Morgunblaðið - 24.12.1923, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 24.12.1923, Blaðsíða 12
TVIOl?CTTTVT?T *«T» oftar heyrði hann enn þessi sömu ummæli hermannanna, en lagSi ekk- ert til málanna. Þeir gengu til hvíld- ar umhverfis varðeldinn, en hann stóð hljóður álengdar. Þegar allir voru sofnaSir, vjek hnan burtu og út í skóg. En morguninn eftir, er hermennirnir vöknuðu og sáu að hann var horfinn, lögðu þeir af staS að leita hans. Kom hann þá á móti þeim og bar á öxlum sjer heljar- mikla hramma, krækta saman á klón- um. Hann hafi felt tígrisdýrið ein- samall. Prá þeim degi var ekki ótítt að heyra þessi eða því lík ummæli: „Khama er okkar traust og at- hvarf!" Árin liðu. Á margan hátt braut Khama í bága viS fornar venjur — og sætti fyrir það óvild. Faðir hans og yngri bræSur höfðu jafnvel í hyggju að ráða hann af dögum. Til þess voru nægar ástæður. Fyrst og fremst hafði hann tekiS kristna trú, og af því leiddi svo ótalmargt ann- að, sem hann sagði og gjörði, og alt var það á móti föður hans og gagnstætt erfikenningum kynflokks- ins. Hann var ungur að aldri þegar hann neitaSi að taka sjer fleiri en eina konu, neitaSi að taka þátt í villimanna-hátíSa-höldum þjóðar sinnar,__neitaði allri heiSni. Hef ði hann ekki sjeð að þjóðin var í nauð ? um stödd, mundi hann einnig hafa neitað henni um þjónustu sína. Hann var allra manna hugprúðast- ur, og að sama skapi hraustur og ráSsnjall. Arið 1872 var hann kjörinn kon- ungur af leiðtogum þjóðar sinnar. LandiS, sem hann fekk til forráða (Bechuana-land), náSi frá Orange- fljóti að sunnan, Transvaal og Rhodesíu aS austan, Zambesi að norðan og Vestur-Afríku að vestan. Það var umkringt af óvinum á allar hliðar. Og sjálfur var hann á alla vegu umsetinn af óvinum heima fyr- ir. Sem kristinn maður hlaut hann óvild einstaklinganna; og sem krist- inn konungur sætti hann sameigin- legum mótþróa þegnanna. Það var ekki ofmælt, sem hann sagði við leiðtogana á kjördegi: „Jeg hefi ekki barist um konungdóminn, held- ur eingöngu fyrir lífi mínu." ÞaS var hans fyrsta verk, sem þjóðhöfðingja, að reyna að fá upp- rætta gamla heiSna þjóSsiði. Þjóð- in ætlaSi að fara aS plægja og sá land sitt. En það starf átti að hef ja með vissri töfra-athöfn, sem kon- ungurinn átti sjálfur að framkvæma í embættisnafni. Hann kvaddi á sinn fund alla, sem hann náði til og ljet þá vita, að hann hefði ekki í hyygju aS neyða þá til að skifta um trú, en að hann vildi sjálfur ekkert hafa með hina gömlu trú að gjöra, nje hinar gömlu venjur. Hann væri kristinn maður, og þaS væri guS, sem gæfi gott ár. SíSan talaði Machentzie trúboði til fólksins um Jesúm Krist og hvernig honum bæri að þjóna. Lýðurinn möglaði og óvinirnir notuðu tækifærið til uppþots-æs- inga. En öllum stóð ótti af her- mensku konungsins. Hann hafði al- drei farið halloka í nokkurri viður- eign, hvort sem viS óargadýr var að eiga, eða óaldarflokka í kring, sem reynt höfðu aS ásælast land hans. — Þeir sáu sitt óvænna og ljetu undan. Önnur baráttan varS verri: bar- áttan gegn áfengisnautninni. — Khama hafði aldrei komið til ann- ara landa. Hann þekti lítiS eSa alls ekkert til forboðs gegn áfengi. En eitt sá hann, við ljós „bókarinnar" : Þjóðin hans var að hverfa úr manna tölu, vegna áfengisnautnar og sið- leysis. „Helmingurinn djöflar og helmingurinn börn", — þann ó- fagra vitnisburð fengu þeir meðal bvítra manna, er kyntust þeim. — Það fyrsta, sem hann fyrirbauð, var ölgerð. Þeir mögluSu, brugguðu í laumi, drukku sig