Morgunblaðið - 21.07.1971, Side 17

MORGUNBLAÐEÐ, MIÐVIKUDAGUR 21. JÚLl 1971
17
Chile-byltingin
Eftir prófessor Hugh Thomas
Ofan á efnahagserfiðleika bætast erfiðleikar af völdum tíðra
jarðskjálfta í Chile. Þessi mynd er frá síðasta jarðskjálftanum
fyrir nokkrum dögiun og sýnir skemmdir á dómkirkju í Valpara-
iso.
LÍTILL skilningur virðist
vera á því hvílík stórtíðindi
hafa verið að gerast í Chile
síðan sósíalistinn Salvador
Allende forseti kom til valda
í nóvember og hófst handa
um svokallaða Chilebyltingu
með hjálp samráðherra
sinna úr samsteypustjórn,
sem hann myndaði með
kommúnistum, róttækum
vinstri mönnum og nokkr-
um öðrum.
Þessi stórtíðindi hafa mikil
áhrif annars staðar eins og
allir miklir viðburðir. Kosn-
ing stjórnar, sem kallar sig
marxistíska, hefur mikla þýð
ingu í vissum Evrópulöndum,
og að minnsta kosti ítölsk og
frönsk blöð hafa fylgzt ræki
lega með gangi mála í þessum
heimshluta. Á því er alltaf
hamrað, að vestrænt þingræði
eigi ekkert erindi til Þriðja
heimsins. En nú er látið í það
skína að flytja megi sósíalisma
Chile til Fyrsta heimsins, ef
það er réttnefni.
Chilemenn líta ekki þannig
á málin. Þeim virðist vanda
málið tvíþætt. Stuðningsmenn
stjórnarinnar eru uggandi um,
að róftæk stefnuskrá stjórnar
innar verði ekki hrundið í
framlcvæmd eða famkvæmd
hennar verði hindruð. Þessi
stefnuskrá gerir ráð fyrir víð
tækri jarðaskiptingu, þjóðnýt-
ingu kopariðnaðarins og fjöl
mörgum öðrum ráðstöfunum
til að koma til leiðar þjóðfé-
lagsbreytingum. Andstæðingar
stjórnarinnar óttast, að stefnu
iskrá s'ijórnarinnar verði fram
kvæmd eða að það sé mögu-
legt i samræmi við gildandi
stjórnarskrá, að framkvæma
hana, og hins vegar óttast
þeir, að Chile sé þvert á móti
á barmi hyldýpis, sem allir
þekkja of veL
❖ FYRIRBOÐI
Þessar áhyggjur einkenndu
baráttuna fyrir bæjar- og sveit
arstjórnarkosningarnar, sem
fóru fram í april. Vinir stjóm-
arinnar töluðu um „undirróö-
ur“ hægrisinna, og virtust trúa
því í alvöru að vopnaðir flokk-
ar afturhaldsmanna væru þess
albúnir að koma i veg fyrir
að kosningarnar færu fram.
Kristilegir demókratar og íhalds
menn (Þjóðernissinnaflokkur-
inn) töluðu með jafnmiklum
ugg um trúlegar afleiðingar
mikiils stórsigurs. Var þetta
sama ástandið og í Tékkósló-
vakiu eða Ungverjalandi 1947?
En kosningarnar fóru frið-
samlega fram, og sannaðist
það sem sagt hefur verið, að
Chilemenn eru snillingar í að
halda kosningar. „Chilemenn
eru kannski vanþróaðir í efna
hagsmálum en þeir eru háþró
aðir í stjómmálum," sagði rekt
or háskólans i Auistral de
Valdivia, William Thayer, fv.
verkamálaráðherra í stjórn
Freis forseta. í Chile eru kosn-
ingasvik næstum því óhugs-
andi. Kosningarnar sýndu líka
að þjóðin er klofin í tvo álíka
stóra hópa; stjórnarflokkarnir
fengu 49,73% atkvæða og
stjómarandstaðan 48,05%.
En ekki er hægt að snið-
ganga auða seðla og ógilda.
Kona nokkur sagði mér, að
hún hefði skilað auðu af á-
settu ráði: hún hefði kosið
vinstri menn alla ævi, en
stjórn vinstri manna hefði vald
ið henni vonbrigðum. „Það er
allt i lagi að segjast vera
vinstri sinni, en enginn vifll í
raun og vera láta taka frá
okkur sveitabýli, þjónusitufólk,
sumarbústaði og árlegar ferð
ir til Evrópu.“ Þar við bættist,
að 25% mættu ekki á kjörstað,
og sú tala er býsna há þegar
þess er gætt að báðir aðillar
höfðu lagt á það ríka áherzlu
að kosningarnar yrðu afdrifa
rikar, og talan er hærri en
venja er til í forsetakosning-
um.
