Morgunblaðið - 10.09.2005, Síða 45

Morgunblaðið - 10.09.2005, Síða 45
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. SEPTEMBER 2005 45 MENNING Hörður Torfa heldur árlegahausttónleika sína í 29.sinn í Borgarleikhúsinuá föstudag. Hingað til hefur Hörður látið sér nægja að halda eina tónleika, en síðustu árin hafa færri komist að en vilja, og því hefur hann afráðið að efna til tvennra tónleika sama kvöld. Þeir fyrri verða klukkan 19.30 og þeir seinni klukkan 22. Hörður segir að í gegnum árin hafi tónleikarnir undið upp á sig, – ekki með auglýsingaflóði heldur sjálfskapaðri aðsókn. „Þarna kem ég fram og tengist fólkinu í gegnum söngva mína og sögur og við skemmtum okkur saman. Oftast er ég einn á sviðinu allan tímann en svo hef ég stundum haft með mér hljóm- sveitir eða nokkra hljóðfæraleikara til að krydda tónleikana. Margir hafa sagt að þeir vilji helst hafa mig ein- an. Þannig sé ég bestur og eiginlega er ég sammála því, enda hlýtur eynslan af að ferðast um og troða upp einn að skila sér og allir söngvar mínir hafa orðið til í einveru.“ Hörður segir það engan veginn þannig að hann sé að leika fyrir sama hóp fólks ár eftir ár, hvorki hér í borginni né á landsbyggðinni. „Auð- vitað eru margir sem koma aftur en það er sífelld endurnýjun og hóp- urinn fer sístækkandi. Starfsfólk mitt fylgist vel með slíku og sagði mér frá því t.d. að í fyrrahaust hefði um helmingur áhorfenda verið nýtt fólk og það í yngra kantinum. Sam- band mitt við þetta fólk er gott og margt af því leitar eftir upplýsingum í gegnum heimasíðuna í ágústbyrjun til að vita hvenær tónleikarnir verða. Fólk drífur að víða, bæði frá öðrum löndum og utan af landi. Mín reynsla af því fólki sem sækir tónleikana mína er að það er opið og sjálfstætt hugsandi fólk með góðan skammt af kímni og glaðværð. Áratugum sam- an hef ég líka farið umhverfis landið og haldið tónleika og þar er ég mun nær fólkinu þar sem ég stend oftast sjálfur í dyrum og sel inn og sel plöt- urnar mínar í hléi og eftir tónleikana. Þannig hef ég kynnst mörgu fólki og mér finnst notalegt að geta rætt við þetta fólk og heyrt skoðanir þess, hugmyndir og viðhorf. Ég hef eign- ast stóran hóp vina og kunningja um- hverfis allt landið í gegnum tónlist og leiklist. Og svo þakka ég öllum þeim innilega fyrir öll bréfin og skeytin sem innihalda vangaveltur um tón- leika mína og einstaka söngva. Það skiptir mig miklu að fá viðbrögð á vinnu mína.“ Hjartað ræður för Hörður segir sér ógerlegt að semja tónlist eftir pöntun, og því semji hann lög sín ekkert sér- staklega með tónleikana í huga, tón- listin komi þegar hún vilji – hjartað ráði för, ekki höfuðið. „Starf mitt byggist á djúpri nauð- syn þess að tjá mig og öll verkefni leita þannig á mig og til mín. Ég hef aldrei samið sérstaklega fyrir tón- leika en eðlilega flutt á hausttónleik- unum söngva sem hafa orðið til á árinu. Og árin mín eru eðlilega mis- krefjandi. Það hafa komið fyrir ár þar sem brauðstritið hefur tekið yfir- höndina og fáir söngvar orðið til. En fleiri eru árin sem alið hafa af sér söngva. Meginþema mitt hefur alltaf verið átökin við sjálfan mig og svo speglun á umhverfi mitt. Ég hef heldur aldrei skapað neitt í þeim tilgangi að öðlast vinsældir. Söngvar mínir eru niðurstöður og vangaveltur manns sem er á ferða- lagi í gegnum lífið. Á stundum fær hann meðbyr, á stundum andbyr. Leitandi, undrandi, skoðandi, hugs- andi, hlustandi, hlæjandi, en umfram allt þátttakandi sem neitar að beygja sig undir lög skammsýni og heimsku. Maður sem vill tilheyra hópnum og vinna með honum og skapa betri lífs- skilyrði. Ég á aðeins eitt líf og því vil ég deila með öðrum sem frjáls maður og það geri ég best í gegnum söngva. Það má segja að efni í söngva festist við mig þar sem ég ferðast um.