Morgunblaðið - 11.04.1976, Qupperneq 22

22
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 11. APRlL 1976

UTI við sjóndeildarhrinfí er sólin
að setjast. Tröllslega ásýnd Sin-
fjötla ber við kvöldhimin. Hann
styðst við sverð sitt og starir í
rautt djúpið.
Augun spegla innri sýn hans:
blóðdjúpið. Hið óæðra blóð, sem
hnígur úr djúpi sálar hans, ólífis-
sári hans; örlagavaldur hans.
Blóðið stígur upp sverðið, það
sekkur. Andartak stendur Sin-
fjötli upp úr blóðdjúpinu, einn og
vopnlaus, svo sekkur hann i eigin
blóði og blóði sögunnar.
Blóðsýn hans er lokið, blóðferli
hans lokið: kvöldsólin sezt i djúp
sálar hans. Jarðarsólin blandar
geislum, rauðum geislum, við
blóðsól sálar hans. Þær eru sömu
náttúru, hin jarðneska sól og hin
mennska sól. Maðurinn sömu
náttúru og náttúran.
Þúsundum ára síðar rís sólin að
nýju, rís sama sólin — úr sama
blóðdjúpi, djúpi Sinfjötla, djúpi
mannssálarinnar: Bróðir hans,
Húní, ris úr blóðdjúpinu. Bróðir
minn Húni, bróðir þinn Húni, ris
með sömu sól í augum; blóðsýn
hans biasir við okkur.
Bæði þessi nöfn eru sótt í frum-
rökkur sögunnar, Sinfjötli og
Húni, báðir þessir menn eiga ræt-
ur í frumhvötum lífsins Frum-
blóð mannsins rennur í æðum
þeirra beggja. Þeir sökkva báðir
— í þvi blóði.
Blóð og meira blóð, það rennur,
frá djúpi til djúps, manni til
manns, tima til tíma, frá lífi til
dauða, frá dauða til lífs, það renn-
ur, sekkur okkur í óræði sitt og
okkar.
Bók Guðmundar Danielssonar,
Bróðir minn Húni, er full af blóði.
Blóðhrolli, blóðlosta. Blóð rennur
af síðum hennar — úr sögu henn-
ar, lífskviku hennar. Bókin
grætur blóði.
Brátt grætur iesandinn einnig
blóðí. Slík bók verður aðeins lesin
í gegnum stækkunargler úr tári
— blóðtári. Ein þeirra bóka sem
maður lifir fremur en les.
Við lifum hana öll, þessa sögu,
frá kyni til kyns.' Sagnameistar-
inn hefur skráð hana — blóðsögu
okkar. Hann segir okkur sann-
leikann: Blóð og meira blóð, stríð
og aftur stríð.
Sagan fjallar um stríð og blóð
þess stríðs. Hún fjallar um lífs-
stríðið, sem énginn vinnur: það er
tapað stríð. Heimsstyrjöld sálar-
innar töpuð styrjöld — frá upp-
hafi. Styrjöldin við höfuð-
skepnurnar I eigin djúpi, eigin
óræða djúpi, myrku blóðdjúpi
mannssálarinnar.
Enginn vinnur sitt dauðastríð,
sagði annar höfundur; þessi segir
— að enginn vinni sitt lífsstríð:
dauðastríð og lífsstríð sé eitt og
sama — stríðið; annar rakti sund-
ur þræði — hinn fléttar þá
saman: ljóðskáld annar, hinn
sagnaskáld; það er kannski allur
munurinn.
Dauðastríðið hefst með lífs-
stríðinu, hljómar í gegnum þessa
lífs-og-dauða sögu, Bróðir minn
Húni, dauðinn er öllum stundum í
nánd við líf Húna; hann er raunar
dáinn þegar sagan hefst full af
lífi hans, eða horfinn út úr sjón-
deildarhringnum og hefur skilið
eftir þessa sögu, blóðugt skilríki
um líf og dauða.
Sagan gæti allt eins heitið,
Bróðir minn dauðinn, rituð af
Húna sjálfum. Dauðinn er leik-
bróðir minn, segir Húni, ofsalegt
lif er svo nákomið dauðanum.
Hann uppgötvar það snemma,
drengur, horfist í augu við það.
Uppfrá því verður hann hetja —
blóðhetja.
í blóðinu líf blandast dauða.
Lífið sækir í dauðann. Dauðinn
sækir — lífið: Hið blóðuga
faðmlag. Astríður flýta
hinu óhjákvæmilega. Hinni
óhjákvæmilegu nauðsyn þess að
deyja. Drápið verður helgiathöfn
— ástríðna. Dauðinn guð lifsins:
Heiðinn guð lífsins. Maður og guð
mætast í losta drápsins.