Allir sögðust hafa sigrað í
aprílkosningunum og höfðu
nokkuð til síns máls. Staða
samsteypustjómar Allendes
hafði vissulega batnað, og
fylgi hennar var meira en í
forsetakosningunum i septem-
ber er stjómarflokkarnir hlutu
36%. Flokkur Allendes stór-
jók fylgi sitt og hlaut næst-
um því 23% greiddra atkvæða,
sem samsvarar næstum því
10% fylgisaukningu miðað við
síðustu bæja- og sveitastjórna
kosningar. Þetta var vissulega
persónulegur sigur fyrir All-
ende. Á hinn bóginn er Kristi-
leg demókrataflokkurinn sem
fyrr stærsti flokkurinn, og
meira að segja ihaldssami
Þjóðernissinnaflokkurinn fékk
miklu meira fylgi en komm-
únistar. Hleypidómalaus álykt
un þessara úrslita gefur til
kynna, að Alllende og sam-
steypustjórn hans hafi umboð
frá kjósendum, en naumlega
þó, til þess að framkvæma
hugmyndir sínar um þjóðfé-
lagsbreytingar, en hins vegar
með þvi skilyrði, að farið verði
eftir þeim stjórnlagalegu leik
reglum, sem Chilemenn hafa
vanizt. Allt sem gengi í meiri
öfgaátt, án tillits til þess að
slíkt mætti réttlæta með því
að neyðarástand steðjaði að
þjóðinni, mundi stofna í alvar
lega hættu öllu því sem nú
þegar mætti gera innan ramma
stjórnanskrárinnar og gæti jafn
vel boðið heim hættu á borg-
arastyrjöld.
Þessi fremur bjartsýna túlk
un styrktist, ef höfð er hlið-
sjón af því sem gæti gerzt eft
ir eibt eða tvö ár. Þótt All-
ende hafi ekki meirihluta á
Þjóðþinginu, gæti hann vafa
laust gert sér vonir um að fá
með stuðningi kristilegra demó
krata samþykktar langflestar
af tillögum Sínum í þjóðfélags
málum og efnahagsmálum. —
Kristilegir demókratar virðast
vera ósammála Alllende um
jarðaskiptingu svo dæmi sé
nefnt, aðeins hvað sneritir smá
atriði, tímasetningu og þá á
herzlu, er skuli leggja á það
mál.
Stefnan í bankamálum og
armálum, sem kristilegir demó
kratar boðuðu í síðuistu for-
setcikosningum, er næstum
því eins víðtæk og stefnan sem
Allende hafði fram að færa.
En i áætlunum stjórnarinnar
voru einnig tillögur um að
leggja niður núverandi lög-
gjafarþing og í staðinn skyldi
koma frekar ólánlegt sambland
af stéttaríkiskerfi og þjóð-
legri ráðstjórn, og þær hafa
einnig að geyma tillögur um
stofnun alþýðudómstóla eftir
kúbanskri fyrirmynd.
Þessar fyrirætlanir komast
ekki gegnum Þjóðþingið nú.
í tilvikum sem þessum veitir
stjórnarskráin heimild tll þjóð
aratkvæðagreiðslu. En þar sem
því fór fjarri að Allende hlyti
yfirgnæfandi stuðning í bæja-
og sveitastjórnakosningunum,
gæti hann ekki, jafnvel þótt
hann vildi, tekið þá áhættu að
bíða ósigur í máli, sem væri
orðið mikilvægt, þegar það
væri borið undir þjóðarat-
kvæði, og kosningasvik má úti
loka.
Eini möguleikinn er þá, að
stjórninni taki'st að hræða
þingið og kjósendur svo, að
menn þyrðu ekki að láta í
ljós skoðanir sínar í frjálsum
kosningum eða skoðanakönnun
Um, og sumir halda því ákveð
ið fram, að þetta sé sennileg
ur möguleiki. Stjórnin hefur
þegar reynt í vaxandi mæli að
leggja undir sig fréttamiðla og
hefur hafið mikla krossferð,
sem mikið er til kostað, gegn
öllum stofnunum íhaldsmanna,
svo sem E1 Mercurio, aðalmál-
gagni íhaldsmanna. Nú þegar
á sér stað hjá afar íhaldssömu
blaði, E1 Sur, í borginni Con
cepción i suðurhluta landsins
að prentarar bæta við eigin
athugasemdum (coletillas). —
Augljóst er, að stjórnin hefur
möguleika til þess að leggja
undir sig útvarp og sjónvarp
og það vekur ugg. Stofnun
„samtaka vinstrisinnaðra blaða
manna“ fyrir tilstilli Allende
hlýtur að teljast uggvænleg-
ur fyrirboði eftir evrópskri
reynslu að dæma.
