Morgunblaðið - 13.07.1955, Síða 7

Miðvikudagur 13. júlí 1955
MORGUNBLAÐIÐ
Merkileg barátta íslendinganna,
I Þilplata unnin úr íslenzku hrauni.
Unnt að vinna þilplötur
úr íslenzka hrauninu
SÍS hyggst stofna slíka verksmið ju
Ij'RLENDUR EINARSSON forstjóri Sambands íslenzkra sam-
-i vinnufélaga skýrði fréttamönnum í gær frá merkilegum mögu-
leikum til stóriðnaðar á íslandi, þar sem er framleiðsla á nýju
byggingarefni, hrauntexi, úr íslenzku hrauni. Sagði ha'nn, að Vil-
hjáimur Þór, fyrrverandi forstjóri SÍS hefði skýrt aðalfundi Sam-
bandsins frá máli þessu, en skýrsla hans var í aðalatriðum á þessa
leið:
NÝ AÐFERÐ
Fyrir nokkru var fundin upp í
Svíþjóð aðferð til að framleiða
nýtt byggingarefni úr gjalli, úr
úrgangi frá málmiðjuverksmiðj-
um. Þetta nýja byggingarefni er
svipað að útliti þilplötum, sem
fluttar hafa verið hingað til lands
frá Svíþjóð og Finnlandi, en hafa
þann kost fram yfir þessar þil-
plötur, að það brennur ekki og
hefir mjög mikið einangrunar-
gildi.
Vilhjálmur Þór komst á snoðir
um þetta mál fyrir 2 árum síðan,
þegar það var enn á byrjunar-
stigi. Sænska Samvinnusamband-
ið hafði kostað tilraunir með
þessa nýju framleiðslu og er
einkaréttur á franileiðslunni
tryggður í öllum löndum heims.
Samvinnusamband Svía reisti
litla tilraunaverksm;ðju, þar
sem hugmyndin hafði verið
reynd, og er nú verið að ljúka
við að byggja mikla verksmiðju
til framleiðslu í stórum stíl.
Það var af einskærri tilviljun
að Vilhjálmur komst á snoðir um
þetta mál, en í sambandi við það
vaknaði strax sú hugmynd, hvort
ekki væri eins vel hægt að nota
íslenzka hraunið til þessarar
framleiðslu. Fór hann strax þess
á leit við aðalforstjóra Samvinnu
sambands Svía, Albin Johanson,
að gerðar yrðu athuganir á ís-
lenzka hrauninu í tilraunaverk-
smiðju þeirra. Albin Johanson er
mikill íslandsvinur og var snort-
inn af þessari hugmynd og lof-
áði Vilhjálmi öllum stuðningi,
sem hægt væri að láta í té í
þessum tilraunum.
Iðnaðardeild Sambandsins safn
aði síðan sýnishornum af 5 teg-
undum af hrauni. Voru gerðar á
þeim rannsóknir sem virtust
benda til þess, að a. m. k. sum-
ar tegumiirnar væru vel fallnar
til þessarar framleiðslu. Síðan
voru sendar út nokkrar smálest-
ir af því h''auni, sem líklegast
þótti og vorit framleidd úr þvi
nokkur sýrishorn af byggingar-
plötum og seridar hingað. Aðal-
fundarfulltrúunum voru sýnd
þessi sýnishorn. Voru menn bæði
undrandi og nrifnir af að sjá slíka
fratnleiðslu úr hraungrýti.
NÝ VERKSMIÐJA
Svíar eru nú að ljúka við að
byggja mikla verksmiðju, þar
sem framleiddar verða í stórum
stíl þessar þilplötur. Verksmiðj-
an tekur til starfa innan nokk-
urra daga. Gera Svíar sér miklar
vonir um þessa iðngrein og gera
ráð fyrir að geta flutt út þessa
vöru í stórum stíL
Vilhjálmur skýrði aðalfundin-
um frá, að hann hefði þá nýlega
fengið formlega staðfestingu á
því, að einkaréttur fyrir þessa
framleiðsluaðferð á Llandi væri
tryggður Sambandi ísl. samvinnu
félaga eða félagi, sem það geng-
ist fyrir stofnun á.
Svíar gera sér vonir um að
þessar byggingarplötur muni
ryðja sér til rúms í stórum stíl
á heimsmarkaðinum. Þær eru létt
ar í meðförum, þær eru svo góð-
ur einangrari, að þótt gasloga sé
beint á plötu, sem lögð hefir verið
á tréborð sviðnar varla tréð.
