Morgunblaðið - 13.08.1975, Qupperneq 10

20 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 13. AGUST 1975
Björn Sigfússon:
Borgsýslur nokkrar
og æðaþrengsli
1. Hugtök mín og
samverkandi þættir.
I þessari stuttu landafræðitil-
raun rúmast efnið skást með því
móti, að unptalning sýslna sé
fyrst, ein og ein þeirra og mest þó
hin fremsta í stafrófinu sé tekin
síðan til dæmis, — m.a. dæmis um
þarfir framfarar á dögum fólks
sem nú er í uppvexti. Næstfyrsta
atriði mitt verða örstuttar skýr-
ingar á hugtaki, sem innifelur
þessar fjórar borgsýslur:
1. Eyjafjarðarsýsla með Akureyri
og Dalvík i þvf lögsagnarum-
dæmi.
2. Gullbringusýsla með Keflavík
og Grindavík í því lögsagnar-
umdæmi.
3. Kjósarsýsla með Hafnarfjörð,
Garða- og Bessastaðasveitarfé-
lög og Seltjarnarnes í því lög-
sagnarumdæmi.
4. Reykjavík ásamt Kópavogs-
kaupstað, sem hún er sam-
gangna- og aðalatvinnumiðstöð
fyrir.
Tegundareðli og mannfjölda
nokkuð á annan tug þúsunda þarf
til að geta áunnið sér heitið borg-
sýsla. Sú þeirra, sem nýfædd er til
þess vegs, Reykjanesskaginn vest-
an Straumsvíkur, hefur 10.1 þús.
ibúa innan 10 km hringferils
(loftlínu) kringum höfuðstað
sinn Keflavfk, en slíkt telst eðli-
leg breidd í km fyrir smáborg, og
ég er ekkert að fást hér um niður-
skipanina í sveitarfélög. Tekju-
öflun (og raunar búseta) meira
en 99% þeirra 11.8 þús. íbúa, sem
þessi borgsýsla hafði um næst-
Iiðin jól, tilheyrði þéttbýlisstöð-
um hennar, og telst hún þvi jafn-
mikið „úrbaniseruð“ og Reykja-
vík, en borgsýslur nr. 1 og 3 eru
það minna. Það, sem gerir Eyja-
fjörð að borgsýslu, kemur skýrt
fram er á greinina líður, en auk
tilþrifamikils miðstöðvarhlut-
verks hefur Akureyri nær 12 þús.
íbúa og aldargamla höfuðstaðar-
hefð fjórðungs síns.
Heill sé hugsjónum, sem föður-
landsást vor hrærist I, og t.d. man
ég eftir mjög tilvitnaðri ritgerð,
sem leggur fyrstu drög að 5—20
milljarða hafnarsmíði og 20—30
þús. borg hjá Dyrhólaey, svo út-
skipun afurða úr 1368 ibúa sýslu
fái gengið greiðlegar en nú (auk
samkeppni við Vestmannaeyjar),
meðan Kópasker og Ófeigsfjörður 2.
á Ströndum sætta sig við að fá
dálítið smærri borgir, út úr
byggðastefnunni. Ekki er ég móti
heilbrigðri byggðastefnu og skil-
greini hana -ekkert f dag, skýt
aðeins inn fyrirvara gegn hugsan-
legri ofnotkun orða, ef menn fýsir
að lýsa með borgsýslunafni öðrum
algengustu kaupstöðum ásamt
nærsveitum þeirra:
Eins og Suðurlandsáætlun I
(birt 1973) ber ótvírætt með sér,
kemur aldrei til mála, að Selfoss
(3 þús. ib. á næstunni) muni móta
hérað sitt sem borgsýslu. Eins og
núv. samgöngumálaráðherra,
Halldór Sigurðsson, hefur nýlega
andæft öfgahneigð i byggðastefn-
unni með því að taka fram, að
uppland Grundartangahafnar (og
Akranes — Borgarnes) þurfi
einnig sína byggðastefnu, á það
ófyrirsjáanlega langt i land, að
menn þurfi að kvíða ummyndun á
Borgarfjarðarsýslu f borgsýslu.
