Vísir - 13.11.1957, Blaðsíða 3

Vísir - 13.11.1957, Blaðsíða 3
Miðvikudaginn .13. nóvember 1957 VtSIB George Mtotsoven F jörutí 11 ára ionvæðing Ráðstjórnarríkjanna BðgshtjÍiÍBtfýin vttr hafin furir buitinguwta. Eii verkalýðsfélögin era ríkis- írrirfta'ki. Hinn 7. nóvember vorú 40 ár liðin frá því kommúnistar brut- ust til valda í Rússlandi í nafni verkalýðsins. Sú var yfirlýst stefna kommúnista og mark, að gera þjóðfélagslega byltingu og byggja upp stéttalaust, socialistiskt þjóðfélagskerfi, þar sem þjóðnýting kæmi í stað éinkaeignar og reksturs. Að sumu leyti er það mikil- vægasta afrek þeirra, og það, sem mesta athygli vekur, að þeir hafa á liðnum 40 árum komið til leiðar þeirri breyt- ingu, að Ráðstjórnarríkin — áður fyrr aðallega land bún- aðarframleiðslu — urðu mesca iðnaðarland álfunnar, og næst- mesta iðnaðarland heims, — það er tekið annað sæti, næst á eftir Bandaríkjunum. Iðnbyltingin — en henni var hraðað svo sem mest mátti verða, kostaði miklar fórnir, og sú þjóðfélagsskipun, sem kom- in er til sögunnar með iðnvæð- ingunni, er furðuleg bg af skræmd mynd af þeirri hug- mynd, sem kommúnistar upp- haflega gerðu sér um hið stétt- lausa, sósíalistiska þjóðfélag. Iðnvæðingin var hafin. Iðnvæðingin hófst í rauninni ekki með byltingu kommúnista. Hún var komin til sögunnar á seinazta skeiði keisaraveldis- ins, en Rússar áttu þá langt í land að ná eins langt á sviði iðnvæðingar og þær Evrópu- þjóðir, sem þar voru lengst komnar, Þjóðverjar, Bretar og Frakkar. Fyrri heimsstyrjoldin og borgarastyrjöldin, sem háð var eftir valdatöku kommúnista, töfðu framsóknina á sviði iðn- aðar, og þegar borgarastyrjöld- inni lauk í árslok 1920, hafði dregið stórkostlega úr iðnaðar- framleiðslunni. Árið 1921 boðaði Lenín hina nýja efnahagsstefnu sína, þar sem miðað var- að efnahagslegri viðreisn, með hlunnindum í þágu einkaframtaks, og um 1927 var iðnaðarframleiðslan aftur orðin ámóta og 1913. Afleiðing- in var sú, að 1928 taldi Stalín og kommúnistaflokkurinn fært, að hefja stórsókn á hendur einkaframtakinu, sem þeir töldu keimlíkt kapítalisma. Samtímis var gerð 5 ára áætl- un, sem varð fyrirrennari margra slíkra, í þeim tilgangi að koma á efnahagslegum um- bótum með hraðri iðnvæðingu og samyrkjubúskap og stór- aukinni vélanotkun í landbún- aðinum. Ekkert lát á byltingunni. Þar með var iðnbyltingin hafin og á henni hefir í rauninni ekkert lát orðið, þrátt fyrir alla eyðinguna og truflanirnar af völdum herskara Hitlers í síð- ari heimsstyrjöldinni. Nokkrar tölur má nefna, sem sýna greinilega hversu stór- kostleg iðnbyltingin hefir ver- ið. Frá 1928—1956 jókst kola- framleiðslan úr 35.9 upp i 426 millj. smálesta, eða m. ö. o. tólf f aldaðist; stálf r amleiðslan jókst úr 4.3 upp í 48.6 millj. smál.; sementsframleiðslan jókst ur 2 upp í 22 millj. smál. eða 11-faldaðist eins og stál- framleiðslan, en oliuframleiðs- an sjöfaldaðist — jókst úr 12 í 84 millj. smál., en raforkufram- leiðslan 40-faldaðist næstum, jókst úr 5 í 192 millj. kwst. Á