Sagnir - 01.06.1997, Síða 89

Sagnir - 01.06.1997, Síða 89
Gunnar Karlsson DELERIUM BUBONIS Rannsóknarfræðileg umræða um kýlapestarkenninguna Það er svo langt frá að ég sé sérfræðingur í heilbrigðis- eða sjúkdómasögu að mér finnst ég verða að gera grein fyrir mér hér á meðal fruntmælenda. Upphaf þess máls er það að ég hef verið að grípa í það undanfarandi ár að skrifa fræðilegt yfir- litsrit um íslenska miðaldasögu. Þar rakst ég á vandamál sem átti eftir að leiða mig hingað. I grein sinni um pláguna rniklu 1402-04 segir Þorkell Jóhannesson frá heimildum um landauðn sem beinlínis kalla á útreikninga á mannfalli, án þess að Þorkell noti þær þannig. Þegar ég skrif- aði um pestina í námsbókina Samband við miðaldir, sem kom út 1989, þá leysti ég þennan vanda á fremur einfaldan hátt sem hentaði í námsbók, nteð því að birta og segja frá hluta af heimildunum og setja fyrir þ verkefni að reikna mannfall út frá þeim. En þegar kom að þessu efni í bók sem átti að standast allar venjulegar fræði- legar kröfur, þá var auðvitað ekki hægt að taka Þorkel góðan og gildan, og innan ramma yfirlitsrits var ekki heldur hægt að hafna honum og koma með annað svar við spurningunni. Þetta krafðist greinar sem væri hægt að vísa til í yfirlitsritinu, svo ég lofaði Nýrri sögti grein um mann- fall í fyrri plágunni, hámarkslengd var tiu blaðsíður. Svo fór ég að vinna þessa grein, og þá Frakkinn Alexandrc Yersin rnrfyrstur til að fttma nakteríuna sem vcldur svartadauða í lok 19. aldar. kom i ljós að margt fleira var ósagt um pestirnar á Islandi. Eg þvældi mér svo langt inn í útreikninga á mannfalli og eyðingu byggðar að mér fannst ráðlegast að fá reikningsglöggan mann og tölfróðan eins og Helga Skúla Kjartansson í lið með mér. Svo reyndist flest sem hafði verið sagt um félags- og efnahagslegar afleiðingar plág- anna standast illa þegar maður fór að hugsa um efnið af þeirri barnslegu einlægni sem oft þarf að beita í sagnfræði. Flestir höfðu notað plágurnar til að skýra breytingar á samfélaginu, en var ekki sennilegra að mannfallið hefði einmitt gert óþarfar breyt- ingar sem vaxandi mannfjöldi i landinu hefði annars kallað á? Svo bættist það enn við, meðan við Helgi Skúli vorum að skrifa þessa grein, að ég komst á snoðir um doktorsritgerð eftir norska sagnfræð- inginn Ole Jorgen Benedictow frá 1992, Plague in the Late Medieval Nordic Countries. Þar reynd- ist ýmsu vera haldið fram sem ég hafði talið óþarft að safna gegn miklum rökum, svo sem eins og því að hér á landi hlytu að hafa verið rottur á miðöldum, pestin sannaði það. Þess vegna varð ég ofan á allt saman að fara að draga saman rök gegn tilvist rottunnar, og niðurstaðan varð ekki tíu blaðsíðna grein heldur sextíu og fjög- urra og birtist í Sögu árið 1994. Við þessa vinnu fór mig að gruna að saga pláganna á Islandi kynni að hafa al- þjóðlegt gildi í plágurannsóknum, vegna þess að hér væri óvenjulega augljóst að faraldurinn hefði komist um landið og drepið ekki minna en hvar annars staðar, án þess að hafa rottur til þess að ferðast með. Til að kanna þetta nánar tók ég hluta af rannsóknarleyfi mínu í London haustið 1995, og árangur þess er grein sem birtist i enska tímaritinu Journal of Medieval History í fyrra. Við þessa vinnu í London þóttist ég sjá enn eina forvitnilega hlið á þessu máli. Hún er eiginlega rannsóknarfræðileg, snýst um spurningar sem nú eru mikið á dagskrá og stundum eru orðaðar þannig að hve miklu leyti sé vit í vísindum. Það er þetta sem ég ætla einkum að tala um hérna til þess að forðast að fara nrikið of- an í það sem ég er búinn að gefa út á prenti. I staðinn kem ég dálítið inn á það sem ég sagði í málstofu í sagnfræði í Heimspekideild Háskólans í fyrravetur og bið þá afsökunar sem voru þar og muna eitthvað af því sem ég sagði. Pestin mikla í Asíu í kringum aldamótin 1900 Byijum á að ri§a upp hvenær og hvernig rnenn komust að þeirri niðurstöðu að svartidauði hefði smitast með rotturn og rottuflóm. Rétt fyrir aldamótin 1900 braust út mik- il drepsótt í Kína og Indlandi. Evrópu- menn tóku fyrst al- mennilega eftir hennií Hong Kong árið 1894 og fóru þá að senda þangað rannsóknarnefndir til að kanna málið. Svo breiddist pestin út til Indlands, kom upp í Bombay 1896 og gerði mikinn usla víða um Indland á næstu áratugum. Gerillinn, bakterían, sem olli þessum ósköpum fannst strax árið 1894 í líköm- um pestarsjúklinga, og hann fannst líka í dauðum rottum á pestarsvæðinu i Hong Kong. Samt tók mörg ár að komast að því hvernig pestin smitaðist. Fyrst voru nánast allir sannfærðir urn að hún smitaðist um meltingarveg, og var talið líklegast að rottur, flugur, kakkalakkar og önnur kvik- indi flyttu sýkilinn í mat nranna. Læknar fundu pestarbakteríuna jafnvel í hrís- grjónum í Kína, nokkuð sem nú er talið ólíklegt að geti verið rétt. A Indlandi var lagt meginkapp á að einangra pestarsjúkl- „Flestir höfðu notað plág- urnar til að skýra breytingar á samfélaginu, en var ekki sennilegra að mannfallið hefði einmitt gert óþarfar breytingar sem vaxandi mannfjöldi í landinu hefði annars kallað á?" SAGNIR 87
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132

x

Sagnir

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Sagnir
https://timarit.is/publication/1025

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.