Morgunblaðið - 06.10.1973, Qupperneq 17

Morgunblaðið - 06.10.1973, Qupperneq 17
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 6. OKTÖBER 1973. 17 Kristján Albertsson: Jón Steing rímsson Nýlegra eru út komin hjá Helga- feJII ritverk sira Jóns Stein- grrí mssonar i einu bindi, sjálfs- ævtsagan, rit hans um Skaftár- elda og tvær ritgerðir. Krist- ján Albertsson hefur annast út- gráfuna ogr birtir Mbl. hér for- mála hans um Jón Sfceingríms- son. ______ 1. 'EFTIR að ritaðar voru sSðustui Iskndtnigasöigiur Mða svo meir en fjórar aldiar að emgimn færist framar í fainig að seimja sögu úr ilifí þjóðar vonrar. Islenzk frásagnarlist vettiur sér að efnli- viði koiniuinigaisagnir og. beitj'Ui- sögur af erLendum toga, tíðast ífremiur ætlðar til' dáegrastytt- ingar einnar, en itil þess að breigðu birtu á sanntndi mann- lags Mfs. Andans menn lantíls- ins gerast með ölttiui afhiuiga Mst- rænni sögugerð úrísleinizlM Mfi, líkit og þeim ekki þykir flram á þvi slá bragur, að freisti, til slíkra bokmennta. Þegar löks einn io® einm ræðist í að setja saman sögu,, sem ekki eigl að 'uppistöðu útletid rit eða sagnir, iþá er efn'ið ferðaæfintýri fs- lendiimga út um íheim, og er ifrægastur af þeim höfundum Jón óCatfsson Indíafari. Þjóð sem var sSyrkjandí, og aiuk þess iðiii við að fjölga afritum atf fomúm bókum, fannst ekkl :framar máíkið meir við sjáilfa sig hafandi, en að fonðað vœri frá gleymsku ihelztu atburðum, S stuttorðum anniálumi. Þlá bregður svo við, á síðari íhluta 18. aldar, ttonium fábreyti- legra menjnta og margvislegs niðurdreps, að skaftMlslkur kliarkur af skagtfirzkum upp- runa sezt við borð sitt í stolfu- kytru gamíla itorfbæjariins á prestssetrinu sínu, og, tekur að skriía langa söglu úr íslenzkum Iheimiaihögum, atf sjlálfum sér og öðrrum. Og þegar verkiruu er tokið 'ltofur fhamin flyrstur manna á síðari öldum endur- vakið list raunsærrar sögurit- unar úr daglHegu mannlMifi — list sem Islendlngar áður höfðu 'kunnað, og einir þjóða. Ævisaga Jóns Steingjfmsson- ar á um margt óskylt við Is- iendiinigasógur, Ihún er laiusari 5 gerð en flesitar þeirra, og hún er sjálfsætfiisaga!, í ætt við skriftamái, þar sem mjög iMýt- ur að 'gæta tiiflnntnga og skoð- ana Wötfuntíarkis. ALLt um það er Ihúm tfýxst og fremst saga, frásögn atf möninum og. atburð- um á löngu skeiði, sem verður stórfelld og mariglháttuð mynd aif þjóðliJfi og aldarfari. Hún er elna silík sag,a sem þjóð vor eign'ast frá endatokum fomrar sölguritunar og fram að Jóni Thoroddsen. Ekki verður tíi neitt annað rit «m fímm altía skeið þar sem vér ikomumst í viðlika nánd við fólkið í lantíinu', svipi iþess og alla ásýntí, hugsun og Mðan, í dagsinS önmi, hamingjú og þrautum. Jóni Steimigirims- syni er frá upphiafi Iijlóst IhVað hann ætlar Sér fram yfir meg- insögiuþ'Háð, feril sinmar eálgiln æfi. „Hér skal leiða fyrir sjón- ir, hwersu fólki var Iháttað á íyrri öltí“, segir hann snenima i sögu