Morgunblaðið - 13.08.1975, Síða 13

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 13. AGUST 1975
13
f HROLLSAMFÉLAGI nú-
tímans er það lögmál yfir-
vofandi síbreytinga, sem
ræður gerðum þjóðfélaga og
einstaklinga. Þetta gildir um
einstaklingana, þjóðirnar og
samskipti landa og heims-
hluta. Það gildir siðferðis-
lega, efnahagslega og stjórn-
málalega.
Raunar er hér ekki aldeilis
neitt nýtt á ferðinni.
Herakleitos orðaði sömu
hugsun fyrir 2500 árum með
orðskviðnum: Allt flýtur. En
nú gerast breytingarnar svo
snögglega og hörkulega, að
sú spurning hlýtur að vakna,
hvort manneskjan gæti að
sjálfri sér og svokallaðri sálar-
heill í hinum hraða leik tækn-
innar og breytinganna.
Stjórnkerfið, sá rammi, sem
þing þjóðanna og stjórnmála-
mennirnir, með aðstoð
milljóna sérfræðinga, setja til
stjórnunar ríkja, er yfirleitt
svo þungt í vöfum og marg-
brotið, að mörg úrræði til
umbóta eru úrelt um leið og
þau loks eiga að koma til
framkvæmda. Það er rétt á
mörkunum að viðkomandi
stjórnkerfi nái að fylgjast
með hinum sífelldu breyt-
ingum og langt frá að þeim
takist að laga sig að þeim.
Allar ákvarðanir og áætlana-
gerð hafa oft mjög óraun-
hæft gildi rétt til bráða-
birgða, því að morgni eru allt
aðrar forsendur gildandi en
kvöldið áður.
Mælikvarðinn á raungildi
fyrirtækja og heilla ríkja og
ríkjasamsteypa, er á okkar
dögum fremur sá, hversu
fljótt skipulag þeirra og
stjórnkerfi getur aðlagað sig
síbreytilegum aðstæðum,
fremur en framtíðaráætlana-
gerð hafi nokkurt raunhæft
gildi sem slíkar.
Aðlögunarhæfni
Nefna mætti fjölmörg
dæmi um þessa þróun utan-
lands og innan. Olíukreppan
skall yfir með svo snöggum
hætti að flestir urðu gripnir
hálfgerðu móðursýkisæði til
að reyna að bjarga afkomu-
möguleikum sinum. Hættan
á stjórnmálalegri fjárkúgun,
efnahagslegri kyrkingu og
upplausn alls samstarfs á
sviði gjaldeyrismála, kippti
botninum nær því alveg úr
ríkjandi jafnvægi í stjórnmál-
um og efnahagsmálum. Hver
varð sjálfum sér næstur og
t.a.m. í Efnahagsbandalagi
Evrópu flögruðu hin níu sam-
stilltu ríki hvert í sína átt fyrst
í stað, eins og hænsnahópur.
Svo lýsti einn æðsti stjórn-
andi bandalagsins viðbrögð-
um meðlimaríkjanna. Burðar-
ásarnir í alþjóðlegu efna-
hagssamstarfi heimsins voru
nær brostnir. Á gjaldeyris-
málasviðinu hafði Bretton
Woods samkomulagið verið
uppistaða kerfisins frá
1944—1971 unz Nixon for-
seti felldi úr gildi það sem
eftir var af gullinnlausnar-
skyldu Bandaríkjadollars.
Það var ein þýðingarmesta
ákvörðunin, sem nær strax
varð til þess að flestir gjald-
miðlar heimsins voru látnir
fljóta.
Þar með var liðin tíð fastrar
skráningar gjaldmiðlanna og
í samræmi við það fallin brott
undirstaða gjaldeyriskerfis
eftirstríðsáranna. Öllum var
Ijóst að víðtækra aðgerða og
umbóta var þörf. En breyt-
ingarnar urðu jafnan með
svo sviplegurn hætti að í
hvert skipti sem sérfræðingar
og ráðamenn helztu við-
skiptaþjóða og samsteypa
heimsins hittust að máli til að
reyna að finna lausn vand-
ans, voru niðurstöður síðustu
ráðstefnu þegar úreltar orðn-
ar og vandamálin höfðu
fengið allt aðra vídd og nýja
stærð.
