta skipti nokkru við fyrri hróöur Jóhanns Sigurjónssonar. Lang- stærstur hluti peirra eru æsku- verk, ort áður en hann hafði tek- ið út fullan þroska sem ljóðskáld. Þaö er þvi' mikið áhorfsmál hvort slikum kveð- skap skuli haldið til haga I almennum Utgáfum og má bæði færa rök með þvl og á móti. Þeim sem vilja kynna sér • þroskaferil skálds er að sjálf- sögðu ávinningur I að geta gengið að verkum þess á vi'sum sfað, án alltof mikillar fyrir- hafnar. A hitt' ber einnig að Hta að þessi Utgáfa er ekki fræðilegs Bókmenntir eftir Jón Vioar Jónsson Otgáfur á verkum Jóhanns Sigurjónssonar eru bundnar ýmsum vandkvæðum, sem Atli Rafn gerir nokkra grein fyrir I formála sinum. Þetta á e.t.v. sérstaklega viðum ljóöhans, en Jóhann gaf aldrei Ut ljoðabdk, heldur birti fáein kvæða sinna á við og dreif I blöðum og timarit- um. Þannig kom Sorg, eitt merkilegastakvæðihans, ekkiá prent fyrr en áriö 1927, átta ár- um eftirfráfall skáldsins. Segir Kristinn E. Andrésson i formala eldri Utgáfunnar að tilviljun virðist hafa ráðið þvi hvað varðveittist af ljóðunum i hand- ritasafni Jóhanns, sum þeirra séu til imörgum uppskriftum og sýni að Jóhann hafi lagt mikla rækt við að fága þau. Þeirri spurningu veröur hins vegar aldrei svarað hvað af þessum kveöskap skáldið kæröi sig um að kæmi fyrir almenningssjónir og hljóta sjónarmið Utgefanda og smekkur þvi að ráða miklu um hvað birt er. Kristinn E. Andrésson, sem sá um fyrri Utgáfuna, var fre.mur vandlátur i vali sínu og felldi jafnvel niður ljóð sem höfðu áöur komiö á prerit. Atli Rafn Kristinsson fylgir hins vegar nokkuö ann- arri stefnu, birtir þau kvæði sem Kristinn E. hafnaði auk margra annarra sem hafa aldrei verið prentuð áður. Telst mér til að ljóðin i útgáfu hans séu rUmlega þremur tugum fleiri en I Utgáfu Kristins E. Eins og Atli Rafn getur um I formála si'num bæta fæst þeirra eðlis, eins og Atli Rafn drepur raunar á, og nýtist þvi ekki þeim sem vilja gera vi'ðtækar rannsóknir á verkum Jóhanns. Meginmarkmið hennar mun vera að koma skáldskap hans á ný I hendur islenskra lesenda og þvi óhjákvæmilegt að útgefandi taki ýmsar ákvarðanir sem hljóta alltaf að orka tvi'mælis. Stefna Atla Rafns hefur þann kost að hUn kann að gef a lesend- um nokkuð fyllri mynd af ljóða- gerð Jóhanns, en ókostur henn- ar er hins vegar sá að hUn getur hugsanlega fælt lesendur, sem lltt þekkja til þessara verka fyrir, frá þeim. Bókmenntatiska aldamótaáranna er einkenni- lega fjarlæg okkur nU og æsku- ljóð Jóhanns bera sterkan svip nýrómantikur, háfleyg, orðmörg, og þrungin tilfinn- ingahita, sem vlða jaðrar við mærð. Fæstum blandast vist hugur um aö þessi verk séu dauðarbókmenntirnU á tfmum, gagnstætt þeim ljóðum sem Jóhann orti sfðar og sá ástæöu til aö forða frá gleymsku. En það eru ekki einungis ljóð Jóhanns Sigurjónssonar sem valda Utgefanda verka hans örðugleikum. Lltill vafi leikur á þvi að hann vann leikrit sln á mjög svipaðan hátt og ljóðin, var lengi með þau I smlðum, fágaöi þau og breytti a ýmsa lund, jafnvel eftir