simwi, og tekur afasyst- ur isína „til' sjónarspegils þar upp á“, idregur svo upp ógleym- anijega kvenlýsitngu. Sagan iteiö- ir fram einstaklimga af ýmsum stigium, upplhiefðairmienn og smælingjá, og hvemág á þedrri öid var hiálttað mannkostum og mannlýtum, æriegheitum og höfðingslund, inusitalhætti og liág 'liyndd, háxna sem lágra, og öllu iýst, Mka söguhetjunni sjáátfri, með skorinorðum hætti og alf 'karlmanmiliegulm kjarki til að horfast i aiugru vlð sannleik- ann. Það má undarlegt þykja að iþetta einstæða rit skyldi ekki vera prentað fyrr en rúmri öld eftir dauða höfundarins. Ekki ■er isíður kyrjlegt itii þess að 'hugsa, að hiandritinu myndi seniniilega ha'fa verið á eld kast- að, ef ekki svo hefði viljað til að höfundurinn átti systur, og sonur hennar var Steingrím- ur Jónsson biskup. Hann fær söguma að láni frá Guðnýju dóttur 'síra Jóns, með þeim fyr- irmæiium að haran ei'gi að brenna handritinu að lestri loknum. Verður iþá að telja fu'll ví'St a'ð systurnar fimm halfi orðið sammála um, að sagan mætti ekki komast í fleiri hend- ur; faðir þeirra hafí gerzt úr úr öl'lu hófí opinskár umi einka- Clf sitt, og líka í meira lagi 'hreinskilinn um marga aðra. Varðveizlá sögunnar er þvi að þakka að Steingrimur Jónsson taid'. Síg ekki geta launað grelða frændkonu sinnar á annan hátt betur, en með því að óhlýðnasf fyr.rmælum hanraar. 2. Jón Steinigríms'son hafði ver- ið fátækur föðuriaus drengur, sem með naumindum komst til mennta. Eftir nám í Hólaskóla verður hann djákni nær þrjú ár, en missir þá stöðu fyrir að hafa get ð barn við konu 'stomi áður en þau vonu gefin saman; var algengt á þeirri öld að menn geistleigrar stéttar misstu rótt- indi kennCmanns af þeim sök- um, en fengu síðar uppreisn. Hann gerðlst bóndi, fyrst í SkagaíirðC, svo í Mýrdal, en er iþað raunar til æfiioka jafn- framt prestsk'apnum, eft.ir að hann liðlega þrituigur fær veit- Cngu tfyrir brauði. Snemma toar á atgervi hans tCl sálar og líkama, og hann reynCst h nn mesti atorkumað- ur að h\ erju sem hann geingur. Hann ©r skyidiurækinn klerk- ur og búhöldur mikiCl. Hverj a j'örð se;m hann situr toætir hann og prýðir á mangain hátt, bæði að húsakosti og ræktun; brayt- ir óberjum i slægjuland með vatnsveltum og ihreinsun mosa og igrjóCs úr jarðvegC; ræðst í vinnuírekar vegabætur; gerir vandaða grj'ótgarða um heima- land, og aðra enn meiri til varn- air gegn vatn'sflóðum og 'aur- skriðum úr fjöClum — og hlíf- ist ihvergi við að ganga sjálfiur að þyngstu erfiðsverkum. Hann er marg-ar vertíðir for- 'maður á sk pi sinu í Mýrdain- ium, harðhugaður og farsæll isjósóknari. Hann lærir læknis- fræði sír.s tíma, iíka skurð- lækningar, eftir því sem hægt var af bókumi, eigin reynslu og hjálp vinar Sllns Bjarna Páis- sonar landllækmis; semur rit um læknisráð og hollustuhætti; var að staðaldri sóttur til sjúkra um náttega allt Suður- land, og tók ekkl fé fyrir íferð- ir Sínar, aðgerðir né