Gert er ráð fyrir að byggingar-
plötur þessar geti komið í stað
fyrir korkeinangrun bæði í íbúð-
arhúsum og frystihúsum, og þar
sem plöturnar eru óbrennanleg-
ar er líklegt að þær verði mjög
eftirsóttar sem þiljur í hús sem
byggð eru með timburgrind. Hef-
ir iafnvel komið til mála að hægt
væri að nota plöturnar sem upp-
slátt fyrir steinsteyptum veggj-
nm.
Til þess að framleiðslan sé fjár-
hagslega hagkvæm, barf verk-
smiðjan að vera mjög gtór; ef
miðað er við sænskt verðlag og
reynslu er ekki óeðlilegt að ís-
lenzk verksmiðja mundi kosta
um 60 millj. króna miðað við
núverandi verðlag og gengi.
MERK NÝJUNG
Vilhjálmur Þór lauk máli BÍnu
á fundinum með því að segja, að
það yrði sér og væntanlega öílu
andsfólk’.nu mikil gleði, ef þeir
draum.ar gætu ræzt að breyta
hrauninu, sem hefir verið til
bölvunar í þúsundir ára fyrír
kynslóðir, sem byggt hafa land-
ið, ef hægt væd að breyta því
í gull, þ. e. að breyta því í út-
flutningsvöru, sem selja mætti á
heimsmarkrðinum og til þess að
gera híbýli manna í landinu betri
og ódýrari og þá um leið að spara
Þjóðinni mikil útgjöld í erlend-
um gialdeyri.
Erlendur Einarsson sagði að
lokum, að það skipti miklu máli
fyrir framtíð íslenzku þjóðar-
innar, að það tækist að koma upp
stóriðju í landinu, sérstaklega
stóriðju, þar sem orkan væri
höfuðatriði, því virkjunarmögu-
leikar væru miklir í landinu. Hér
væri einmitt um slíka framleiðslu
að ræða, þar sem orkan og ann-
að alíslenzkt hráefni væri meg-
inþáttur framleiðslunnar.
Erlendur sagði, að enn þyrfti
að gera itarlegri tilraunir með
þessa merku nýjung, og hefði
sænska samvinnusambandið fall-
izt á að taka við heilum skips-
farmi af íslenzku hrauni til
Framh. á bls. I?
Góðir áheyrendur:
FYRIR 100 árum síðan var það
langt og áhættusamt ferðalag að
fara frá íslandi til Utah.
Þetta ferðalag krafðizt karl-
mennsku, og það var engin trygg-
ing fyrir því, að ferðalangarnir
kæmust á leiðarenda, enda dóu
margir á þessu ferðalagi.
Leiðin Iá frá íslandi til Dan-
merkur, og þaðan til Englands,
og frá Englandi til New York
og þaðan gangandi svo að segja
alla Ieiðina til Utah um eyði-
merkur og aðrar torfærur. Mat-
ur var af skornum skammti, og
stundum þurftu karlmenn að
ganga undir sjúkum konum óg
börnum. Þessar íerðir bera vott
um þjáníngar og dauða, en einníg
viljafestu, karlmennsku og ósigr-
andi löngun til þess að ná settu
marki, og vegna þess að þetta
islenzka fólk sigraði örðugleik-
ana og komst á leiðarlenda, þá
erum við hér samankomin til
þess að fagna því tilefni, að 100
ár eru liðin síðan að fyrsti ís-
Iendingurinn settist að í Spanish
Fork, Utah.
Þessar erfiðu ferðir eru kafli
í sögu tveggja landa, Bandaríkj-
anna og íslands.
Hvað var það, sem fyrir 100 !
árum síðan laðaði svo íslending-
ana til Utah, að þeir yfirgáfu
heimili sín og tókust á hendur
erfiða og hættulesa ferð til þess
að komast þangað?
Saga íslands og Utah og
Mormóntrúarbragðanna svarar
þessari spurningu.
Við skulum láta hugann reika
afturábak til ársins 874, þegar
fyrstu landnámsmennirnir komu
til íslands.
Landnámsmennirnir voru stolt
ir menn og frjálsir og þeir Jiöfðu
vfirgefið heimili sín og farið til
íslands veena þess að þeir gátu
ekki hugsað sér að eefa nokkurn
afslátt af sjálfstæði sínu og
frelsi.
Þeir fluttu með sér út til ís-
lands anda frelsis og löngun til
þess að byggja upp þjóðfélag á
lýðræðis grundvelli, og þessar
óskir staðfestu þeir með stofnun
Alþingis árið 930, en Alþingi er
elsta þing veraldarinnar.