Eins frábið ég mér rex og pex út
af tilveru þess orkufreka iðnaðar,
sem borgsýslur og aðrar sýslur
munu skipta af áfergi milli sin i
framtíð.
Þvf segir fyrirvari minn: Ef þið
notið borgsýslunafn, þá haldið
ykkur við jörðina og við fyrr-
greint lágmark stærðar, hafnar-
og flugvallanýtingar, að
ógleymdu því borgarauðkenni, að
þar sé víðátta atvinnutæki-
færanna hin mesta, er ísland
gefur, bæði fyrir menntafólk,
iðjuvant fólk og ýmsar þjónustu-
stéttir. Slfkt er aðdragandi og allt
annað en fyrirbygging þess, að
fámennari staðir nái góðri breidd
atvinnutækifæra.
Ádeilulaust get ég sagt: Vonii;
um, að borgir fái blóðtappaáföll,
erú að vísu í skáldlegri tízku,
helzt meðal ungra áreynslu-
leysingja, en þær skáldvonir mis-
reikna áhrif æðaþrengsla á
norræn lönd og á islenzka kapp-
girni. Nóg um þann vanda að
sinni.
I landfræðilegri staðreynda-
túlkun er æðakerfi búsetusvæð-
anna lýst með því að fjalla um
hentuga, ellegar óhentuga, sam-
verkun þátta, sem heita:
1. Nýting orku, sem auk mann-
afls er innlend hitaorka, raf-
orka og aðkeypt olfuorka.
Samgöngur: fiski- og vöruhafn-
ir, flugvellir, hringvegur, hrað-
brautir frá landshlutavörustöð
til nálægra héraðskjarna.
3. Önnur starfsemi markaðs-
þróaðs hagkerfis á svæðinu,
s.s. verzlun, peninga- og
tryggingastofnanir, margar
stofnanir héraða og ríkis.
4. Óþvíngað streymi vinnuafls
innan borgsýslunnar og oft
komið lengra að eða þaðan
burt um sinn.
5. Kunnáttuþátturinn: skóla-
kerfi, upplýsingaþjónusta,
tæknileg geta að ógleymdu þvf,
að fólk gleymi ekki að hafa lag
á að njóta lifsins. Og illa dugir,
ef þessi 5. liður yxi kostnaðar-
lega hinum liðunum yfir höfuð
eða hann bæri skarðan hlut í
keppni við þá.
II. Geta þá borgsýslur
lært hver af annarri?
Samanburður á 1., 2. og 3.
borgsýslu gæti reynzt frjó-
samari til að skilja stefnu
þeirra en hitt að bera þær
saman við Reykjavik. Hún
hefur áskapaða stefnu sína, þá
að vera höfuðborg og miðstöð
samskipta vorra við önnur
lönd. Hún er af enn fleiri
ástæðum hliðstæða 100 — 300
þús. manna borga um norðan-
verða Evrópu, og þær
kringumstæður hennar eru
alger sameign svæðisins frá
Straumsvík að Esju. En utan
þess svæðis búa á landinu
aðeins 100 þúsund slétt, sem
græða fátt á því að taka svo
reykvískar kringumstæður til
sin.
Viðleitni þeirra 100 þúsunda til
að tjá sig um eigin markmið lifir í
kreppu svo Iengi sem þeim finnst
ekkert nema Reykjavfk geta verið
borg gædd eiginleikum framan-
töldu liðanna 1—5, og mætti
breyting á verða. Þar með er samt
óþarfi að gera ráð fyrir, að vaxtar-
skilyrði téðra eiginleika geti ekki
líka orðið býsna góð í fámennari
héruðum.
Togaraútgerð og iðnaður, gjarn-
an f stórum stfl, hafa framleitt
Hafnarfjörð nútímans og ráða
Bjorn Sigfússon.
framtfðarstefnu. Að tiltölu við
stærð má segja Reykjavík hlé-
drægari í þeirri sókn. Framvegis
mun uggur um mengun, ef stór-
verksmiðjur yrðu leyfðar inni í
Sundum, kenna Reykjavfk það að
Iáta öðrum stöðum landsins eftir
orkufrekasta iðnaðinn, sérlega ef
óhreinleiki gæti fylgt (svo sem af
löndun úr olfutankskipum). Fyrir
sömu sök mega slík fyrirtæki ekki
lenda, meira en orðið er, inn f
kaupstaði sjálfa, en borgsýsl-
urnar eiga þá tök á góðum hafnar-
stæðum hæfilega marga km frá
mesta þéttbýli sínu. Álykta má, að
þær láti sér fordæmi Hafnar-
fjarðar að kenningu verða, að
mörgu leyti.