“ Tólf ára gamall stóð Hörður fyrst á sviði í þeim tilgangi að flytja söng eftir sjálfan sig – og nú í haust fagn- ar hann sextugsafmæli sínu. Hann segir það alltaf hafa verið knýjandi afl hið innra að tjá sig á þennan hátt. Söngurinn hefji hann upp yfir taut og tafs. En í söngnum eru margar leiðir færar, og fróðlegt er að vita hvers vegna hann valdi sér sína leið, en ekki alfaraleið. „Orð söngsins eru hugleiðing og oft niðurstaða. Söngur er oft eins og vasaljós í myrkri og vasaljósið er jafn gott og rafhlaðan og peran sem þú setur í það. Það er hægt að fara nokkrar leiðir sem söngvahöfundur. Flestir fara alfaraleiðina og vinna í poppinu en sú leið krefst þess að þú sért að geðjast fólki og endurtaka tuggur og halda þig við klisjur. Ég sé ekkert athugunarvert við það í sjálfu sér því þetta er stór hluti menningar okkar og bráðnauðsynlegur þáttur tilverunnar. Ekki vegna þess að ég telji mig eitthvað betri eða verri heldur hefur sú leið rutt sig sjálf af minni innri þörf. Þegar ég hóf svo að leika söngva mína fyrir annað fólk, rétt undir tvítugu, þorði ég sjaldan að viðurkenna að ég hefði samið þá heldur sagði þá vera eftir vin minn sem héti Blær, því ég hef alltaf haft gaman af orðaleik. Í þá daga var ég auðvitað mjög leitandi og óviss og þegar ég stóð á sviði flutti ég líka söngva eftir aðra, t.d. Donovan, Bob Dylan, Ray Charles og ýmis þjóðlög og skutlaði inn einum og einum söng eftir Blæ. Flestir þessara söngva voru lög mín við ljóð annarra því ég kunni tæplega að koma orði að því sem mig langaði að segja. En þar kom að ég varð að nota mína texta við lögin, einfaldlega vegna þess að viðhorf annarra textahöfunda voru ekki mín. Rödd mín varð að heyrast því ég var orðinn vel sýnilegur í þessu samfélagi og ég var ásakaður um viðhorf sem ekki voru mín og menn reyndu að gera mig að ein- hverjum glæpamanni sem ég ekki var. Mitt vopn og svar fólst í söngv- unum mínum. Góður söngur smitar frá sér, skilur eftir hugleiðingu og jafnvel bros og lausn fyrir marga. Smám saman tók ég að tvinna leik- húsáhrifin saman við söngva mína og nýta mér betur leiklistarmenntun mína. Það var rétt ákvörðun því ég hef alltaf litið á starf mitt sem eins manns leikhús. Þar fær hver og einn söngur notið sinna sérkenna. Í dag get ég litið til baka yfir áratuga starf og langan feril sem söngvaskáld og ég bý yfir gríðarlegri reynslu og þekkingu en efinn er alltaf til staðar. Að skapa söngva er ekki fyrirhafn- arlaust og að túlka þá er ekkert auð- gert mál. Ég hef samið fleiri hundr- uð söngva og þeir segja allir sögur og það er saga á bak við þá alla. Eitt sinn átti ég 35 söngva og þeir hent- uðu vel sem dagskrá á eina tónleika, málið var auðvelt; ég spilaði alla söngvana mína og suma tvisvar ef ég var klappaður oft upp. Þá hugsaði ég oft sem svo að gott væri að eiga fleiri söngva. Í dag á ég fleiri hundruð söngva og kvalræði mitt liggur í að velja söngva fyrir tónleikana og ég óska þess stundum að ég hefði bara samið 40 söngva og þyrfti ekki að velja.“ Hörður kveðst sækja innblástur í verk sín í umhverfi sitt, hegðun sína og annarra, ástand og viðbrögð – og ástand heimsins. Hann segist vera áhorfandi, skoðandi, eins konar spegill. „Að setja sig inn í hugs- unarferli og ástand annarrar mann- eskju er árátta. En ég þekki kosti og galla annarra í gegnum mína eigin. Gott dæmi um slíka söngva eru Ælandssöngvarnir mínir. Þetta eru allt karaktersöngvar þar sem ein- staklingur hugsar upphátt. Kveikj- una að þessum söngvum fæ ég í gegnum lestur blaða og eftir viðtöl við ýmist fólk og í því sem ég sé og heyri. Þar er ég einfaldlega að fást við mannseðlið og margbreytileika þess og oftar en ekki beiti ég fyndn- inni sem yfirborði alvarlegri hluta sem krauma undir. Í heimi Ælend- inga er ekkert sem sýnist. Til dæmis er söngurinn Kerlingin um heimilis- ofbeldi, Laufey er um siðblindu, Ná- granninn um meinfýsni og Karl R. Emba um kynþáttafordóma. Niðurstaðan er að hálfu leyti til- búningur og að hálfu leyti reynsla. Í jóga er sagt að andardrátturinn sé eina tengingin á milli sálar og lík- ama. Þannig eru söngvarnir mínir tengingin á milli veruleikans og hug- myndaflugsins, eða mín og annarra einstaklinga eða mín og samfélags- ins. Það sem skiptir mestu eru áhrif- in sem söngurinn skilur eftir hjá þeim sem nenna að hlusta. Ég hef