Gripið var til þess að hafa
fastar, en þreytilegar skrán-
ingar gjaldmiðlanna, en sú
skipan varð fljótt að víkja, því
tíminn leiddi í Ijós að ekki
tókst að ná þeirri festu sem
stefnt var að. Þá var gripið til
þess að reyna að hamla gegn
allt of snöggum og miklum
breytingum á gengi gjald-
miðlanna. Það hefur lítinn
ávöxt borið.
Nú horfa gjaldeyrismál
heimsins þannig við, að við-
komandi aðiljar hafa í raun
hætt við að reyna að finna
varanlega framtíðarlausn í
bili, og í staðinn horfið að því
að sinna þýðingarmiklum
verkefnum, sem fyrir liggja;
fyrst og fremst hvernig fara
skuli með og mæta hinum
gífurlega olíuauði; og sjúkra-
hjálp handa hinum mörgu,
bágstöddu meðlimaríkjum
Við lifum á tímum hinnar sérfræðilegu áætlana--
gerðar. En mælikvarðinn á raungildi fyrirtækja,
heilla ríkja og ríkjasamsteypa, er á okkar dögum
fremur sá, hversu fljðtt skipulag þeirra og stjðrnun-
arkerfi getur aðlagað sig síbreytilegum forsendum,
fremur en framtfðaráætlanagerð hafi nokkurt raun-
hæft gildi sem slík.
Allt flýtur
Alþjóðagjaldeyrissjóðsins,
sérstaklega svokölluðum
þróunarlöndum. Með svip-
uðum hætti hafa samninga-
umleitanir innan tolla-
samstarfs GATT orðið fyrir
neikvæðum áhrifum vegna1
hinna margvíslegu breyt-
inga, sem orðið hafa í alþjóða
fjármálaheiminum og á gjald-
eyrismálaskipan heimsins.
Svokallaðar Tokyoumræður
áttu að halda áfram starfinu
frá Kennedy-umræðunum
um tollalækkanir og afnám
annarra viðskiptahafta.
Líklegt er þó nú, að flestir
aðiljar muni una því vel, þótt
engin niðurstaða fáist á þess-
um vettvangi. Gott mun
þykja ef ekki verður í framtíð-
inni hróflað verulega við
sjálfu markmiði GATT, þ.e.
að vinna áfram að lækkun
tolla og afnámi viðskipta-
hafta og takmarkana.
Núverandi ástand hefur
því miður eridurvakið óttann
um að margar þjóðir muni ef
til vill grípa til viðskiptahafta.
Hin nýja viðskiptamálalög-
gjöf í Bandaríkjunum er m.a.
greinilegt spor í þá átt að
vernda bandarískt atvinnulíf
gegn samkeppni erlendis frá.
Og mörg lönd vilja fá breytt
reglum GATTS þannig, að
undanþáguheimildir verði
auðfengnari, ef löndin telja,
að nauðsynlegt sé að grípa til
ráðstafana — eða hafta,
vegna ástands í viðkomandi
landi. Sum ríki hafa jafnvel
bent á, að er slíkar undan-
þágur verði ekki veittar,
muni þeim verða nauðugur
einn sá kostur að sniðganga
reglur GATTS.
En hinn skyndilegi skortur
á ódýrri olíu og verðhækkun
á öðrum hráefnum hefur líka
beint athyglinni frá innflutn-
ingshöftun til takmarkana i
útflutningi. Þær ráðstafanir,
sem nokkrar þjóðir hafa grip-
ið til og hafa að miði niður-
skurð í útflutningi vissra hrá-
efna, hafa skapað þörf fyrir
enn ný ákvæði í samfélagi
þjóðanna; einskonar siða-
reglur, þar sem kveðið væri á
um e.k. viðurlög fyrir að taka
skyndilega fyrir útflutning á
tiltekinni vöru til þeirra aðilja,
sem áratugum saman hafa
verið mjög háðir þessum inn-
flutningi.
Stökkbreytingar
En það er ekki aðeins tíðni
breytinganna, sem veldur
erfiðleikum fyrir andlega
aðlögunarhæfni aðiljanna og
stórfelldum áföllum í lang-
flestum ríkjum heims; jafnvel
svo að þjóðfélagsbyggingin
er á heljarþröm. Það er ekki
síður, hversu gagngerar og
miklar þessar sífelldu
breytingar og umsviptingar
eru.
