Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 20. NÓVEMBER 1988

11

alls ekkí ördeyða

Fyrirtæki í innfluningi og sölu ýmissa neysluvara verða

greimlega vör við ýmis einkenni samdráttar. Þó er allur

samanburður við árið í fyrra erfiður, þar sem það var

einstakt fyrir margra hluta sakir. Árið var skattlaust

og breytingar gerðar á innflutningsgjöldum, þannig að

verð á innflutningi sveiflaðist í mörgum tilfellum mikið

til, auk þess sem tekjur almennings hækkuðu mjög mikið.

Þannig væri samanburður

við árið 1986 eðlilegri.

Sumir töldu að nú væri að

komast á jafnvægi, en aðrir

töldu. að frekar ætti eftir að

kreppa að í byrjun næsta árs.

Ferðalög

Ferðaskrifstofur hafa orið

minna varar við samdrátt en

aðrir aðilar sem Morgunblaðið

ræddi við. Þó er eftirspurn

greinilega heldur minni og fólk

velur frekar styttri ferðir og

spyrst fyrir um ódýari kosti,

til dæmis hvað varðar hótel.

Sala nýrra bíla

Mikill samdráttur er í bíla-

sölu frá því sem var fyrr á

árinu, svo ekki sé talað um

síðasta ár og árið 1986, sem

bæði voru einstök hvaða mikla

sölu snerti, einkum þó það

síðara. Þannig seldust í síðasta

mánuði á landinu öllu 584

bílar, samanborið við 1.700

bíla á mánuði í vor.

Heimilistæki

Talsverður samdráttur er í

sölu heimilistækja miðað við

síðasta ár. Hann má einkum

merkja í sölu dýrari tækja, en

minna í þeim tækjum sem

kosta fáeinar þúsundir króna.

Heimilistæki mörg hver svei-

fluðust mikið í verði á síðasta

ári þegar lögum um tolla og

vörugjald var breytt.

ári, en það er langt í frá að ytri

kjör séu slæm. Þvert á móti eru

þau með því besta sem við höfum

kynnst," segir Sigurður. Þorvaldur

Gylfason, prófessor í þjóðhagfræði

við Háskóla íslands, tekur í sama

streng; uppgangurinn í efnahagslíf-

inu hefði verið svo mikill að það

væri með ólíkindum ef það kæmi

kreppa nú og Tryggvi Pálsson,

bankastjóri        Verzlunarbankans

sagði að við værum þrátt fyrir allt

á tekjustigi sem engin ástæða er

til þess að gráta yfir.

Heimat ilbúinn vandi

Aðrir viðmælendur Morgunblaðs-

ins tóku í sama streng. Ytri skil-

yrði eru afram góð, þó þau versni

frá því besta sem við höfum þekkt.

„Þetta er að öllu leyti heimatilbúinn

vandi," segir Sigurður. Færri voru

á því að kreppa væri í uppsiglingu,

en mjög erfitt að spá um fram-

vinduna, enda háð mörgum atriðum

sem enn væru óráðin. Framundan

væri samdráttur, en menn greindi

nokkuð á um hversu mikill hann

yrði, færi enda eftir viðbrögðum

stjórnmálamanna þegar á reyndi.

Heimskreppan á

íjórða áratugnum

eftir Pól Lúðvík Einarsson

Aðdragandi

„Kreppan", hin eina og sanna

kreppa, hófst með verðbréfa-

hruninu i Wall Street í október

1929. Þetta var heimskreppa og

fiest lönd gripu til innflutnings-

hafta. Kreppunnar tók að gæta

á íslandi 1930-31 þegar helstu

útflutningsvörur stórféllu i verði

og nam verðhrunið allt að 50%

miðað við 1929.

Einkenni

Á íslandi varð heiftarlegur

samdráttur og atvinnuleysi. Um

vetrartímann voru að jafnaði um

500-700 manns skráðir atvinnu-

lausir í Reykjavík. Marktæk

skráning atvinnulausra þessi ár-

in nær aðeins til Reykjavíkur,

ekki er kunnugt um heildar-

mannafla á vinnumarkaði. Töl-

fróðir menn hafa áætlað atvinnu-

leysið y fir vetrarmánuðina á bil-

inu 10 til 20% útfrá mismunandi

forsendum. Margir þeir sem

muna þessa tíma hafa gjarnan

orð á atvinnuleysinu þessi árín

og áhrifum þess; slævandi deyfð,

biturð og vonleysi. Reynt var að

bæta úr brýnustu neyðinni t.d.

með atvinnubótavinnu. En

tvimælalaust skerpti kreppan

stéttaátök og viðsjár i srjórn-

málum.

Á fyrri hluta krepputimabils-

ins var engin yerðbólga heldur

verðhjöðnun. Ársmeðaltal vísi-

tölu viiru og þjónustu lækkaði

um 13,6% 1929-35.1935-39 hækk-

aði vísitalan aftur á móti um 10%.

Kreppan varð langvinnari á

íslandi heldur en víðast hvar

annars staðar m.a. vegna borg-

arastyrjaldarinnar á Spáni sem

braust út 1936. En þá lokaðist

mikilvægur saltfiskmarkaður.