að þau höfðu verið sett á svið og voru komin Ut á bók. Hefur stundum verið bent á hversu erfitt hann átti með að slá botninn i þau og má sjá þess merki i flestum leikrit- um hans. Þannig eru til tvær gerðir á endi Fjalla-Eyvindar •og Bóndans á Hrauni og heimildir eruum að Jóhann hafi ihugað einhverjar breytingar á endi Galdra-Lofts. Lokaþáttur Marðar Valgarðssonar, eða Lyga-Marðar eins og leikritið nefnist i nýrri þýðingu Ólafs Halldórssonar I þessari Utgáfu, hefur einnig verið gagnrýndur af mörgum og þott bágborin lausn á vanda leiksins. Af öllu þessu leiðir að talsverður munur er á hinum ýmsu Utgáf- um leikritanna, ekki sist á islensku útgáfunum annars vegar og dönsku Utgáfunum hins vegar. Það er þvi ekki nóg með að vinnubrögð Jóhanns sem höfundar torveldi verk Utgefandans, heldur hlýtur sU staðreynd, að Jóhann skrifaði á tveimur tungumálum og var undir lokin orðinn mun leiknari á dönsku en islensku, að þvælast enn frekar fyrir honum. Jóhann Sigurjónsson gekk frá þremur leikrita sinna á islensku og dönsku: Bóndanum á Hrauni, Fjalla-Eyvindi og Galdra-Lofti. Fyrsta leikrit hans Dr. Rung og hið siðasta Lögneren eru hins vegar aðeins til I danskri gerð frá hans hendi og er svo einnig um leikritsbrot þau, sem hann vann að siðustu ár ævi sinnar og entist ekki aldur til að fullgera. I fyrri Utgáfu Rita birtist Dr. Rung I þýðingu MagnUsar Asgeirs- sonar en Lögneren I þýðingu Sigurðar Guðmundssonar. Þýðing Siguröar er óneitanlega dálitið stirðleg og skilar vart þeim létta og þokkafulla blæ sem hvílir yfir danska textan- um. Það gerir þýðing Olafs Halldórssonar, sem hér er birt I fyrsta sinni, hins vegar mun betur og sýnist mér hUn vera hið vandaðasta verk i alla staði. HUn er á ljósu máli og fögru, og er höfuðkostur hennar e.t.v. sá að hUn ætti að vera meðfæri- legri leiksviðstexti en gamla þýðingin. Aðmlnu vitiheföiekki verið nein goögá að fá Ólaf einnig til að þýða Galdra-Loft, en ekki þarf nema lauslegan samanburð á Islenskri gerð Lofts og þeirri dönsku til að sýna að sU Islenska stendur þeirri dönsku talsvert að baki. Málið á leikritum Jóhanns á örugglega óli'tinn þátt I aö gera þau fjarlæg okkur og imynda ég mér að skýringin sé margþætt: eftir margra ára dvöl á danskri grund var Islensk tunga honum vart jafn'. auösveipt tjáningar- tæki og forðum, auk þess sem Jóhann Sigurjónsson: „Leikrit hans geta tæplega talist tifandi i vitund þjóðarinnar nú, enda liggja þau grafin undir dauðri rómantiskri leikhefð og virðast ekki eiga sér viðreisnar von i bili", segir Jón Viðar m.a. i um- sögn sinni. islenskan sjálf haföi á hans dög- um ekki öðlast þann sveigjan- leika og mýkt sem hUn hefur náð á siðustu áratugum, ekki sist fyrir tilstilli stllsnillinga á borð við Laxness og Þórberg. Það hefur einnig haft sitt að segja að danskan hafði notið góðs af langri leikhUshefð I landinu gagnstætt islenskunni sem var á þessum tima gersam- lega óreynd sem leiksviðsmál. Þegar alls þessa er gætt held ég ekki að menn ættu að mikla fyrir sér helgi