Tækniþróunin hefur ungað
út kjarnasprengjunni, þannig
að mannkynið ræður nú,
hvenær það útrýmir sjálfu sér
með sprengingu og hefur
þannig í hendi sér heimsendi
hinna helgu rita.
Það er líka með öðrum
hætti sem mannkynið er talið
færast nær endalokunum og
það ekki síður hröðum
skrefum: fólksfjölgunin I
heiminum. Það liðu tvær
milljónir ára, þar til mann-
kynið náði fyrsta milljarð-
inum, árið 1850. Þvínæst
tók það 112 ár að ná þrem
milljörðum, 1 962. Og ef ekki
tekst að hafa hemil á fjölgun-
inni í framtíðinni, verður
mannkynið orðið fimm
milljarðar árið 2000.
Fleira fólk þýðir' aukna
neyslu þráefna og iðnaðar-
varnings og meiri mengun,
sem hvort um sig dregur úr
raunvexti, nema snillingar
tækninnar finni ný úræði til
að skjóta endalokunum á
frest. Eins og útlitið blasir við
í dag, og sé tillit tekið til
fjölgunarinnar og sam-
svarandi neyslu, mun blý og
zínk verða þrotið eftir 1 3 —
1 5 ár, kopar eftir 23 ár, olía
eftir 30 ár og járngrýti eftir
50 ár. Verðbólgan í
löndunum og milli einstakra
þjóða og markaðssvæða
hefur líka stuðlað að því að
breikka bilið milli stétta þjóð-
félaganna og milli þjóðanna
innbyrðis. Árlegar verðlags-
hækkanir á 6. áratugnum
voru að meðaltali 2 — 3%. Á
þeim sjöunda voru þær enn
nokkuð svo hóflegar, 3 —
4%. En nú hin síðustu ár er
þessi viðmíðun á bilinu 6 —
25% og 14% í OECD-
löndunum.
Baráttan sem fram fer í
flestum iðnþróuðum ríkjum,
og snýst um að viðhalda
óbreyttum — eða bættum
lífskjörum — heldur báli
verðbólgunnar logandi og
andstæðurnar milli aðilja
vinnumarkaðarins verða æ
grimmari.
Verðbólgan hefur einnig
orðið til að skerpa andstæð-
urnar milli hinna þróuðu ríkja
og hinna vanþróuðu. Miklar
hækkanir hafa orðið á verði
fullunninna vara iðnþróaðra
ríkja, en hráefni vanþróaðra
ríkja, önnuren olía, hafa ekki
hækkað neitt að sama skapi.
Hin skyndilega sprenging,
sem varð á verði olíunnar, og
kom til framkvæmda af pólí-
tískum og hernaðarlegum
væringum, eru aðeins ógn-
þrungin eftirköst áratuga-
langrar undirborgunar á
verði þessarar orkutegundar.
Aðeins fá önnur hráefni
munu hækka að sama marki
og því verður bilið milli „ríka"
og „fátæka" heimsins enn
lengra en áður. Verðbólgan
hefur líka orsakað slíka fá-
tækt og eymd víða í svoköll-
uðum þróunarlöndum, að
hún er alveg óskiljanleg
Ibúum Vesturlanda.
Bilið milli lífskjaranna í
nefndum löndum er talið
hafa verið 2:1 árið 1850, var
orðið 10:1 árið 1950 og
15:1 árið 1970. Og hagspá-
menn nútímans gera ráð fyrir
að þessi hlutföll árið 2000
verði 30:1.
En þar með er ekki öll
sagan sögð. Það er líka sívax-
andi tekjumismunur milli ein-
stakra þjóðfélagsstétta í sjálf-
um þróunarlöndunum. Sá
vöxtur, sem þrátt fyrir allt
verður, kemur aðallega til
góða fámennri yfirstétt. Þetta
ástand leiðir oft til mikillar
spennu í viðkomandi löndum
og hefur oft leitt til stjórn-
málalegra erfiðleika og upp-
lausnarástands.
En það er óumdeilt, að
mikil og réttlát aðstoð og
hjálp við þróunarlöndin er
ekki aðeins kærleiksrlkt
mannúðarstarf, heldur mun
það, þegar fram I sækir,
koma hinum iðnþróuðu ríkj-
um heims mjög til góða.
Milliríkjaviðskipti
og alþjóðastjórnmál
■ grein
Samantekt
eftir
BRAGA
KRISTJÓNSSON