ölvaSa og sýndu sig á almannafæri. En Khama ljet þá sæta þungum refsingum. Það var einu sinni, er hann var í ófriSi við nágranna-þjóðflokk, er brotist haf'Si inn í land hans, aS hann fól bróður sínum landstjórn- ina. Fólkið bað nýja konunginn um loyfi til ölgerðar, og hann veitti það. Nú skyldu verða dýrlegir dagar! En þegar minst varði kom Khama heim á næturþeli. Heyrði hann þá óp og óhljóð kvenna og barna, und- an misþyrmingum ölvaðra manna, sem bróltu þar milli kofanna, en æskulýSurinn dansaði í kring og dýrslegur siðleysis-söngur fyldi næt- urloftið. Þá reiddist Khama, tók logandi eldibrand og bljóp að bú- staS bróSur síns og brendi hann til kaldra kola. Hann skipaSi að koma með alt öl og helti því niður. Síðan talaði hann til lýðsins á þessa leið: ,,Þegar jeg var barn, var jeg stund um að hugsa um það, hvernig jeg ætti að stjórna landi mínu og lýð, og hverskonar konungdómur þaS ætti að vera. Og í einu var jeg á- kveðinn: jeg vil ekki vera konung- ur drykkjuræfla. Jeg vil ekki hafa áfenga drykki í þessu landi! Þeir, sem ekki geta án þeirra verið, verSa aS fara," En þjóðin hans átti ekki aSalsök- ina í þessum efnum. Búar voru á aðra hönd, og hvítir kaupmenn höfðu tekið sjer bólfestu í landinu. Ölgerðin var stöðvuð; en hvað stoð- aði það, þegar nóg var aí erlendu brennivíni. Hann aSvaraði útlendu kaupmennina; en það gagnaSi lítið. Þeir skákuSu í hróksvaldi „alþjóSa- rjettarins." Þá kvaddi hann þá til sín. Nokkrir komu góðfúslega, en eftir hinum varð hann að senda, „Það er ósk mín," sagði hann við þá, „að áfengir drykkir sjeu ekki seldir þjóð minni." — „Nú-jæja," svöruðu þeir, „vjer skulum hætta að flytja hingað brennivín í tunnutali; en leyfa verður þú oss aS hafa það í flöskum í heimahúsum." — »Jeg felst á þaS," svaraði Khama, „en þó því aSeins, aS enginn sjáist ölv- aður." — „Því lofum vjer; — vjer skulum aðeins nota það sem læknis- lyf." Nokkrum dögum seinna komst hann að því, að einn hvíti kaupmað- urinn hafði drukkið sig fullan og lá í ölæði heima. Khama fór heim til hans hvað eftir annað, til að fá hann til viStals, en hitti hann ávalt ólvaðann. Eina nótt komu „hvít- skinnar" saman til drykkjugildis Lauk því með svo ægilegum áflog- um, aS húsgögn voru öll brotin og brömluS og gestirnir lágu meSvit- undarlausir í blóð-svaði og ölvímu. Konungi var gert viðvart. Hann kom og sá vegsummerkin. Þetta*var á, laugardagskvöld. Á mánudags- morgun kvaddi hann þá alla á sinn fund. Og þeir, settn þektu hann, vissu, að það sem hann nú segði, það mundi hann framkvæma, þótt allir risu á móti. „Þjer, hvítu menn,"* mælti hann, *) Hepburn kriátniboði vax viðstadd- ur og skrifaði ræðuna orðrjett, um leið og hún var flutt. „þjer hafið móðgað mig og óvirt, í minni eigin höfuðborg, af því að jeg er svartur á lit. En ef þjer fyririít- ið oss, Svertingja, hví eruð þjer þá bjer í þessu landi, sem guð hefir gefið oss? HverfiS burtu hjeðan til yðar eigin heimkynna! Jeg leitast viS aS fá þjóð mína til aS lifa eftir guðs orSi, — því orði, sem jeg veitti viðtöku frá kynbræðrum yðar, og þó hafið þjer fyrir þegnum mínum þá lesti, sem vjer þektum hjer eng- in dæmi til áður. Þjer, sem eruð uppaldir við guðs eigið orS, þjer vitið það vel, aS ýmsir kynbræður uiínir eru sólgnir í sterka drykki. YSur er þaS og vel kunnugt, að jeg óska helst að þeir sæju þá aldrei — svo að þeir gætu gleymt þeim. Samt sem áSur flytjið þjer þá hingað til lands, já, reynið jafvnel að freista J ið. Þeir, sem það gera, skulu sæta mín meS þeim. — í dag segi jeg 'hegningu eftir landslögum." Þessu þessu lokið. Farið burtu! Takið þaS ákvæði varS járnbrautarf jelagið aS sem ySur tilheyrir; en hverfið af hl'ta.