Framsóknarmenn, alþýðu-

flokksmenn og sjálfstæðismenn

voru allir einhvern timann í

stjórn á kreppuárunum en segja

má að framsóknarmenn hafi ver-

ið leiðandi stíórnmálaafl og

stjórnað með vinsamlegu hlut-

leysi Alþýðuflokksins eða stuðn-

ingi. Athyglisvert er að hinum,,-

hefðbundnu íhaldsúrræðum" s.s.

gengisfellingum var ekki beitt í

sama mæli og seinna tiðkaðist.

Kaupgjald samkvæmt launatöxt-

um hélt sér nokkuð vel. 1931

hækkaði bandaríkjadollar um

24%, 1939 var gengið feUt um

18%, um leið var grunnkaup

launþega og einnig grunnverð

landbúnaðarafurða fastákveðið.

Kreppan hafði áhrif á hag

ríkissjóð, verulegur halli var

1932 en þar á eftir má segja að

ríkisbúskapurinn í jafnvægi.

Á heildina litið má e.t.v. segja

að viðbrögð íslenskra stjórnvalda

hafi verið ýmiss konar höft og

hömlur, sér í lagi á verslun gjald-

eyris og eftirlit með innflutn-

ingi. Leitast var við að stýra at-

vinnu vegunum t.d. stofnun

„Skipulagsnefhdar atvinnu-

mála", „kreppulánasjóðs" til að

aðstoða bændur og varna því að

þeir flosnuðu upp. Einnig var

komið skipulagi á útflu tninginn

t.d. með stofnun Sambands

íslenskra fiskframleiðenda.

Reynt var að efla íslenskan iðnað

m.a. með hækkun tolla á erlend-

um varningi og lækkun tolla á

vélum og hráefnum, landsmenn

voru hvattir tíl að kaupa íslenskt.

Vænkast hagur

Heimsstyrjöldin síðari sem

hófst í september 1939 og

hernám Islands i maí 1940 bundu

enda á kreppuna. E.t.v. má segja

að megineinkenni kreppunnar

hafi verið hvað hún var heiftar-

leg, langvarandi og eiiínig að

verðlag var stöðugt. Nokkrar

breytingar og „aðlögun að að-

stæðum" urðu á atvinnulifí lands-

manna en þó má segja að það

hafi verið „breyttar ytri aðstæð-

ur" sem leystu efnahagsvanda-

málið í það sinnið.

Kreppan 1967-69



Adragandi

Á árunum 1967-69 varð verð-

faU á íslenskum sjávarahirðum

og um sama leyti dró úr sUdveið-

um sem brugðust algjörlega eftir

1968. Samdráttur varð í útflutn-

ingi og í kjölfarið fylgdi atvinnu-

leysi. 1966 var hlutfall atvinnu-

leysisdaga sem hlutfaU af unnum

dögum 0,4%, 1968 var það 2,2%

en 1969 var það 5%. Töluvert var

um að menn fly ttu úr landi, eink-

um iðnaðarmenn tíl Svíþjóðar.

Arið 1966 voru aðfluttir umfram

brottflutta 32 en 1969 voru brott-

fluttir umfram aðflutta 1.315 og

1.564 áriðþar á eftír.

Afleiðingar efnahagsörðug-

leikanna hefðu trúlega orðið enn

harkalegrí ef ekki hefðu komið

til framkvæmdir við byggingu

álversins í Straumsvík og Búr-

feUsvirkjunar. Reyndar höfðu

þær framkvæmdir verið ákveðn-

ar áður en erfiðleikarnir dundu

yfir.

Einkenni

Sjálfstæðisflokkur og Alþýðu-

flokkur héldu um stjórnvölimi í

Viðreisnarsrjórninni sem svo

hefur verið nefiid. Líkast til er

óhætt að segja að ráðstafanir

ríkisstiórnarinnar hafi verið

gengislækkanir og takmarkanir

á launavisitölu. Gengið var feUt

um 26,4% haustið 1967 og 35,2%

i nóvember 1968. Visutölukerfið

var afnumið 1967.

Kaupmáttur greidds tíma-

kaups verkamanna lækkaði um

10% á árunum 1966-69. Viðsjár

urðu á vinnumarkaðinum, víðtæk

verkföll urðu í mars 1968. Þá var

samþykkt kauphækkun, mest á

lægstu laun en verðbætur á laun

að nokkru leytí takmarkaðar t.d.

miðaðar við laun innan ákveðins

hámarks og fasta krónutölu. At-

viimuley sisbætur voru hækkað-

í upphafi árs 1969 varð sam-

komulag mUU ríkissl jórnar og

„aðUa vinnumarkaðarins" um

stofnun „Atvinnumálanefndar

ríkisins" og atvinnumálanefnda

í kjördæmunum. 300 miUjónum

var varið tíl „eflingar atvinn-

ulifsins".

Rofartil

1969-70 fór að rofa til í efna-

hagsmálunum, verð á útflutningi

landsmanna fór hækkandi og dró

úr atvinnuleysi. E.t.v. má segja

að „hagstæðari ytri skUyrði"

hafi leyst vandann að nokkru eða

verulegu leytí.    Efnahagsörð-

ugleikarnir 1967-69 voru aifnað

og meira heldur en venjuleg „nið-

ursveifla" í hagkerfinu en þessi

kreppa var ekki jafh langvinn

og sú á fjórða áratugnum. Menn

greinir ekki á um, að við veruleg-

an vanda var að etja og við hon-

um var brugðist, en aftur á móti

voru og eru efnahagsráðstafanir

Viðreisnarsljórnarinnar mjög

umdeildar i pólití skri umræðu

enn þann dag i dag.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
22-23
22-23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44