Morgunblaðið - 04.05.1957, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 04.05.1957, Blaðsíða 9
Laugardagur 4. marz 1957 MORGVNBLAÐIÐ Sögustaðurinn Kirkjubær í Færeyjum ISUMAR munu margir Islend- ingar staldra við í Færeyjum á leið sinni til eða frá íslandi með m.s. „Heklu" eða „Dronn- ing Alexandrine", en bæði þessi skip koma þar við í ferðum sín- um, eins og kunnugt er. Er þá tilvalið fyrir þá ferðalanga, sem ekki verja tímanum til að „skoða sig um" í Þórshöfn eða verzla í bænum að fara til Kirkjubæjar, sem stendur á sömu eyju og I>órs höfn, en þangað er álíka löng leið og frá Reykjavík til Hafn- arfjarðar. Hið markverðasta, sem er að sjá á þessum sérkennilega stað er t. d. aldagamalt tréhús, skáli, sem útflytjendur frá Noregi fluttu með sér á fleka, sem þeir höfðu í eftirdragi á skipi er þeir fluttust til Færeyja. Var húsið þá þegar orðið hundrað ára gamalt og búið að standa í Nor- egi áður, þann tíma. Slíkar mikl- ar, áþreifanlegar menjar á Island ekki. Svo eru þar einnig mjög heillegar rústir aldagamallar kaþólskrar kirkju, úr hlöðnum steini, sem aldrei kor.ist samt nndir þak. Fólk, sem fara vill til Kirkju- bæjar, þarf ekki annað að gera en hringja til einnar af hinum þrem leigubílastöðvum Þórshafn ar: Auto, Bil eða Taxa, og panta sér bíl. Leiga á bílum er lág i Færeyjum, og flestir bílanna eru nýir. Leiðsögumaður er á staðn- um, og er það sjálfur Páll Pat- ursson, kóngsbóndi, sonur Jó- hannesar sál. Paturssonar, kóngs- bónda og fyrrum leiðtoga Færey- inga. Páll talar íslenzku, enda af íslenzku bergi brotinn, því að móðir hans var íslenzk. Hefur hann ávallt frá mörgu að segja og tekur alltaf vel á móti Islend- ingum. Hefur Páll einkum gaman af að sýna gestum sínum litla, mjög gamla og fornfálega ferða- ritvél, sem hann geymir á skrif- stofu sinni í skálanum. Gengur hann yfirleitt um í færeyskum hátíðabúningi. Undanfarin ár hafa fornleifa- fræðingar frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð unnið að uppgreftri að Kirkjubæ. Hafa þeir komið niður á margt, sem óður var hulið. Hafa þeir m. a. grafið upp leifarnar af elztu manna- byggðinni á staðnum og fundið göng, sem hægt er að ganga um nú. Einnig hafa þeir grafið upp nokkrar beinagrindur úr grafreit frá því á landnámsöld, og var bað athyglisvert, að tennurnar höfðu varðveitzt heilar. Fundust þessar beinagrindur við það, að sjór hafði grafið undan kirkju- garðinum, og komu þá leggirnir 1 ljós. Þetta þótti mjög merkur fundur og voru beinin flutt til rannsóknar í Kaupmannahöfn. Auk þess hafa margir munir fundizt við uppgröftinn, þar á meðal nokkrir gullmunir. Þegar komið er inn í hinn forna skála að Kirkjubæ, sem byggður er úr gildum bjálkum, er fyrst komið inn í stóra og rúmgóða baðstoíu. Þar er stórt langborð fyrir miðju, og ýmiss konar vopn frá ýmsum tímum hanga þar á veggjum. Veggirnir eru allir sviðnir og svartir. A Páll biður gesti að skrifa nöfn sín í. Uppi a loftinu í þessari bygg- ingu er töluvert bókasafn varð- veitt. Eru þar á meðal margar íslenzkar bækur, bæði gamlar og nýjar. Að Kirkjubæ er gömul stein- kirkja, sem ennþá er notuð til guðsþjónustuhalds. Einnig er þar bær sá, sem Páll