Þetta er heiðin saga. Saga
lífsins frá örófi alda til þessa
dags. Þar sem dauðinn er guð
veruleikans. Jafnframt guð
ósigursins. Hinn fmyndaði guð,
guð kærleikans, manninum óná-
kominn: grimmd mannlegrar til-
veru, grjóthörðum veruleika —
dauðans.
Ef til vill tekur guð kærleikans
við. Þar sem skilning mannsins
þrýtur. Þegar mannlegri tilveru
lýkur, þar sem dauðinn sjálfur
deyr. En ekki í þessu — blóðbaði.
Bókin er hrottaleg í boðskap
sinum. Sumir myndu segja boð-
skaparleysi. Engu að siður býr
með henni elska: Bölsýn elska til
alls sem lífsanda dregur. Hún er
full af gróandi fegurð — sem
bliknar í faðmi dauðans: Skyldi
grasið óska að vera étið? Djúpt í
dularheimi þessarar bókar slær
dapurt hjarta: Það hjarta sem
dælir blóðinu.
Höfundur vakir yfir viðkæmni
hennar. Svo hún fari sér ekki að
voða. Jafnframt verndar hann
kaldranann — fyrir áleitinni við-
kvæmni. Hann gætir jafnvægis:
milli hlýju og kulda, ástar og
haturs, lífs og dauða. Svo rnerk-
ing glatist ekki. Hvorugt skal
hinu lúta fyrr en yfir lýkur.
Þetta er marksækin saga;
stemmd að einum ósi, blóðósi þess
djúps sem öllu sökkur: dauða-
djúpinu í Iffsbrjóstinu; trú þessu,
svo í efni sem anda, til endiloka.
Stillinn er að sama skapi mark-
sækinn: kaldhamraður þegar
kvikan grætur, glóðhitaður þegar
kvikan glottir; en umfram allt:
klár og knappur; auðugur af
myndum og líkingum — svo
minnir á nútímaljóð.
Húni er ekki af barnsaldri,
þegar blóðsýnin fyrsta birtist
honum. Uppfrá því er sál hans
full — af blóði. Faðir hans og
haustmaður eru að skera hest.
Hann verður að sjá — þola að sjá,
líf og dauða í blóðugu faðmlagi.
Löngu síðar dregur hestur sem
Húni á sjálfur föður hans fastan f
ístaðinu yfir þúfur og grjót, silf- i
urstrengurinn í brjósti þessa
söng- og skotglaða listamanns og
bónda slitnar, dauðinn sem svo
lengi hefur beðið dregur til sín
leifarnar af þéssum dæmalausa
manni, en Húni drepur sjálfur
hestinn.
Látum söguna hvísla á milli lín-
anna. Hvort mun hún staðfesta
það sem hér er párað, ber ekki
hvað eina að þeim blóðbrunni?
Hverfum til þess er haustmaður-
inn og faðir Húna skera hestinn:
„Haustmaðurinn kastaði frá sér
svæfingarjárninu, það flaug á
oddinn í harða flötina og sökk í
hana upp til miðs, drengurinn sá
hvernig skaftið titraði yfir hrim-
sindrinu nokkur andartök og
kyrrðist siðan og stóð alveg kyrrt,
eins og jörðin hefði svalað
grimmri ástríðu þess og svæft það
sjálft."
„Það er eitthvað sem ekki er
hægt að lýsa, hljóð kannski helst
skylt þeim hljóðum sem stundum
geta borist manni að eýrum um
hánótt, þar sem maður liggur and-
vaka i rúmi sínu og hríð úti á
þekjunni — þetta hljóð fyrst,
stormhviðuhljóð, og siðan rauður
blossi á ská upp og út frá hálsin-
um á Blesa: blóð. Veggurinn er
nú rauður, einnig flötin umhverf-
is, haustmaðurinn rauður til hálfs
og kastar rauðum ljánum upp
undir fjósvegginn en stekkur
sjálfur norður yfir garðinn til eig-
andans og grípur báðum hönduml
um stríðþaninn kaðaltauminn
sem nú skerst sjúpt í garðinn:1
hesturinn ekki lengur spakur, en
fer hamförum innan á fláum gras-
veggnum, þeysir blóði sinu til
hægri og vinstri hálfhulinn rauð-
leitri gufu.“
„Ekki loka augunum, hugsar
drengurinn, en þola að sjá, hurð
heimsins sem stendur nú opin
upp á gátt, hann sér inn fyrir
þessa hurð: hér blasir heimurinn
við: það er bleikur morgunn um
haust, svæfingarjárnið slíðrað í
jörðinni og sefur nú sjálft, en
ljárinn i visnu grasinu og drýpur
rautt af egginni, oddurinn bendir
upp, sá drepni nú ekki lengur
standandi, en liggur þó ekki kyrr,
byltir sér enn og sparkar út í
loftið, haustmaðurinn aftur skrið-
inn upp á vegginn, liggur þar á
maganum og horfir inn fyrir, aug-
un þanin og stjörf og undarlegir
drættir kringum munninn, eins
og bros stirnað í losta . .