En þar með er ekki öll sag
an sögð um hlutverk, mann-
gerð og stöðu Allende, „félaga
forseta", eins og hann kallar
sig gjaman eða Chicho, eins og
kunningjar hans kalla hann.
Allende stendur á sextugu
og hefur um árabil staðið í
orrahríð stjórnmálanna. Hann
hefur fimm sinnum boðið sig
fram til forseta. Hann er af
borgaralegri en róttækri fjöl-
skyldu og hefur lifað
mjög þægilegu lífi öll þau ár
sem hann hefur barizt til þess
að komast á tindinn. Hann er
gleðimaður og, snyrtimenni.
❖ EINLÆGUR
„Ég held, að það sé augljóst
að Allende hafi engan áhuga
á því að verða annar Fidel
Castro. Hann vill vera fyrsti
Allende Suður-Ameríku," —
sagði Andrés Bianchi, ritstjóri
Panorama Economico, og þótt
ég geri ráð fyrir að virða beri
einlægni Allendes sem „marx
ista“ er þó líklega leyfilegt að
velta þvi fyrir sér hvaða merk
ingu hann leggi í orðið. Þjóð-
nýtingu bankanna og kopar-
námanna að sjálfsögðu, en
útrýmingu smábænda eða smá
kaupmanna? Mjög ósennilegt.
Allende og þeir sem eru hon
um handgengnir gera sér full
komna grein fyrir þeim „skysis
um“ sem hafa verið gerðar í
öðrum sósíalistalöndum eins
og Kúbu. Margir vinstrisinnað
ir hagfræðingar frá Chile störf
uðu á Kúbu í nokkur ár, þar
á meðal Jacques Chonchol, nú
verandi landbúnaðarráðherra.
Allir foringjar stjómar AIl
endes gera sér auk þess grein.
fyrir því, að þeir hafa komizt
á tindinn eftir lýðræðislegum
leikreglum, sem merkir að þeir
eru góðir í röksemdafærslu og
áróðri. Mér fannst, að þeir
væru nógu greindir til að gera
sér þess grein, að við hvers
konar þjóðfélagskerfi annað,
til dæmis þar sem aðgerðir rík
isstjórna stjórnast af valdi eða
ógnunum, yrðu þeir sennilega
látnir víkj-; fyrir öðrum harð
skeyttari mönnum, sem eru
búnir öðrum hæfileikum en
orðsnilld.
Aðrir þættir ástandsina
benda til þess að þegar öllu
sé á botninn hvolft verði of-
an á í Chile starfhæf og rót-
tæk lýðræðisjafnaðar-
stefna. Andúð á Norður-Amer
íkumönnum gætir varla að
nokkru ráði þrátt fyrir gamla
og umfangsmikla hlutdeild
Bandaríkjamanna i efnahags-
lífi Chile, einkum námurekstri.
Virk íhlutun Bandaríkjanna í
landi svo fjarri Bandaríkjun-
um er óhugsandi. Einangrun
sú sem Andesfjöli veita og
hafa varðveitt sjálfstæði Chile
fram til þessa mun sennilega
bjarga landinu frá öiílum milli
ríkjadeilum í framtíðinni. Göm
ul reynsla Chilemanna í að gera
út um ágreiningsmál með mála
miðlun, pólitískt hlutleysi hers
ins og sú staðreynd að ofbeldi
hefur ekki að neinu marki sett
svip sinn á stjórnmál Chile —
allt hefur þetta áhrif á núver-
andi ástand. Enginn sósíalisti
eða kommúnisti í Chile hefur
eytt beztu árum ævi sinnar í
fangelsi öfugt við kommúnist
ana sem tóku völdin í Austur-
Evrópu eftir síðari heimsstyrj
öidina. Allende kemur heldur
ekki ofan úr fjöllum eins og
Tító eða Castro í fararbroddi
sigursæls hers, sem megnar að
halda í skefjum á friðartímum
þeirri spennu, sem leiðir af bar
dögum, og getur þar af leið
andi borið öllum andstæðimg
á brýn að þeir hafi verið leigu
Þý.
Framhald á bls. 1S