kóngsbóndi á. Á færeysku heitir Kirkjubær Kirkjubö. Einhvern tíma á 12. öld var sett á stofn sérstakt bisk- upsdæmi fyrir Færeyjar og bisk- upsstóllinn staðsettur í Kirkju- bæ. Hinn færeyski biskupsstóll stóð í meira en 400 ár, en saga hans er aðeins að litlu leyti kunn, þar eð ekki hafa fundizt neinir annálar eða aðrar frásögur, eins og svo víða annars staðar. Vafalaust hafa verið til mörg gömul handrit, skjöl eða heim- ildir, en þau hafa glatazt. Jafn- vel saga sú, sem segir frá kristni- tökunni, Færeyingasaga, er horf- in og hefur aðeins varðveitzt á þann hátt, að hún hefur verið vafin inn í aðrar sögur og frá- sagnir, um leið og henni hefur verið breytt og skreytt þannig, að hún virðist ekki hafa algert staðreyndalegt gildi. Rakt lofts- lagið í Færeyjum hefur heldur ekki verið hagstætt til varð- veizlu á handritum í lágum og rökum húsum fortíðarinnar, og fyrirsvarsmenn mótmælenda í byrjun siðaskiptanna eyðilögðu veg saman, en virðast samt sýna fram á, að á tímabilinu frá um það bil 1100 til 1533, hafi biskup- arnir verið alls 33 að tölu. Hluti þeirra var skipaðir biskupar, sem tóku aldrei við embættinu. Voru þeir kosnir af Krossbræðrunum í Björgvinjum og venjulega úr þeirra hópi, en kosningin skyldi hljóta staðfestingu erkibiskups- ins í Niðarósi. Um starf þeirra vita menn fátt, en eitt af því fyrsta, sem þeir hófust handa um, var stofnun prestaskóla í Kirkjubæ, svo að Færeyingar gætu hlotið prests- menntun í heimalandi sínu og þjónað þannig söfnuðum sínum á móðurmálinu. Það voru þá að- eins helgisiðirnir sjálfir, sem fóru fram á latneskri tungu. — Hversu góður þessi skóli hefir verið, sést bezt á því, að Sverrir konungur, sem frægur varð fyrir lærdóm sinn, hafði fengið aðal- menntun sína þar, þegar hann var í fóstri hjá Hróa biskupi. Enda þótt biskupaskrárnar innihaldi næstum því eingöngu litlaus nöfn, að vísu með fáum undantekningum, fæst ýmislegur fróðleikur af fornleifum þeim og menjum, sem finnast við Kirkju- bæ, og svo heppilega vildi til, að um síðustu aldamót fundust af tilviljun ritaðar frásagnir, sem vörpuðu ljósi á Kirkjubæ og hina stóru dómkirkjurúst þar frá há- miðöld. Þrjár kirkjur hafa verið í þorpi biskupssetursins. Hin elzta Biskupsstofan o? skjala- og bókasafnið. af kappi rrtminjar frá dögum páfakirkjunnar. En aðalorsök þess, hve lítið fyrirfinn'st af ritheimildum eða handritum frá þessum tímum, er samt sú, að biskupssetrið að Kirkjubæ hefir margoft verið rænt af erlend- um sjóræningjum, enda þótt biskupinn hefði að vísu ofurlít- inn herstyrk til varnar. Harðast kom þetta þó niður á öllum eign- um biskupsstólsins, þegar lút- herski biskupinn Jens Riber (1538—'57) réði fyrir Kírkjubæ. En hann hafði ekki yfir neinu varnarliði að ráða og var uppi á einhverjum mestu ógnartímum í sögu Færeyja. Þess vegna verð- ur að leita að mestu til annarra landa til að finna heimildir um fornsögu færeysku þjóðarinnar. Menn þekkja þrjár biskupa- borðinu er þykk gestabók, sem I skrár, sem að vísu ber ekki al wmmmm^-s .-¦*........................ Bæjarhús í Kirkjuhæ. Hinn forni skáli i miðið. var lítil Maríukirkja frá u. þ. b. 1100, samkvæmt sögunni byggð af húsfrúnni á Kirkjubæ, sem Gæsa hét. Síðar var sú kirkja notuð sem nákapella, og það sem eftir er af henni er ennþá kallað beinahúsið. Snemma var ,hún leyst af hólmi af svonefndri Ólafskirkju, grjótbyggingu í rómönskum stíl með flötum kór. Er hún ennþá sóknarkirkja, en hefur algerlega misst sinn upprunalega svip eftir mjög svo aðgangsharða endurbót árið 1874, sem Clemmensen húsa- meistari stjórnaði. Kirkjan stend ur alveg niðri við sjó, er nagar stöðugt meira burtu af hinni mjóu klettaræmu, sem skilur hana frá hafinu, og getur varla varðveitzt án öflugra varnar- framkvæmda. Þessi kirkja -hefur verið umgjörðin utan um kirkju- lífið í þeásu forna biskupssetri í meira en 700 ár. En hið langmarkverðasta í byggðinni er hin veglega gotn- neska dómkirkjurúst. Það er greinilegt, að hún hefur verið miklu meiri um sig en nú er raunin, m.a. haft vesturturn. En ofanjarðar finnast þess aðeins fá merki, þar eð byggðin hefur margsinnis verið undirlögð kraftmiklum skriðum, og voru þær hvað mestar árið 1772, þegar mikill hluti byggingarinnar eyði- lagðist. Nákvæmur uppgröftur mun að öllum líkindum geta gef- ið fyllri mynd af þessum þýð- ingarmikla stað Færeyja á mið- öldum. Nú er aðeins eftir skipið af þessari álitlegu dómkirkjurúst og leifar af minni, aðliggjandi byggingu við norðurhlið kórsins, Páll Patursson. sennilega skrúðhús, sacristi. — Langhúsið, sem eftir stendur er um það bil 26 m langt, 11% m á breidd og á að gizka 9 m hátt. Múrarnir eru lVi m á þykkt. — Þeir eru hlaðnir upp af hálftil- höggnum sandsteinum með smá- fleygum inn á milli og múraðir með afar sterku kalkmortéli, brenndu úr kræklingaskeljum, bæði frá Sandey og Hvítanesi við Þórshöfn. Á suðurhliðinni eru 5 odd- myndaðir gluggar og tvennar dyr, á miðjum norðurveggnum 1 oddmyndaður gluggi og dyr inn í skrúðhúsið, en hluti af hvelfingu þess hefur varðveitzt. Þar inni er kringlótt gluggaop, sem snýr í vestur og í norður- veggnum er snúningsstigi upp á efra loft, sem nú er hrunið. Árið 1905 var fjarlægð plata af einum veggnum, en bak við hana gerðu menn ráð fyrir að finna fjársjóð. Platan hafði ekki verið fjarlægð fyrr, af því að gömul sögn hótaði þeim óhamingju, sem færði hana úr stað. En þetta var samt gert fyrir -atbeina danska Þjóðminjasafnsins. Þá fannst mjög máð skrift, sem þannig hljóðaði: „Hér er bústað- ur eftirfarandi helgidóma: lítið eitt af krossi Herrans, af fórnar- lambinu, sjá hér hina heilögu Jómfrú Maríu — fætur hins sæla píslarvættis Magnúsar — úr gröf hins heilaga Torlaciusar." Þessi skrift er athyglisverð. Hinn heilagi Magnús var dýr- lingur Orkneyja, „Torlacius" biskup í Skálholti. Þetta ber vitni um náið samband milli Færeyja, íslands og Orkneyja á þeim tíma og er auk þess árétting um hinn víðfeðma og alþjóðlega svip miðalda, sem hafði mikið að segja fyrir menningarþróun allr- ar Evrópu. En hvenær var Dómkirkjan hyggð? Þess hefur verið getið til, að kirkjan hafi verið byggð á 14. öld og á 16. öld, en nú er það talið fráleitt. öll smæstu at- riði byggingarstílsins vísa aftur til hins norska hágotneska tstíls, á dögum Magnúsar lagabætis (1263—1280), en gert er ráð fyrir að stíll þessi hafi ekki hafið inn- reið