I Hafnarfirði, Kópavogi, Kefla-
vík o.s.frv. mótast nú fjölbrautar-
skólar samfellds náms á 13—20
ára aldursstigi. Þeir leiða suma til
verkþekkingar eða verzlunar-
starfs, aðra áleiðis f háskólanám.
Ekki treysti ég mér að spá, hverja
ummyndun þessi skólastefna geri
síðan á Akureyri, sjálfsagt þó
meiri en orðið gæti f smákaup-
stað. Hinn hefðbundni og sterki
menntaskóli Akureyrar á að geta
haslað sér völl til hliðar við fjöl-
brautir, og til styrks sér og
Norðurlandi gæti hann ráðizt að
auki f upptöku einhvers mennta-
þreps f ofanálag á stúdentspróf,
enda yrðu stíg þess þreps metin
gild f tilteknum háskóladeildum
annarsstaðar.
Könnun nefnda og stjórnvalda
á þvf mannsaldralanga stefnu-
markmiði að flytja landsmið-
stöðvar fyrirtækja og stofnana
talinna í 3. lið mfnum f einhverjar
héraðamiðstöðvar fer merkilega
dult nú um stundir, kannski af
skynsemistregðu, kannski vegna
pólitískrar áhættu. Hef ég ónógan
kunnugleik til að ræða væntan-
legar óskir borgsýslna í þvi sam-
bandi.
Samgöngumál og rafvæðing,
svo og nægur jarðvarmi leiddur i
náinni framtíð f allt þéttbýli borg-
sýSlnanna, eru ekki einkamál
þeirra staða, heldur landsmál,
sem grein mfn veit og gengur út
frá sem sjálfsögðu. Það er svo
hlutur fyrir sig, að norðlenzkir
kaupstaðir búa í dag yfir þungri
gremju fyrir seinagang fram til
1977 við að koma þeim málum
áleiðis. Það eitt, að ekki er auð-
velt að hefna þess á neinum söku-
dólgi, hygg ég munu leiða óbeint
til kapps og frekju um að ná vel
hlut sínum á næstu árum. Seink-
un á hitaveitu Suðurnesja gæti
haft áþekkar verkanir.
Snúum svo frá hlutum, sem
almennt gilda fyrir héruð þjáð af
vaxtarverkjum, og höldum okkur
að framvindu f botni Eyjafjarðar,
séða úr loftinu.
III. Fjórðungsmiðstöð
teygir arma langt, rýfur
einangrun
Sú er afmörkun borgsýslunnar
út með firði, að vegna vetrartor-
færu um Múla sinn telst Ólafs-
fjörður ekki með, enda löngu orð-
inn óháður kaupstaður, fornvan-
ari þvi en Dalvík að vera skilinn
frá stærri viðskiptaheildinni.
Vilji menn líka nema Hrísey og
Grfmsey úr borgsýslu, þar sem
ekki sé bflfært þangað, ættu
menn að auka Svalbarðsströnd-
inni inn í staðinn,sakir nándar við
Akureyri, og tæki ég gilt ef orku-
frek verksmiðja yrði sett við Sval-
barðseyri eða út f Yztuvík t.d., að
hún lægi þá atvinnurekstrarlega
séð innan e.k. borgsýslumarka. I
manntali get ég þessa hér að engu
og tek heldur Grímsey og Hrfsey
(samtals 380 íb.) með óskiptri
Eyjafjarðarsýslu, sem hefur 2.7
þús. manns, en Dalvík nær 1.2
þús., svo borgsýslan er komin fast
að 16 þúsundastærð, sem gerir tvo
þriðju af íbúafjölda Norðurlands
eystra. Virðist nú hlutfallið milli
hins eyfirzka parts og nyrðri hlut-
ans haldast í varanlegu jafnvægi.