meðul ifremur en fólk gat borgað, eða vCldi. En framar öllu var hann slál'u'sorgari og heittniaður prestur, sanniur guðs maður, á þeirra ííma vísu. Hannr leggur snemroa Stumd á ritstörí, og þau verða iöng- ■um tómstundaiðja hans á vetr- 'Uim. Seint á æfi feliMr hann inin i Æflsögima gre'nagerð fyrir ritmennsku siranil. Hanm hetf ur bæði þýtt og frumsamið guð- rækileg rit; samið ibækur til íhjlállipar við turugu málanám; skrifað ritgerðir um hagmýt efni'; gert aifrit af anseálum og lserðra mahna skritfum, sett saman mikW safnrit al'lskonar kveðskapar frá ýmsum tírnium, margt atf því skrifað upp eftir þvti sem 'gamalit fólk mundi, ammað atf „rotmium og yfirgetfn- um ,blöðum“ — og þannig bjargað mörgu frá igfleymisku. En íhann laetur þeiss óge.tið — ef ti'l viil fyrir ihæversku sakir — að hanm hetfiur ort taflSvert áf sálmium; drepur rétt aðe ns á rilt sitt um SkaiCárelda, em1 ivíkur efeki einu orði að Æfi- sögunni. Hann iteiur sig hatfa orðið fyrir illlligdm'i og rógi vönfdra mamma frá barnæsku. og ná- lega látlaust aiia tíð síðam og honium er því ml'kið í mun, að niðjar slimir viti aMit sem sér vierði tifl: gifldis taflið, og þá eins hve riitstörf hans hafi verið mikl og margvLstog. Bn' er þá huigsaniegt, að jatfn-viitur mað- ur gamigi þess diulinm, hver atf verkum hamls eftilrtíminm muni mest meta,, og þá þykja fróð- tegt' hvaðe'ima sem rvitað yrði frá höfundi um utilorðninig þeirra? VCð vitum atf daglsetn- img fonmiála Ihvenœr sSra Jón flióf að semja Eldrit sitt. Ekki lietfði sáður mátt þykja tfróð- legt að vCta 'hvenær haran tók að skrlfa Æfisöguna, og hve lamgt var komiö samninigu henniar, þegiar hlm miklu snögg- legu umskiptC verða á hötgum hamte, hver hörmunigdn af ann- arri dynur yfir, á rúrnu einu ári, Skaftáreldar, Móðuharð- indln, miss'ir eiginkonu sem hann diáði og elskaði — og toamin verður svo að seigja í svlpan gama'lmenni fyrir aildur frcim', heilsuliiti'lil, þlásnauður harmkvæfláimaður, á köflium svo þungiiyndur að hann á i freistni að sityiöta sér aldur. 3. Tvteir l'ærdíóimlsmienn, sem annazt hafa hvor slina útgáifu af Æfisögunni, ifeðgamir Jón Þorkeflsson og Guðbrandur Jónsson, telja báðlr í formálum 'Sdnum að Jón Steinigrdimssion mun': hafa hyrjað samninigu ritsins eftir flát fyrri konu sdnn- ar, Þónunmar Hanmesdóttur, liaustið 1784. Hvorugur ieiðir nein rök að þeirri ti'iigjátu, og fliún fær með engu móti staðizt. Guðíbrandur telur síra Jóm hafa sikrifað afllian fyrri iiiiuta sögumnar Og vei það, ifraim í 42. kapitula, ,4 einni lotu“ vetur- Imn eftir lát konu siranar. En þanini veitur segist sdra Jón halfa áitt „eina þá al'ira daufustu æfi, sem ég flief atf'litfað. Þá ég mi'ssti mina ágætu fconu fédfl mér svo að segjo allur ketill i e-ld. Ég Æékk það allra sterkasta óyndi og sveíraleysi . . . . Ég var I jös- feitisiaius, og varð þvd að rorra uppi d samtfelldu myrkri. Varð tfólk mdtt að vera i fjósi vegma mjóaku.rpen'mgsinis