Sagnir - 01.06.1997, Page 80

Sagnir - 01.06.1997, Page 80
pest, hvort hér varð einnig vart við kýla- pest og í framhaldi af því hvaða flær, eða jafnvel mannalýs, gátu hugsanlega gegnt hér hlutverki sem smitferjur. Þótt smit í menn hafi erlendis oft borist úr svartrott- um eða með suðrænu rottuflónni X. cheopis og þessar tegundir hafi óumdeilan- lega verið mikilvirkar smitferjur pestar- innar víða um lönd, virðist sem sagnfræð- ingar hafi sumir hverjir einblínt urn of á þátt þessara tegunda í smitdreifmgu. Eins og þegar hefur verið nefnt er vel þekkt að fjölmargar aðrar tegundir spendýra og flóa geta gegnt sama hlutverki að hinum áðurnefndu fjarstöddum. Því er það áleit- in spurning hvort aðstæður voru með þeim hætti á íslandi á 15. öld að kýlapest hafði möguleika á því að þróast í landinu. Voru hér nauðsynlegar smitferjur til stað- ar (flær eða einhver önnur skordýr, mýs, rottur eða einhver önnur spendýr) sem gátu fóstrað bakteríuna tímabundið og við einhverjar aðstæður komið af stað kýlapest sem síðan gat þróast yfir í lungnapestarfaraldur? Skoðum það nánar. Villt spendýr sem varðveita pestarsmit í náttúrunni Sýnt hefur verið frarn á að meira en 200 spendýrategundir geta hýst pestarbakterí- una um lengri eða skemmri tima. Þessar tegundir eru oftast raunveruleg uppspretta faraldra í mönnum þótt smitið hafi oft í millitíðinni magnast upp í einhverjum öðrum tegundum sem lifa í nábýli við manninn, oft í svart- eða brúnrottum. Meðal þessara 200 tegunda eru ýmsar framandi nagdýrategundir sem tilheyra ættkvíslunum Mus, Arctomys, Allactaga, Microtus, Dipodipus, Tatera, Destnodillus, Geosciurus, Mastomys, Rhabdomys, Marmota, Citellus, Sciurus, Gcrbillus, Suucus, Baudicota, Arvicanthis, Meriones, Rhombomys, Spermophilus, Cynomys, Etutamias, Neotoma, Cavia, Microcavia, Graomys, Galca og Lagostomus. Einnig eru smitberar í þessum hópi sem tilheyra öðrum ættbálk- um eins og héradýrum (Lagomorpha) og rándýrum (Carnivora) (meðal annars hundar og kettir). Klaufdýr (Artiodactyla) eins og katneldýr geta einnig verið snrit- berar. Mikill fjöldi spendýra (og fjöl- margar skordýrategundir) geta sem sagt tekið þátt í að halda lífinu í pestarsýklin- um og oftast gerist þetta Qarri mannabú- stöðum. Þess má geta að á þeim svæðum Bandaríkja Norður-Ameríku þar sem pestin er landlæg (1. mynd) berst bakterí- an til dæmis af og til í ketti úr villtum nagdýrum sem kettirnir hafa klófest og Brúnrotta (Rattus norvegicus). étið. Eftirtektarvert er að pestin í köttun- um getur bæði þróast sem kýlapest eða lungnapest. Hvaða nagdýr gátu mögulega geymt og viðhaldið pest- arsmiti á Islandi? Vitað er um fjórar tegundir nagdýra sem hafa lifað um lengri eða skemmri tínra á íslandi. í þessum kafla verður skoðað hvað þekkt er um landnámssögu þeirra. Almennt er talið að hagamús (Apodem- us sylvaticus) og húsamús (Mus musculus) hafi borist til íslands strax á landnámsöld. í Biskupasögum er getið um svo mikinn músagang í Viðey og í húsi nokkru á Hólum í Hjaltadal að vandræði hlutust af. Viðeyingar leituðu aðstoðar Þorláks bisk- ups helga (1122-1193) til að útrýma músunum og á Hólum var leitað til Jóns biskups Ögmundssonar (1052-1121). Stökktu báðir vígðu vatni á þá staði sem mýsnar áttu ekki að vera á. Fyrir leikmenn eru húsamýs og haga- mýs