Drjúglangt, en greiðfært ,er frá
Dalvfk til Akureyrar. En með
vegastyttingu, sem ráðgerð er
austur um leirur hjá Akureyri og
víðar (Hjálteyri — Reystará t.d.)
þurfa Hjalteyri og Yztavík varla
að vera lengri leið frá flugvelli
leirunnar en Grindavík er frá
Keflavík eða StraumsVík frá
Sundahöfn, stórum nær Akureyri
eru hafnir við Dagverðareyri og
Svalbarðseyri. Slíka miðpunkts-
aðstöðu getum við nú hrósað
kaupstaðnum fyrir auk alls, sem
kom endur breiðfirzkum skáld-
jöfri til að segja um hann þetta:
Framhald á bls. 17.
Alþjóðaþing Who’s Who 1975
Who’s Who er heimskunn al-
þjóða uppsláttarbók, gefin út ár-
lega af einum þekktasta háskóla
Englendinga, Cambridge. 1 hana
eru skráð nöfn manna og kvenna,
sem valin hafa verið, helztu ævi-
atriði og störf, svo sem ritstörf,
tónlistarstörf, og fleira.
Fá þeir, sem til greina koma,
bréf, þar sem þeim er tjáð að
ónefndur aðili hafi bent á viðtak-
anda og fylgir eyðublað til út-
fyllingar, fyrir kemur að fleiri en
einn aðili hafa bent á sama mann-
inn og fær hann þá tvö eða fleiri
bréf með nokkru millibili.
Aðalritstjóri bókarinnar er nú
dr. Ernest Kay, hámenntaður
maður; sér hann ásamt aðstoðar-
mönnum sínum um útgáfuna og
alla framkvæmd hennar. Nokkru
eftir að bréf höfðu verið send út
og svarað, tilkynnti dr. Kay að
ákveðið hefði verið að efna til
Alþjóðaþings á Waldorf-Astoria,
N.Y. dagana 13. —18. júlí og bjóða
þangað þeim er skráðir yrðu I
bókinni árið 1975. Væri þetta
fyrsta Alþjóðaþing útgáfunnar.
Kostnað urðu þátttakendur að
greiða sjálfir, þó með hæfilegum
afslætti og yrðu þeir að búa á
Waldorf á meðan á þinginu stæði.
Þingið sóttu um fjögur hundruð
manns, hvaðanæva að 1 úr
heiminum, þar á meðal frá Is-
landi þau Magnús Blöndal Jó-
hannsson tónskáld og Þorbjörg
Arnadóttir rithöfundur.
Þingið var frábærlega vel
skipulagt af dr. Ka'y og aðstoðar-
fólki hans og fengu menn
nokkrum vikum áður dagskrá
mótsins og allar upplýsingar um
fyrirkomulag, o.fl. Var þátttak-
endum skipt í sex umræðuhópa
og mátti hver velja sinn hóp. Þá
var sendur listi yfir skoðunar-
ferðir í N. Y. og var þar einnig úr
mörgu að velja.
Fyrsta daginn tíndust þátttak-
endur að á mótsstaðinn og þá um
kvöldið á milli sex og átta voru
þeir boðnir til veizlu í Stjörnu-
salnum, Starlight Roof, á átjándu
hæð, þar sem dr. Kay og kona
hans tóku á móti gestum í and-
dyri. Var þetta kynningarkvöld,
fljótandi veitingar með tilheyr-
andi. Hvftir, svartir, brúnir, gulir
gengu um og settust við smáborð.
Mátti sjá fleiri liti við sama borð
og fór vel á með öllum. Meira bar
á konum en körlum, enda var
þátttakendum leyft að hafa maka
sína með.
Dagskráin var I stórum dráttum
þannig að allir þinggestir komu
saman k. 9.30 að morgni í stórum
sal (Empire). Voru þá flutt erindi
af merkum mönnum við ýmsar
stofnanir o.fl. og spurningum
svarað. Síðan skiptust menn i
hópa eftir vali og voru stjórn-
endur hópanna fyrirfram ákveðn-
ir af mótsstjórninni. Stópu hóp-
fundir yfir fram yfir hádegi flesta
daga og stundum einnig síðdegis.