„Það er búið, hvíslar drengur-
inn ofan í fjósþekjuna og endur-
tekur þessi orð aftur og aftur,
eins og sá sem hlustar vilji ekki
láta sannfærast, trúi ekki að það
sé búið, trúi öllu heldur hinu: að
nú sé það fyrst að byrja."
Sá sem að hlustar, er hann sjálf-
ur. Það sem er fyrst að byrja —
sjálft blóðbaðið. Blóð allrar
skepnu hnígur í sál hans: hesta-
blóð, músablóð. fuglablóð, kinda-
blóð — mannablóð. Blóðugt faðm-
lag dauðans, það bíður hans
sjálfs. Faðmlag heimsins, faðmlag
ástkonu hans — örlagadísar hans,
bíður hans I fyllingu blóðsins.
„Drengurinn sjálfur ekki leng-
ur viss í sinni sök og forðar sér
austur af fjósþekjunni. Búið eða
ekki búið? en dyrum heimsins
hefur verið lokið upp fyrir honum
og hann er innan þeirra nú, ekki
þar sem hann var í gærkvöldi, í
litlum heimi Húna drengs, nú í
öðrum stærri, þar sem grunnlit-
irnir eru bleikir og rauðir, en
himinninn efra blákaldur, og odd-
ur svæfingarjárnsons veit niður,
en oddur Ijásins bendir upp —
kyrr í heimi haustmanns og eig-
anda og Blesa gamla sem nú ligg-
ur dauður undir veggnum."
Þegar móðir hans spyr hann
hvar hann hafi verið, þá svarar
hans, eins og hetjur fyrr og sfðar:
„Uti í skemmu að tálga spýtu
mamma." Þessari góðu konu, sem
ræktar garðinn sinn, tekst ekki að
bjarga honum úr blóðinu. Önnur
kona, Eyja Bríms, er hans dís.
Blóðdís hans allt frá bernsku.
Hetjur vilja breyta heiminum.
Húni situr í gróandanum. „Túnið
að verða algrænt og blóm undir
vegg, hænsnin að róta í arfa. Ein-
stakur friður á jörð.“ Hann ákveð-
ur að hleypa yfir gróandann
hlandforinni, sem hefur safnazt í
stíflu. Til að gjörbreyta heimin-
um:
Saurvatnið flæðir yfir fagur-
grænar brekkur og litar þær
dökkar. Grösin leggjast niður
undan þunga saurfossins: Þetta
skítuga blóð hefur kæft gróand-
ann. Einnig gleðina i brjósti
Húna. Hetjuverk hans — eins og
hatursverk. „Svo óskiljanlegt sem
það er, svo fjarri öllu lagi: allt i
einu er drengurinn byrjaður að
gráta. “ Móðir hans kemur til að
hugga hann, ekki skamma. Hún
spyr hvers vegna hann sé að
gráta.
„Allt varð bara svo leiðinlegt
þegar ég var búinn að breyta
heiminum." Móðir hans reynir að
hugga hann, tala um fyrir honum,
þótt hún naumast skilji þetta
táknverk. Húni vill heyra sögu
... „um einhvern sem lendir i
striði og gefst aldrei upp, og
stendur einn upp seinast, af þvi
enginn ræður við hann ...“ en
móðir hans segir að það .. . „yrði
ljót saga. Guð skapaði heiminn
eins og hann er, og enginn getur
breytt honum nema til bölvunar
fyrir land og lýð. Þar að auki eru
öll stríðsmenni drepin á endan-
um, sem von er. Mér finnst þau
önga aðdáun verðski^da, þó
aldrei nema þau berjist höfuðlaus
langa-lengi eins og hann Ermin-
rekur þinn sálugi.“
Húni spyr vonsvikinn: „Finnst
þér þá ekki varið í neitt,
mamma?" Móðir hans trú sínu
hlutverki svarar: „Jú, lánsamur
er sá, sem lifir í sátt við guð og
menn — og sjálfan sig.“
Ekkert fær stöðvað blóðstreym-
ið. Sagan streymir áfram. Hver
kafli eins og viðlag — stef við
dauðann: I fenjamýrinni er botn-
laus pyttur — hinn botnlausi pytt-
ur dauðans, fullur af blóði:
„Tvö eða þrjú sumur var fenja-
mýrin allur heimur hans, og í
sannleika sagt: stærri heim áttu
ekki aðrir menn ... Hann nálgast
miðdepil mýrinnar, veður enn eitt
Hugleiðingar um skáldsögu Guðmundar Daníelssonar „Bróðir minn