Landnámsmennirnir fluttu
einnig með sér til íslands mörg
skip og góð. Þessi skip voru ís-
landi brú milli þess og umheims-
ins, og um þessa brú fluttust
nauðsynjar og nýjungar. En þeg-
ar frá leið fóru skipin að týna
tölunni, og að lokum er svo kom-
Íð, að brúin er horfin, og íslend-
ingar þurfa að fara að treysta
á aðra með skipakost og aðdrætti
að landinu.
Þetta leiðir að lokum til þess
að íslendingar glata sjálfstæði
sinu. Eftir að íslendingar höfðu
glatað frelsi sínu varð verzlunin
ófrjáls, Og einstökum erlendum
verzlunarfélögum er seldur á
leieu rétturinn til þess að vei'zla
við fsland.
Þessi erlendu einokunarfyrir-
tæki settu það verðlag á vöru
sína, sem þeim hentaði, en höfðu
það sem mælisnúru að græða sem
mest á sem stytztum tíma, og
einnig ákváðu þeir sjálfir gæði
þeirrar vöru, sem þeim fannst
boðlegt að ota að íslendingum.
Stolt íslenzku þjóðarinnar hafði
oft verið reynt til hins ítrasta,
en aldrei hafði því verið mis-
boðið eins og nú með einokunar
verzluninni, sem dró kjark úr
fólki og auðmýkti það að auk,
og þetta varaði árum saman.
Vonin er hverjum manni nauð-
synleg, og án hennar getum við
ekki lifað. Þegar syrtir að, þá
vonum við að morgundagurinn
lyfti okkur upp úr örvinglun gær-
dagsins.
Þeir voru til á íslandi, sem
höfðu kynnst Mormónatrúnni, og
sáu í henni -4jósið í mvrkrinu.
Mormónakirkjan gaf meðlimum
s’'num trú. og hún örfaði eðlilega
lífsgleði. Hún barðist móti nautn-
um, áfengi tóbaki og kaffi, en
sem settust ab í Utah
Ræða Peíurs Eggerr, sendiráðunaufar, við íiáfsða-
höSdin í Spanísh Fork 17. júní s.f.
Pétur Eggerz
kvattí einstaklinginn til þess að
tjá sig í gegnum hinar ýmsu
greínar listarinnar, svo sem söng,
dans, hljómlist og léiklist.
Látum okkur heldur ekki
gleyma því, að trúin hefir á öll-
um tímum haft mikil áhrif á is-
lenzku þjóðina, og margt sverðið
hefir roðnað af blóði í átökun-
um um hina íslenzku kirkju.
En einnig á þeim tímum, þegar
einstaklingurinn byggði öryggi
sitt að míklu leyti á sverðinu,
líkamlegu atgerfi og auði. einnig
á þeim tímum var rík þörf fyrír
eitthvað varanlegra og sterkara
heldur en mannlega veru.
Þorkell Máni, sem var Lögsögu
maður árið 970, bað þess þegar
hann fann dauðann nálgast, að
hann yrði borinn út í sólina og
fól sig þeim guði á vald sem skap-
að hefði sólina.
Svo var það árið 1855, að
fyrstu íslendingarnir fóru frá
Vestmannaeyjum til Utah til
þess að tengjast nánari böndum
trúarbræðrum sinum, og þjóna
þar trú sinni.
Þjóðhetja íslendinga, Jón Sig-
urðsson, fæddist 1811. Hann tók
forustuna í baráttunni fyrir því
sjálfstæði, sem íslenzka þjóðin
þráði.
Einokunarverzlunin var af-
numin 1855, en áhrifa hennar
gætti árum saman.
Framtaksþrá íslendingsins,
sem kúgunin hafði haldið í skefj-
um tók nú að brjótast fram, og
þegar íslendingar byrjuðu frjáls
viðskipti við aðrar þjóðir, þá
komu þeir auaa á nýjungar, sem
þeir fluttu heim.
Hagnaðurinn, sem á tímum
hinnar ófrjálsu verzlunar hafði
safnast á erlendar h“ndur tók nú
að streyma i ríkisféhirzluna, og
Deninparnir námu ekki staðar.
Þeir voru settir í ný hús, brýr,
veei, siúkrahús og liáskóla. Þeir
voru nýttir til þess að bæta heil-
brieðisskilvrði á íslandi og að-
búnað fólksins í landinu, svo og
til bess að hasnýta betur bezíu
fiskimið heimsins, sem liggja að
íslandi.