gert nokkra söngva til dæmis um atburði í sögu okkar. Ég vinn þá á þann hátt að ég les allt efni sem ég kemst yfir um atburðinn, ræði við annað fólk um efnið og heimsæki staðina þar sem þeir gerð- ust. Ég nefni sem dæmi söng minn Hefndin, sem fjallar um síðustu af- tökuna á Íslandi, og Við Sjöundá, sem fjallar um morðmál frá árinu 1801, mál Steinunnar og Bjarna, og Við Beinahól, sem fjallar um afdrif Reynistaðarbræðra. Starf söngva- skáldsins er krefjandi en um leið ákaflega gefandi. Mín aðferð er að semja ljóðið og slíkt tekur venjulega vikur, jafnvel mánuði, og þegar ljóð- ið er tilbúið þá er laglínan það líka. Ósjálfrátt sem ég lagið þegar ég sem textann. Þá er að finna rétta leið til að túlka sönginn. Slík vinna er eigin- gjörn í eðli sínu og gagntekur mann og gerir þá kröfu að maður einbeiti sér að henni og engu öðru. Útkoman er oftast allt öðruvísi en maður stefndi að í upphafi. Þannig er með alla hugmyndavinnu, þú leggur af stað með hugmynd og stjórnar henni framan af en einn dag tekur hún yfir og leiðir þig áfram og þú verður að hlýða. Ef þú hefur ekki tíma til að sinna hugmyndinni og fylgja henni fer hún frá þér og kemur aldrei aft- ur. Verður aðeins kveljandi minn- ing.“ Ekki verða allir trúbbar Það er freistandi að spyrja Hörð hvort fyrirbærið „maður með gítar“ sé ekki orðið ódauðlegt, og hann er fljótur að kveða upp úr með að svo sé, enda mikil ögrun í því að standa einn uppi fyrir framan fólk með gít- arinn sinn. „Þetta er listform sem fá- ir hafa stundað hérlendis af ein- hverri alvöru. Við eigum hins vegar marga frábæra gítarleikara sem ekki stunda söng, hvað þá yrkingar. Það birtast á hverju ári ein- staklingar sem vilja takast á við þetta listform „ein rödd og eitt hljóð- færi“. En flestir þeirra hverfa fljót- lega að einhverju öðru því starfið á bak við þetta er ótrúlega krefjandi og margir vinna síðan við þetta í frí- tíma sínum og árangurinn eftir því. Síðan hefur alhæfingin oft tekið yfir og allir sem leika á gítar og syngja eru settir undir einn og sama hatt og kallaðir trúbbar. En það er regin- munur á manni sem situr á krá og flytur vinsæla söngva annarra eða þeim sem hefur að starfi að ræða við fólk í gegnum söngva. Krársöngvari, götusöngvari, farandsöngvari er ekki það sama og söngvaskáld. Það er erfitt að gera sér grein fyr- ir því hvað þetta fyrirbæri hefur haft að segja fyrir okkar tónlistarsögu, þar sem það er tiltölulega ungt hér. Ég er talinn vera frumkvöðullinn og vissulega er það satt að ég er sá fyrsti sem fer fram aleinn með gít- arinn og geri það að atvinnu. Síðan hefur þetta smám saman undið upp á sig og fjöldinn sem vill þetta starf er orðinn mikill. Tilgangur manna er einnig jafn misjafn og þeir eru marg- ir. En þeir sem hafa farið um og tal- að til fólks í gegnum eigin söngva hafa haft mikil áhrif. Það segir sig sjálft að einstaklingur sem þorir og getur og hefur eitthvað að segja og ferðast víða án mikillar fyrirhafnar hann nær til margra. Ég veit aðeins að í mínu tilfelli hef ég komið róti á viðhorf margra og rofið ýmsa ein- angrun. Einstaklingur með skýra lífssýn og þrek til að fara á milli staða og segja og syngja sögur, líkt og ég hef gert í áratugi, hefur meiri áhrif en opinber stofnun sem væri ætlað að sinna svipuðu hlutverki. Ég hef oft hugsað til þess anda sem einkenndi tíma hér áður fyrr þegar fjölskyldur söfnuðust saman við útvarpstækin og hlustuðu spenntar á framhalds- leikritin og þau voru efni í umræður í heila viku á milli þátta. Eða einhver las upp úr bók eða lék á hljóðfæri og allir sungu saman. Ég held ég hafi alltaf starfað í þeim anda.“ Tónlist | Hörður Torfa með tvenna hausttónleika um næstu helgi í stóra sal Borgarleikhússins Maður með gítar er ódauðlegt fyrirbæri Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson Hörður Torfa: „Starf mitt byggir á djúpri nauðsyn þess að tjá mig ...“ Eftir Bergþóru Jónsdóttur begga@mbl.is TENGLAR ..................................................... www.hordurtorfa.com

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.