og þjótfa- umferðar, og þar varð ég að lilggja og sitja í kreppu . . . í toænurn, sem raú var auður, var herfilegur kuMi. . . . Hfljóp 'þá frostíhnóiiga í hemdiur mdraar og tfætur, að ei gat tekið mér perana S fliönd tiil aíþreyinigar." Ekki hefði máitt vírðast ISklegt að alllur tilþrifamesti hiuti Æfi- sögunnar hatfi til orðið við slík- Og yfiriieiitt má itieijast ólíkleigt að sira Jón mynldi hafa lagt í að sernja þetta flaraga sögurit etftir aþ æfi hams varð bógjndi eim og hröinun, — þó að hann hins veigar héltíi verkinu áfram, úr þvS að hafið var. Ljóst er af orðum sölgumnar að síra Jón var komirara vel á vefg með ritun. henraar fýrir Skafbárelöa. Meðai annars sést að fyrri kona hams var enn á ilífi þegar hann skrifaði 17. kapdtúLai, þar sem fyrst er á hama iminrast, þvd þar segir: „iÞórumm. Hammesdött'.r (sem nú er ebta'kvinna .mlin)“, og um haraa ennfremur: „Hún var guðhrædd kona“. Á 10. kapí- tula er getið um síra Skafta Ámason „sem nú er prestur á Hofi“; en haram lézt 1782. I 29. kapStula segir frá svaðilförum, sem lauk með þvi að sira Jón oig ferðafélagar haras létu fyrir berast í helfli matariausir, og stóðu vlndur og regn upp á þá alla vega. „Hef ég aldrei átt daufari nótt,“ segir i sögunnS. Er litt hugsanlegt að síra Jón myndi hafa komizt svo að orði um ekki meiri voða, ef þetta hefði verið skrifað eftir Skaft- áreflda, Móðuharðindi og konu- missirinn. Hann hefur því byrjað á Æfisögunni fyrir þá hörmunga- tíma — en hvenær? Síra Daði Guðmundsson. er í 27. kapítula taflinn látinn, en hann dó í sept- emtoer 1779; getur því sá kafli ekki hafa verið skrifaður fyrr en í fyrsta lagi seint á þvi ári, en auðvitað eins vel nok'kru siðar. Eftir árin í Mýrdal, þar sam síra Jóml ifannst fólk presti sínum fjandsamlegt, og yfir- fleitt leiðinlega innrætt, flutti' hann á Síðuna og „lifðu svo tfram 5 ár, frá 1778 til 1783, að ég lifði hér sem aðrir góðu og farsælu lífi“. Sennilegt má þykja að hann hafi byrjað rlt- un sögu sinnar einmitt á þess- um ánægjulegri árum en hann 'hafði áður reynt, og á þeim lok'ð við um það bil tvo fimmtu hluta hennar. 1 lak 32. kapítula er fyrst vikið að atvikum sem urðu eft'r Skaftárelda, og í 33. kapítula er talað um hvað gerzt liafi „áður en upp komu ógnir þær, sem hér síöar yfir gengu“. Eftir að eldamir hófust liðu svo nokkur ár, að síra Jóm bætti litlu eða engu við sögu sina, og hátt á sjötta ár áður en hann í upphafi 41. kapítula tekur að skýra írá þe;m atburðum, en segist geta farið fljótt yfir söígu, með því að hann hatfi „þar skrlfað á parti“ og á við Eldrit sitt. Hann hafði byrjað samn- ingu þess, se'rat á ári 1788. Hve- nær hann lank því verður ekki v'tað. En aftir það er þá fram undlr helmingur Æfisögunnar skrifaður, á tveim-þrem síðustu árum sira Jóns, og niðurlaglð stuttu eftlr andlát hans. Hann getur þess að hafa messað 19. Framhald á bls. 19.

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.