- Og landslögin samdi Khama landi burt og látiS mig aldrei sjá'sjálfur. yður framar." | Nu fyrir nokkrum árum ljet út- Einn sökudólgurinn bað sjer griða iendingur einn í ljósi aðdáun sína og bygði á því, að hann hefði alið og samfögnuð yfir æfistarfi Khama allan sinn aldur þarna í þorpinu og en hann svaraði á þessa leið: „ Jeg væri konunginum vinveittur. — gleymi því, sem gengið er, en horfi „Þú," svaraði Khama, „þú biður fram á viS, því að mjer er þaS griSa? Nei, meS þjer hefi jeg enga ljóst, hverjar hættur vofa yfir. Jeg meðaumkun. Mjer er skylt að berahugsa um þjóðina mína og um son umhyggju fyrir þjóðinni, sem guð rninn, sem nú á aS taka við af mjer. hefir sett mig yfir. MeS henni hefi Á hann að bera gæfu til að standast jeg meSaumkun, það er skylda mín freistingarnar og leiða þjóðina í gagnvart henni og guði. — Farið fótspor Jesú?" — Og vjer spyrj- 'nm hins sama: Á honum aS auðn- ? maður, eins og **& Sveitajólin. ^- Jólin, þar sem þreyttir fætur sneiða dýpsta snæinn, snjótitlingar tína salla heim við litla bæinn. Von um bein og sleikju kætir kaldan, svangan rakka, kertaljós og lummur gleðja alla litla krakka. Jólin, þar sem jólabænin biðst með bljúgu geði, börn og vaxnir sjá í anda það, sem forðum skeði. Móðir sjer í Jesú-barni drenginn sæla dáinn, dóttir hennar litla finnur köldu jötustráin. Jólin, þar sem úti' og inni heilög kyrð á heima, hvert eitt barn með ljúfu brosi sofnar til að dreyma: jólin; þar sem stjörnuljósin alein yfir brenna, aftanbirta, næturskin og morgun saman renna. Ólöf Jónsdóttir frá Smiðjuhóli. Lurtu!" ; Þeíf urðu allir að fara úr landi.:ast Þ SíSan kvaddi hann til þjóðfund- Viljasterkur ar. Þúsundir komu. Hann fyrir- Kþama, mótar framfarirnar og knýr bauð þeim að brugga öl, fyriibauð þeim að drekka og selja brennivín. „Þjer getið reynt aS ryðja mjer úr vegi; en þjer skuluð aldrei bera mig ofurliSi." En ennþá voru ekki öll kurl kom in til grafar. Búar reyndu að ná tökum á landinu, og þrælakaup- menn beittu þjóSina ginningum; hvarvetna mætti Khama brögðum og undirferli. Eigi að síður varð honum mikið ágengt, og veittu kristniboSarnir honum örugga að- stoS. Án þeirra hefði hann litlu tib vegar komið. Khama og kristniboð- arnir hófu Bamangwato-kynstofn- inn upp úr eymd og vesaldómi. Þeir lærðu að lesa og skrifa; á tiltölu- lega fáum árum urSu þeir að upp- lýstri þjóð. ,,Nú þarft þú ekki aS vaka yfir %rangri þínum," sagði bretskur liSsforingi við farandsala. „Við er- um komnir inn í land Khama kon- ungs, og þar eru engar gripdeildir.'' Nú gekk alt rólega um nokkurra ára skeið. En 1892 vofði yfir land- inu meiri hætta en nokkru sinni áður. Cecil Rhodes hafði gert áætl- un sína um Kap-Kairo-járnbraut- ina. Hún átti aS liggja um land Khama, og það var ekki stærra en svo, aS járnbrautarfjelagið gat hæg lega lagt það alt undir sig. Þetta þótti að ýmsu leyti sann- gjörn krafa. En^Kliania hafnaði öll- um tilboðum f jelagsins. Hann skorti ekki hugrekki til aS berjast til þrautar. Hann sá það, ao ef hann ætti að bera sigur úr býtum, yrði hann að fara til Englands og fá stjórnina í liS með sjer. Árið 1895 fór hann til Imndúna og vann þar máli sínu fylgi,,meðal annars hjá W. T. Stead í „Review of Reviews". Hann fjekk að halda landi sínu, þó aS brautin væri yfir það lögð — því hafSi hann aldrei verið mótfallinn. - - „Enga