íslendingar voru minnugir
þess, hvernig skipamissirinn
hafði að nökkru leyti leitt til þess
að þeir glötuðu sjálfstæði sínu,
og þessvegha var það, að þeir
stofnuðu Eimskipafélag íslands
árið 1914. Eh stofnun þessa skipa-
félags naut bæði siðferðislegrar
og fjárhagslegrar aðstoðar íslend
inga, sem sezt höfðu að í Banda-
ríkjunum og Kanada. S;ðan hafa
önnur íslenzk skipafélög verið
stofnuð.
Nú er flugvélin orðin íslandi
gevsi þýðingarmikið farartæki.
fslendingar, sem í dag hafa í
hyggju að sækja heim skyld-
menni sfn í Utah, stfga upp í ís-
lenzka flugvél í Reykjavík, og
þeim er flogið á 20 tímum til
Utah.
Fyrir hér um bil tveim árum
síðan sendi Genealogical Society
of Utah velkomna fulltrúa til ís-
lands. Þessir fulltrúar Ijósmynd-
uðu öll skjöl og bækur í vörzlu
Þj óðsk j alasaf nsins.
Ég var heima á íslandi í maí,
og heimsótti þá Þjóðskjalasafnið
þeirra erinda að sjá með eigin
augum ljósmyndasafnið. Skjala-
vörðurinn, sem sýndi mér safnið
tók hverja handritaða bókina á
fætur annarri út úr bókahillun-
um og strauk þær blíðlega að sið
bókavina og sagði:
„Allar þessar bækur eru óbæt-
anlegar, og ég sem hefi hand-
leikið þær undanfarin 20 ár, hefi
tekið eftir því, mér til mikillar
raunar, hversu tímans tönn hef-
ir unnið á þeim, en nú er mér
létt vegna þess, að Genealogical
Society of Utah hefir tryggt það
með því að ljósmynda þær, að
efni þeirra gevmist í framtíð-
inni“, og um leið og hann sagði
þetta benti hann mér é skápa, þar
sem ljósmvndasafni þessu hefir
verið komið fyrir.
Og svo bætti hann við „þegar
þú ferð til Utah, þá segðu þeim,
að við kunnum vel að meta þann
vott skilnings og vináttu, se~n
þeir hafa sýnt okkur með þessu.“
Ég hefi haft mikla ánægju af
því að lesa um landnám Mormóna
í Utah. Hvernig þeir hafa með
dugnaði og samstarfi breytt stór-
nm hluta af hinni þurru jörð
Utah-rikis i frjósama garða.
Ég hefi einnie haft mikla
ánægju af því að kvnnast því
hvernig Mormónakirkjan hefir
séð fyrir þeim kirk’umeðlimum,
sem veikindi og aðrar ástæður
hafa hindrað í því að sjá sér og
sínum farborða.
Góðir áheyrendur af íslenzkum
uppruna, sem sezt hafið að í
Utah, í dag fögnum við af því til-
efni, að 100 ár eru liðin síðan
fvrsti Islendingurinn settist að í
Utah.
Ég er hér í dag til þess að
flytja ykkur árnaðaróskir og inni
legar kveðjur islenzku þjóða''iun-
ar. Við eigum margt sameiginlegt
og eitt er það, að við eigum sam-
eiginlega forfeður, sem nú hvíl-
ast í litlum, friðsömum, íslenzk-
um kirkjugörðum, og hafa þar
sameinazt hinni íslenzku mold,
sem þeir eru sprottnir úr. Flestir
okkar koma frá litlum íslenzk-
um bændabýlum. Lífið á bónda-
bæ er skemmtilegt og sérstak
lega þegar mörg börn eru á bæn-
um. Börnin una sér við leik og
vinnu, og þau sesia hvort öðru
sorgir sínar og gleði.
Þau þekkja umhverfið og lands
lagið svo vel, að það skapar þeim
örvggi og sjálfstraust.
Sérhver steinn í nágrenninu á
sér sína sögu, og litli silfurtæri
lækurinn, sem líður fram hjá
bænum, er næstum hluti af börn-
unum sjálfum.
Þarna hafa þau leikið sér,
svamlað og synnt, og lækurinn
hefir slökkt þorsta þeirra.
Og svo er það einn góðan veður-
dag, að börnunum er það ljóst,
að þau eru ekki börn lengur, og
bóndabærinn getur • ekki fram-
fleytt þeim öllum, og eitt af öðru
leggja þau af stað að heiman til
þess að leita sér atvinnu nær og
fjær, og sum fara alla leið til
: Utah.
Börnin, sem eftir eru, eru
; hrvep í brapði, þe^ar þau sjá
svstkini sín hverfa að heiman, en
: þau vita að svona verður þetta
j að vera, og þau óska þeim farar-
i heilla.
Frh. á bla. 12.