þessum sama tíma hefir einnig verið komið örugglega á fót mörgum iðngreinum, vélaiðnaði, málmiðnaði, efna- iðnaði o. s. frv., og miðað að því, að Rússar yrðu þar sjálfum sér nógir eins fljótt og verða mætti. Lítið fyrir almenning. Einnig urðu miklar framfar- ir á sviði flutninga. Flutningar á járnbrautum eru tífalt meiri en 1928 og 15 falt meiri en 1913. Framleiðsla á ýmsum vörum til almenningsþarfa hefir hins- vegar ekkj komizt í námunda við framleiðsluna á sviði þungaiðnaðar. Er svo langt frá þvi, að alltaf hefir verið skortur á henni. Því fer fjarri, að iðnvæðingin hafi einvörðungu eða nær ein- vörðungu verið framkvæmd í vesturhluta landsins, þar sem öll helztu iðjuver landsins áð- ur voru, heldur hefir miklum iðnaði verið komið á fót í héruð- unum austur af Volgu, Kazakh- stan og' Suður-Síberíu. Mikil áform eru á döfinni um aukna iðnvæðingu í Austur-Síberíu. Nokkrum iðnaði hefir jaível verið komið á fót norðan heim- skautbaugs til stórmikilvægrar framleiðslu (nikkel, kol, blý). Fólksflutningar úr sveitunujn. Af iðnbýltingunni hefir að sjálfsögðu leitt, að starfsfólki í iðnaði hefir fjölgað stórkost- lega. Fjöldi fólks hefir flutzt úr sveitunum til iðnstöðvanna, nýrra og gamalla. Frá 1928 hef- ir tala'starfsfólks í iðnaði sex- faldast, og íbúatala fólks í borg- um og bæjum þrefaldast. Auk þess "hafa milljónir manna flutzt, ýmist sem sjálfboðaliðar eða samkvæmt skipun, frá vest- urhéruðum Ráðstjórnarríkj- anna austur á bóginn, þar sem nýjum iðnaði hefir verið komið á fót, stundum til héraða, sem áður voru mjög strjálbyggð. í fyrstu voru flestir nýju verkamennirnir í iðnaðinum óþjálfaðir og óvanir verk- smiðjuaga, og þeir gerðu yfir- völdunum á marga lund erfitt fyrir, með því að flytja stað úr stað og skipta um atvinnu, í von um að geta komið sér fyrir við þolanlegri lífsskilyrði, en stjórninni tókst smám saman að leysa þetta vandamál með ýmsum aðferðum. stöðn<fi þjálfun og fræðslu og mtO því að setja strangar reglur, að við- lagðri þungri hegningu ef brotnar voru. Þá var stöðugt breikkað bilið milli hinna ýmsu launaflokka og farið að veita afkasta-verðlaun. Vald stjórnarinnar var aukið. Hin mikla aukning í iðnaðin- um í Ráðstjórnarríkjunum er af sumum talin að þakka því, að gerð var skipuleg áætlun fyrirfram af stjórninni, fyrir allt landið, en aðrir þakka aukninguna þeirri stefnu, að hverfa frá einkaframtaks framleiðslu til þjóðnýtingar. Hvorug staðhæfingin er þó full- nægjandi skýring, og það verð- ur a. m. k. að taka tillit til ann- ars, sem hefir haft mikil áhrif. í fyrsta lagi, með því að gera iðnaðinn • að almenningseign 'var það í reyndinni sama sem að gera hann að ríkiseign og að iðnaðurinn- var settUr undir yfirstjórn ríkisins. Þar með var vald ríkisstjórnarinnar mjög aukið og gerði valdhöfunum kleift að knýja áfram iðnvæð- inguna með miklum hraða, al- veg án tillits til óska verka- lýðsins eða þjóðarinnar í heild. í öðru lagi, vegna einræðis- valds Stalíns og félaga hans gátu þeir krafizt mikilla fórna af