þær áfram meS meiri hraða, en venjulegt er. Hann gat ekki unað því, að fleiri en eitt kristniboðsf je- lag starfaSi í landi hans, Lundúna- fjelagið. Þar hefir því ekki veriS nein „frjáls samkepni" á því sviði. Þar er einhliða ríkiskirkja — meS kostum þeim og göllum, sem henni fylgja. Hvernig verður nú ástand- ið, þegar ekki nýtur lengur mátt- ugrar handar IQiama konungs? — legar heiðnin, sem hann hjelt í skefjum, reisir höfuð á ný? Bam- angwato-kirkjan verður aS ganga í gegnum sömu eldraunina og allar aðrar kirkjur, til að ná fullum þroska. Látum oss að síðustu heyra um- mæli M. L. Fiske í „The Christian Advocate" : „Khama konungur andaðist 21. febrúar síSastliöinn, á 94. aldursári.....Það er sjaldgæft að Afrikumenn nái svo háum aldri, því aS loftslagið þar, hermenskan og óhóflegar lífsnautnir, vinna á móti langlífi. Saga Khama konungs er alveg einstæð í árbókum konung- anna, hvort sem leitað er í Norð- ur-, Austur- eða SuSurálfu heims." P. S. Eikrim-Kin. 2V6 '23. A. Jóhannsson. ur, en líka talsvert fróSari en áður. <^í jafnvel þó að í minni borgum sje, má hafa mikið gagn af að standá stund og stund í bókabúð (þar sera menn þö auðvitaS kaupa eitthvað ¦við og við). Og í gær stóS jeg í hinni nýju og fallegu bókabúð Guð- mundar Gamalíelssonar í Lækjar- götu, og var að lesa Þjóðræknistíma- iit Vestur-fslendinga. Þar er ágæt ritgerS eftir sjera Kjartan Helga- son, og önnur eftir sjera Magnúsc- bróður hans. Sjera Kjartan gerir mikið úr þýSingu skáldanna, eins og rjett er, en þó má ekki gleyma. þýSingu þeirra rithöfunda, sem ekki eru skáld. Hver hefir til síns. ágætis nokkuð, og sá andlegi kraft- ur, sem hjá einum fer til að hugsa upp sögu eSa til braglistar, fer hj& öSrum í starf, sem leiSir til fræðslu: og aukinnar þekkingar. Og mætti margt um slíkt rita, og ef til vill' ekki óþarft. En aðalatriðið er, að þeir sem skifta með sjer verkum eftir ástæðum og eðlisfari, gættt' veriS betur samtaka en vanalegt hefir verið. Vísindi, listir og skáld- skapur þyrftu aS vera -betur sam- taka sín á milli og eins við dag- hgt líf. II. RitgerS sjera Magnúsar er um Landnámu. Hversu vitur maður þar- ritar, má marka af því, hvernig hann rekur saman skapferli Hrol- laugs Mærajarls og þessa góða manns Halls af SíSu, sem af hon- um var kominn; Slíkt gera ekld aSr- ir en góSir rithöfundar. Þá er enn skemtileg ritgerð eftir Steingrím Matthíasson, og margt fleira er gott í því tímariti. En Landnámuritgerðin var þó það, sem jeg las vandlegast. Það er svo mik- ilsvert að það sje brýnt fyrir mönn- um, að meta að maklegleikum þá. dæmalausu bók sem Landnáma er^ Helgi Pjeturss. í bókabúð. i. BókabúSir eru blessunarríkar stofnanir, jafnvel fyrir þá sem eins lítið geta launum hrósað og þeir sem hjer á íslandi reyna til að vinna að vitkun, og minna geta keypt af bókum en vildu. Þegar maður, sem talsverða æfingu hefir í að lesa, hefir staðið drjúgar sturid ir í nokkrum bókabúSum í Lundún- um, París eða Berlín, þá snýr hann Einbúinn. sterka drykH má flytja inn í land- heim til gistihússins talsvert þreytt Fárra manna vinur var hann, vildi ei styggja heldur neinn; í marga lund af mörgum bar hann^ merkur og í geði hreinn. — Vildi ei fylla vondra skarann, — vegur hans var jafnan beinn. ÖSrum varð hann oft aö liði, átti í mörgu góðu þátt. Hafði 'hann það að marki og miSL. um menn að dæma vægt og fátt. Studdi best að frelsi og friði, fiugelsk sál, er stefndi hátt. P. P.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.