sína í Færeyjar fyrr en litlu seinna, og má þá gizka á ca. 1300. Til er nákvæm fyrirmynd, Heil- ags Ólafs kirkjan í Björgvinjum. Síðasti katólski biskupinn í Kirkjubæ hét Ásmundur Ólafs- son. En eini lútherski biskupinn var Jens Gregersen Riber (1540 til 1557), og með honum lagðist færeyski biskupsstóllinn niður. Hafa Færeyingar nú áhuga á að endurreisa biskupsstólinn og bá helzt á þessu ári, en nú eru liðin rétt 400 ár frá afnámi biskups- stólsins. Gunnar Skúlason. STAKSTEINAR Húmorleysi Alþýðublaðsins „Prjáls þjóð" skýrði fyrir skömmu frá þvi, að síðast þegar Halldór Kiljan Laxness hafi far- ið utan hafi vinur hans og úl- gefandi bóka hans, Ragnar Jóns- son forstjóri „Helgafells" kallað til hans á skipsf jöl og spurt hann að því. hvort hann ætti ekki að senda honum blaðadóma um nýj- ustu bék hans flugleiðis. Hafí skáldið svarað því játandi «n bætt við: En ef þessi Helgi við Alþýðu- blaðið skrifar eitthvað þá nægir að senda það í skipspósti. Flestum hefur fundizt saga þessi bera vott meinlausu grini, hvort sem hún er sönn eða ekki. En Alþýðublaðið hefur orðið henni ofsareitt. Síðast í gær ræðst það með offorsi á málgagn „Þjóðvarnar" sálugu og segir aS það hafi „lagt skáldinu níð á varir um Helga". Nær vesalings Alþýðublaðið ekki upp í nefið á sér af bræði yfir þessu. Vér brosum. Það er þá e. t. v. satt, að málgagn íslenzkra jafnaðar- manna sé „húmorlausasta blað á fslandi" eins og einhvern tíma hefur verið um það sagt áður. Aldrei jafnfámenn Mbl. og Alþýðublaðinu bar sam an um það í gær að hátíðahöldin 1. maí hafi aldrei verið eins fá- menn og nú. Orsök þess var að sjálfsögðu klofningsstarfsemí kommúnista. Vegna yfirgangs þeirra og ofbeldis neituðu yfir 20 verkalýðs- og launþegasam- tök með 12—13 þúsund meðlimí að taka þátt í hátíðahöldunum. Aðeins harðsoðnir Moskvu-komm únistar Iétu sjá sig í kröfugöng- unni og aðeins fánar þriggja verkalýðsfélaga voru bornir þar. Jafnvel Tíminn ,sem undanfar- ið hefur reynt að halda fram hlut kommúnista eftir megni verður í gær að viðurkenna, að útifundurinn á Lækjartorgi hafi þó verið „eitthvað fámennari en stundum áður". Það er greinilegur klökkvi í rödd Tímans þegar hann gerir þessa játningu. Tryggustu vin- irnir í vinstri stjórninni, komma skinnin, eiga í þrengingum. ÞaS verður að hlúa að þeim. Þeir eiga bágt. Ekki skortir þá Tíma- menn mannúðina og drengskap- inn, a. m. k. ekki þegar komma- tetrin eiga hlut að máli!! Rödd vestfirzks verkamanns Kommúnistinn, sem er félags- málaráðherra lýsti því yfir í út- varpi 1. maí, að vinstri stjórnin hefði efnt öll sin loforð. tryggt 'kaupmátt Iauna, stöðvað dýrtíð og verðbólgu, veitt miklu fjár- magni til stuðnings íbúðabygg- ingum, hleypt fjöri í atvinnulífið °g tryggt þar með atvinnu- og afkomuöryggi fólks um land allt. Vestfirzkum verkamanni, sem þekkir raup og yfirborðshátt Hannibals af áratugareynslu varð þetta að orði er hann hafði hlustað um skeið á þessar yfirlýsingar hans í útvarpið: Hvað skyldu þeir þarna fyrir sunnan ætla að láta Hannibal ljúga miklu í sig áður en þeir reka hann af höndum sér eins og við hérna vestra?

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.