þjóðinni, er varð að sætta sig við að geta 'ekki bætt lífskjör sín, meðan öll stund var lögð á víðtækari þungaiðnaðarfram- leiðslu, æ víðtækara sam- yrkjufyrirkomulag í landbún- aði og stöðugt öflugri landher, flugher og flota. Að Stalín látnum. Eftir andlát Stalíns hefir verið látið í té rneira af hrá- efnum til hinna léttari iðn- greina, sem framleiða varning í almennings þágu, en enn sem fyrr er við lýði sú kenning kommúnista, að þungaiðnaður- inn verði að njóta forréttinda. Sú þjóðfélagsskipun, sem komin er til sögunnar samtím- is iðnvæðingunni líkist mjög lítið draumum Engels og Marx. Ríkið hefir orðið æ öflugra — vald þess hefir ekki farið dvín- a"-/; -éins og Marx spáði að verða mundi, þegar gengið væri af einkaframtakinu dauðu. Það gr sovét-ríkið, en ekki sovét-verkamerínirnir, sem eiga verksmiðjurnar og allt, sem þær framleiða. Yfirráðin eru í reyndinni í höndum em- bættismannanna, sem fram- kvæma fyrirskipanir valdhaf- anna á sviði efnahags- , at- vinnu- og framleiðslusmála, sem á öðrum sviðum, út í æsar. Verkalýðsfélag — ríkisfyrirtæki. í rauninni hafa verkalýðsfé- lögin einnig verið gerð að rík- isfyrirtækjum. I þeim er orðin mikil breyting á öllu frá því sem var á byltingartímanum og fyrstu árin eftir byltinguna, er verkalýðsfélögin voru miklu ráðandi. Frelsi þeirra var tal- inn hemill á framleiðslunni og þau smám saman gerð háðari valdhöfunum. Sóvétþjóðfélags- skipun varð ekki sú, að til sög- unnar' kæmi stéttlaust þjóðfé lag, heldur þjóðfélag í viðjum, þar sem æðstu menn ríkis og flokks' eru öllu ráðandi. Sumir athugendur halda því fram, að með því að skapa bet- ur menntaða og þjálfaðri iðnað- arstétt og hæfari ráðsmenn iðnaðarstofnana, hafi náðst sá árangur með þróuninni í iðn- byltingunni, að upprættur hafi verið þekkingarskorturinn og seinagangurinn og margt ann- að, sem var til ills eins, en gerði Framh. á 9. síðu. Þegar Istan Kvölds hins 6. september 1955 braust út eitthvert versta skril- æðisuppþot, sem sögur fara af nú á dögum, í hinni gömlu höfuð borg Tyrklands — Istanbul. Tryk neskur múgur lagði í auðn 2000 hús og 4000 verzlanir, "brenndi 29 kirkjur og stórskemmdi 31 kirkju í viðbót. Tjónið af þessu múgæði nam um 100 milljónum dollara, áður en lauk. Klukkan sex þetta þriðjudags- kvöld var Taksimtorgið, um- ferðarmiðstöð borgarinnar, í sínu venjulega glaðlega ástandi. \ Mannf jöltlinn streymdi inn og út úr kaffihúsunum umhverfis torg ; ið, sporvagnarnir hringdu, leigu- ! bílarnir þeyttu horn sín og allt, var iðandi af umferð. Meðfram Istiklal Caddesi (Sjálfstæðis- götu), aðal verzlunargötu borg- arinnar, stönzuðu vegfarendur og skoðuðu í sýningarglugga verzlananna. Veðrið var milt og heiðskirt loft. Fyrir ofan torgið, á upphækk- un bak við minnismerki Kemal Araturks fyrsta forseta lýðveld- isirís og þjóðarhetju, stóð lög- regiuforingi. Nokkrir háskóla- stúdentar höfðu þarna í frámmi andróðu'r gegn Grikkjum og lög- reglan hafði því fjölgað eftirlits- mönnum á þessum slóðum til þess að kom i veg fyrir