áþekk dýr.Tegundaákvörðun er því erfið þótt lífshættirnir séu um margt ólíkir. Þótt líklegt sé að báð- ar þessar músateg- undir hafi þegar verið landlægar á Islandi á 15. öld er samt hugs- anlegt að heimildir um mýs eigi einungis við um aðra tegund- ina. Þar sem auðvelt er að greina tegundirnar í sundur, finni menn af þeim heilleg höfuðbein eða tennur, ættu rannsóknir á músaleifum í uppgröftum fyrir 1400 að geta skorið úr um það hvort einungis önnur eða báðar tegundirnar voru hér landlægar við upp- haf svartadauða. í framhaldi af þessum hugleiðingum vaknar næst sú spurning hvort húsamýs og/eða hagamýs á Íslandi gátu verið smitferjur svartadauðans á 15. öld og þar með hugsanlega gegnt sam- bærilegu hlutverki og rottur eru taldar hafa gegnt í pestarsögu Evrópubúa. Hvað húsamús áhrærir er svarið ljóst því að húsamýs sýkjast auðveldlega af pest. Aft- ur á móti hefur höfundur ekki rekist á heimildir sem tilgreina að pestarsýkillinn fjölgi sér í hagamúsum. Slíkt er þó líklegt þar sem ýmsar náskyldar tegundir eru vel þekktar smitferjur og veikin hrjáir teg- undir sem tilheyra flestum ættkvíslum 24 nagdýranna. Og vel getur verið að ein- hvers staðar hafi verið gerðar á því til- raunir hvort hagamýs geti hýst pestarsýkil- inn því að höfundur hefur ekki haft að- stöðu til að kanna nerna lítið brot afþeim fjölmörgu heimildum sem fýrir liggja um mögulegar smitferjur pestarinnar. Brúnrotta (Rattus norvegicus) er ekki tal- in hafa borist til landsins fyrr en um miðja 18. öld en þá var hún að nema land víða um heim. Hefur hún verið hér land- læg síðan. Svartrotta (Rattus rattus) var aft- ur á móti ekki staðfest á Islandi fyrr en árið 1919. Samt má telja líklegt að stöku dýr hafi borist hingað með vörum í gegnurn aldirnar þótt svo að engar heim- ildir bendi til þess að hún hafi nokkru sinni verið hér landlæg, nema ef undan eru skilin tvö timabil á þessari öld. Annars vegar í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar og fyrstu árin þar á eftir, hins vegar rétt fýrir ntiðbik aldarinnar, upp úr seinni heims- styrjöldinni. Einnig má geta þess að svartrotta náði að fjölga sér timabundið í Vestmannaeyjabæ á árunum 1994 og 1995 en var fljótlega útrýmt. Af líffræði- legum ástæðum hefur svartrotta alla tíð átt erfitt uppdráttar hér á landi.Veðurfar og bág fæðuskilyrði hafa kornið í veg fyrir að hún hafi getað þrifist til lang- frama annars staðar en þar sem hún fékk að vera óáreitt í nánu sambýli við manninn en til hans sækir hún yfirleitt alla fæðu sína.25 Höfundi eru engar heimildir kunnar sem staðfesta tilvist rotta á Islandi fýrr en árið 1746. Eftir það eru fjölmargar heim- ildir tiltækar urn rottur hér á landi, vænt- 26 anlega fyrst og fremst brúnrottu. Telja „Af líffræðilegum ástæðum hefur svartrotta alla tíð átt erfitt uppdráttar hér á landi. Veðurfar og bág fæðuskilyrði hafa komið í veg fyrir að hún hafi getað þrifist til langframa ..." 78 SAGNIR
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116
Page 117
Page 118
Page 119
Page 120
Page 121
Page 122
Page 123
Page 124
Page 125
Page 126
Page 127
Page 128
Page 129
Page 130
Page 131
Page 132

x

Sagnir

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Sagnir
https://timarit.is/publication/1025

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.