Hóparnir voru: Fjölmiðlar, Eldri
borgarinn, Æskan f dag, Leikhús
og kvikmyndir, Tónlist (innif.
ópera og ballett), Bókmenntir
(innif. ljóðlist). Höfðu stjórn-
endur orðið, en spurningar og
umræður frá þátttakendum.
Síðdegis var farið í skoðunar-
ferðir á merka staði, svo sem í hús
Sameinuðu þjóðanna, Lincoln
Center, Metropolitanóperu-
höllina, Metropolitanlistasafn-
ið, Klaustursafn, leikhúsferð
á Brodway — allir leikarar
svartir, bátsferð til Roosewelt og
Randalleyja að kvöldlagi, svo og
kvöldferð um miðborg. N. Y.
Meðal þeirra, sem morgun-
erindi fluttu var Ivor Richard,
Q.C. sendiherra brezka samveldis-
ins hjá Sameinuðu þjóðunum og
fulltrúi í öryggisráðinu. Skýrði
hann frá starfsemi S.Þ. f stórum
dráttum og kvað það álit sitt að
starf S.Þ. bæri árangur með því
að þarna ræddust menn við frá
öllum þjóðum og kynstofnum og
kynntust sjónarmiðum hver
annars.
Annar merkur fyrirlesari var
einn af aðallögreglustjórum New
Yorkborgar og nefndist erindi
hans: Glæpur og refsing. Kvað
hann það vera hald margra að
N.Y. væri mesta glæpaborg í
Bandaríkjunum, en þó væri hún
sú þréttánda í röðinni. Sagði hann
að margt væri reynt til hjálpar
þeim, sem Ientu á villigötum, en
þó að þeir hinir sömu hefðu
dvalið á skólum f þrjú ár, byrjuðu
þeir fljótlega aftur á sinni gömlu
iðju, stæðu menn því oft ráðþrota
og vissu enga lausn á vandamál-
inu. Meðal annars var hann
spurður hvert álit hans væri á
líflátsdómum og svaraði hann þá
að svo vel vildi til að hann væri í
nefnd, sem væri á móti lífláts-
dómum, enda engin ákvæði um
það í stjórnarskránni.
Sfðasta morguninn gerðu
hóparnir sex grein íyrir störfum
sinum. Þá voru flutt ávörp og
kveðjur. Birtist þá allt i einu
maður á ræðupalli, brúnn á hör-
und og gildur um sig, í skósíðri
móleitri kápu og með samlita
húfu á höfði. Kvaðst sá vera frá
Uganda og hefði seinkað. Annan
boðskap flutti hann ekki.
Síðdegis var farið i lokaskoð-
unarferðina, ekið gegnum Mið-
garð — Central Park og út á hæð,
þar sem ævafornt klaustur stóð,
aðflutt og hafði verið hlaðið á
ný steinn yfir steini. Hvorki
nunna né munkur tóku á móti
gestum eins og f kíaustrunum á
Grikklandi og Italíu, enda var
þetta nú safn. Forkunnarfögur,
litrík veggteppi, meistaralega
ofin vöktu hrifningu, einnig lítill
klausturgarður, tré og sjaldgæfar
jurtir. Friðsældin þar úti minnti á
gömlu klaustrin og raunar öll
byggingin.
Siðasta kvöldið var þátttakend-
um boðið til matarveizlu í ball-
salnum, Grand Ballroom. Var þar
vel veitt, ávörp og kveðjur fluttar,
gestir allir glaðir og reifir, en ei
um of. Lauk veizlunni fyrir mið-
nætti.
Morguninn eftir bjuggust menn
svo hver til síns heima, þreyttir
eftir stranga daga, en með minn-
ingar, sem lengi munu geymast.
Þetta fyrsta Alþjóðamót Who’s
Who fór f alla staði vel fram,
hvítir, brúnir, gulir, svartir
blönduðu geði eins og bræður og
systur og engar ýfingar eða mis-
sætti að sjá né finna. Virtust allir
glaðir og ánægðir og má vissulega
þakka dr. Kay og aðstoðarfólki
hans þennan góða árangur og sýn-
ir að fólkið á þessari litlu jörð
gæti lifað f sátt og friði, ef samúð
og velvilji fengju að ráða.
Þ.A.