textans, jafnvel þótt hann sé verk Jóhanns sjálfs, heldur þýða hann að nýju áður en hann verður settur á sviðnæst. I Utgáfu Kristins E. Andrés- sonar eru leikritin Bóndinn á Hrauni og Fjalla-Eyvindur prentuð eftir Islensku Utgáfun- um frá 1908 og 1912. Þegar fyrra leikritið kom svo Ut á dönsku ár- ið 1912 undir heitinu Gaarden Hraun hafði Jóhann gert á þvl ýmsar breytingar, dregið annan og þriðja þátt saman i einn og breytt endinum. Hygg ég að þessi gerö myndi fara betur á sviði að ýmsu leyti og hefði þyi fremur kosið þýðingu á henni. Hér er þó um smekksatriði að ræða og bætir vissulega úr skák að niðurlag dönsku Utgáfunnar er tekið með hér. Hins vegar tel ég misráðið að fylgja nákvæm- lega textanum á útgáfu Fjalla- Eyvindar frá 1912, en sá texti fylgir að mestu dönsku frumUt- gáfunni frá 1911. í annarri prentun leikritsins á dönsku, sem Ut kom árið 1913, hefur höfundur sem séstytt textann til muna, ekki sist i atriðum Höllu og Eyvindar i' öðrum og fjórða þætti. Þarf tæplega að fara I grafgötur með að flestar þess- ara breytinga hafa orðið til á æfingum og sýningum á leikrit- inu og miði að þvl að gera text- ann einfaldari og hnitmiðaðri i leik. Að minum smekk horfa þessar styttingar tvimælalaust til bóta og hefði ég fylgt þeim óhikað isporum Utgefanda. Það væri einkennilegt ef Utgáfa sem þessi vekti ekki ýmsar spurningar varðandi stöðu Jóhanns Sigurjdnssonari sögu islenskra bókmennta og leikhUss. „Bestu verk Jóhanns Sigurjónssonar eru fyrir löngu orðin slgild i' Islenskum bókmenntum" segir Atli Rafn Kristinsson i formála sinum, en bætir þvi þó við að á aldar- afmæli Jóhanns „þyki ýmsum verk hans ekki falla vel að þeim kröfum sem nU eru oft gerðar til bókmenntaverka." Þessar full- yrðingar virðast óneitanlega stangast nokkuð á og kannski eru þær dæmigerðar fyrir þá óvissu sem einkennir afstöðu bókmenntamanna til Jóhanns. Stundum er engu Hkara en menn treysti sér ekki til að draga ágæti skáldlistar hans I efa, þó að þeir viti e.t.v. ek^i nákvæmlega i hverju það sé fólgið og hvaða erindi verk hans, ekki sist leikrit hans, geti átt við okkur nU. Þannig hlýtur það að teljast nokkur mæli- kvarði á stöðu leikritanna að leikhUsin skuli ekki setja neitt þeirra á svið i tilefni aldaraf- mælis Jóhanns. Þessi grein er þegar orðin lengri en goðu hófi gegnir og þvi læt ég staðar numið við þessar spurningar. Vonandi verður þessi nýja Utgáfa til þess að vekja aukinn áhuga á verkum Jóhanns Sigurjónssonar, ljóðum hans jafnt sem leikritum. Fræðilegar rannsóknir á þeim eru enn sem komið er ýmist brotakenndar eða ófullnægjandi og bagalegt er að enginn skuli hafa ritaö ævisögu hans á meðan þeir lifðu sem mundu skáldið. Leikrit hans geta tæp- lega talist lifandi i vitund þjóðarinnar nU, enda liggja þau grafin undir dauðri rómantiskri leikhefö og virðast ekki eiga sér viðreisnar von i bili. Og leikskáldið Jóhann Sigurjónsson snýr ekki heim Ur Utlegð sinni fyrr en þau hafa verið vakin til lifs á ný. JVJ

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.