meiri háttar uppþoti. (Um þetta leyti var mikill kurr í almenningi gegn Grikkjum út af Kýpurmál- inu, sem báðar þjóðir krefjast þótt eyjan sé undir brezkri stjórn. Lögregluforinginn hafði augun hjá sér, en var alls ókvíðinn. Mótmælafundur stúd- entanna fór fram með reglu og andrúmsloftið á torginu virtist ekki eldfimt. ' Svo beindist eftirtekt lögreglu- foringjans allt í einu að - hóp manna, er hafðísf annað að. Biaðasalar voru að selja kvöld- blöðin og fóik þýrptist saman kringum þá. Kafíihúsgestir voru að koma út úr kaffihúsunum. Af gamalli reynslu fann hann á sér að ekki var allt með felldu. Hann sendi aðstoðarmann sinn eftir eintaki af blaðinu. Strax og hann leit i blaðið, sá hann hæ.ttu framundan: „Griskir óldaríiokk- ar saurga fæðingarstað Ata- turks", stóð' meo síórum stöfum Á eftir fylgdi stórj'rt en fölsuð lýsing á tilraun til að varpa sprengju á hús það, sem Ataturk fæddist í í Saioniki, — en það er nú tyrkneskur helgistaður. Lögregluforinginn seildist eftir útisíma, en á meðan hann var að gefa fyrirskipanir í símann, vissi hann að hann var þégar of seinn. Fimm aðalgötur liggja að Tak- simtorgi og æðandi ílóðbylgja æðisgengins múgs streymdi út á tqrglð úr hverri þeirra og rann saman á torginu. „Drepum Grikk ina!" var öskrað um allt torgio. 1 einu horni torgsins stóð skúr, þar sem geymd voru verkfæri viðgerðarmanna strætisyagn- anna. Hurðin var rifin af skúrn- um og um fimmtíu bálreiðir menn vopnuðust járnkörlum, hömrum, hökum og rörbútum. 1 fylgd með nokkur hundruðum öðrum óeirðarseggjum stefndu þessir menn inn i Istiklal Cadd- esi. Þegar lögreglan reyndi að varna þeim vegarins, var henni bara ýtt til hliðar. 1 þessari aðalverzlunargötu borgarinnar, sem er um hálfur annar kílómetri á lengd, -eru um 400 verzlanir, flestar reknar af kristnum Tyrkjum af grískum ættum. Þegar óeirðirnar hófust, lokuðu flestir þeirra verzlunum sínum drógu niður Járn-glugga- tjöldin og lögðu á flótta. Þeir björguðu lifi sinu, en þeir gátu ekki bjargað eigum sínum. Ein fyrsta búðin, sem ráðizt var á, var litil álnavöruverzlun. Þung járnstöng, sem f jórir efldir menn handléku, va'r íljót að brjóta járnhlerana, gluggana og hurðina. Múgurinn streymdi inn og vefnaðarvörustrangarnir voru rifnir niður úr hillunum og fleygt út á götuna. Mannfjöldinn reif tauið í hengla. Ein sauma- vél, sem er sjaldséður gripur í Tyrklandi, var borin með viðhöfn v út á götuna og eyðilögð. Eftir tiu mínútur var búðin tæmd. Múgurinn hélt áfram. Næst var komið að raftækja- verzlun. Eftir' að búið var að brjóta gluggann kom í ljós stór og fallegur ameriskur kæliskáp- ur. I augum almennings í Tyrk- landi, er kæliskápur talið álika hnoss og vönduð bifreið í Amer- iku. En skápnum . var velt út á gangstéttinaj vélin rifin úr hon um og ckrpurinn barinn í klessu. Eigandi nýlenduvöruverzlMnar,.. gamall Grilík-Tyrki og kona hans, höfðu dregið hlerana fyrir gluggana, en voru kyrr í búð- inni. Gamli maðurinn var hug-

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.