Morgunblaðið - 21.07.1977, Síða 20

20
morgunblaðið; fimmtudagur 21. júií 1977

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Ritstjórnarfulltrúi
Fréttastjóri
Auglýsingastjóri
Ritstjórn og afgreiSsla
Auglýsingar
hf. Árvakur, Reykjavlk.
Haraldur Sveinsson.
MatthTas Johannessen.
Styrmir Gunnarsson.
Þorhjörn GuSmundsson.
Björn Jóhannsson.
Árni GarSar Kristinsson.
ASalstræti 6. stmi 10100.
ASalstræti 6. slmi 22480.
Áskriftargjald 1300.00 kr. á mánuSi innanlands.
í lausasölu 70.00 kr. eintakiS.
Frjáls sam-
keppni og
einkarekstur
Aundanförnum mánuðum hafa
við og við sprottið upp um-
ræður um stærð Sambands ís-
lenzkra samvinnufélaga og
dótturfyrirtækja þess og hlut
þessara aðila í íslenzku viðskipta-
! og athafnalífi, sem fremur virðist
fara vaxandi en hitt. Það er áreið-
anlega rétt, sem einn af forystu-
mönnum Framsóknarflokksins
hafði á orði í sambandi við 75 ára
afmæli Sambandsins á þessu ári,
að Sambandið er.orðið stórveldi á
íslenzkan mælikvarða. Hitt er svo
kannski umhugsunarefni, hvort
hlutur Sambandsins og dóttur-
fyrirtækja er orðinn of stór og
hvort þessi risavaxna viðskipta-
samsteypa er orðin svo rúmfrek í
okkar athafnalífi, að stærðin í
sjálfu sér hljóti að verða mönnum
áhyggjuefni. Gegn slíkum sjónar-
miðum er því svarað til af hálfu
talsmanna samvinnuhreyfingar-
innar, að hér sé um félagsmála-
hreyfingu að ræða og ekki sé
hægt að leggja sama mat á sam-
vinnuhreyfinguna og t.d. stórar
viðskiptasamsteypur í einkaeign,
þar sem hér sé um að ræða fyrir-
tæki í almannaeigu. Út af fyrir
sig er þetta röksemd, sem sjálf-
sagt er að ræða, en hinu má ekki
gleyma, að þessi mikla viðskipta-
samsteypa, sem samvinnuhreyf-
ingin er orðin hefur sýnt ótvírætt
sömu einkenni og margar slíkar
samsteypur erlendis að vilja gína
yfir öllu, að beita krafti sínum og
mætti til þess að útiloka aðra og
minni aðila. Er þá augljóslega
orðið skammt á milli fjölmennrar
félagsmálahreyfingar og harð-
svíraðs einokunarfyrirtækis.
Að þessu er vikið hér vegna
þess, að vöxtur samvinnuhreyf-
ingarinnar og sú þróun, að áhrif
og völd innan hennar hafa færzt á
stöðugt færri hendur hljóta að
valda stuðningsmönnum einka-
framtaks verulegum áhyggjum.
Víða út um landsbyggðina má
segja, að samvinnuhreyfingin sé
einráð í viðskipta- og athafnalífi
og reki bæði verzlun, fiskvinnslu-
stöðvar og þjónustufyrirtæki og
þeir þéttbýliskjarnar eru fáir úti
á landi, þar sem einkafyrirtækj-
um hefur tekizt að blómstra við
hliðina á hinum risavaxna keppi-
naut. Margt bendir til þess, að
samvinnuhreyfingin hyggi á
mikla útþenslu á höfuðborgar-
svæðinu. Þegar um slíkan risa er
að ræða er nauðsynlegt að eitt-
hvert mótvægi sé til staðar. Vissu-
lega má segja, að á vegum einka-
framtaksins séu stór fyrirtæki,
sem hafa haslað sér myndarlegan
völl og skapi nauðsynlegt mót-
vægi gegn hinum miklu umsvif-
um samvinnuhreyfingarinnar.
Þar má nefna fyrirtæki á borð við
Eimskipafélag Islands og Flug-
leiðir, en bæði þessi fyrirtæki eru
í eigu einkaaðila svo og samtök
fyrirtækja, sem flest eru í eigu
einkaaðila, eins og Sölumiðstöð
hraðfrystihúsanna, sölusamband
islenzkra fiskframleiðenda, svo
nokkur dæmi séu nefnd. Mörgum
einkaframtaksmönnum sem reka
minni fyrirtæki finnst þessi stóru
fyrirtæki býsna aðgangsfrek.
Bent er á yfirburðastöðu Eim-
skipafélags Islands I flutningum á
sjó og Flugleiða í flugi. Og al-
kunna er, að þeim einstaklingum,
sem hafa viljað hefja útflutnings-
starfsemi á sjávarafurðum hefur
þótt hagur sinn þröngur vegna
umsvifa hinna stóru og öflugu
sölusamtaka. I þessum efnum á
það við, að auðvitað verða þessi
stórfyrirtæki í einkaeign að njóta
sterks aðhalds og þau verða að
gæta sín á þvi að halda ekki þann-
ig á málum, að engin starfsemi fái
þrifizt á sama sviði og í sam-
keppni við þau, enda er hugsjón
einkaframtaksmanna einmitt sú,
að hagsmunum almennings sé
bezt þjónað með frjálsri sam-
keppni fyrirtækja í einkaeign.
En um leið og lögð er áherzla á
nauðsyn þess, að hin stóru einka-
fyrirtæki hafi sterkt aðhaid að
þessu leyti verðum við að minnast
hins, að ef þau væru ekki fyrir
hendi þá mundi viðskiptasam-
steypa sú, sem byggð hefur verið
upp í kringum Sambandið, vera
margfalt öflugri en hún er -í dag
og þar af leiðandi ennþá erfiðara
fyrir einkaframtaksmenn að
njóta sín í atvinnurekstrinum.
Þessi stóru fyrirtæki i einkaeign
eru nauðsynlegt mótvægi gegn út-
þenslu viðskiptasamsteypu Sam-
bandsins. Það er og eftirtektar-
vert, að talsmenn ríkisrekstrar á
borð við jafnaðarmenn, sósíalista
og kommúnista beina ekki sízt
spjótum sínum að þessum stóru
einkafyrirtækjum eins og greini-
lega hefur komið í ljós i árásum
Þjóðviljans síðustu vikur á Eim-
skipafélag íslands. Þessum and-
stæðingum einkaframtaks er auð-
vitað ljóst, að ef þeim tækist að
brjóta niður stór og öflug fyrir-
tæki í einkaeign væri eftirleikur-
inn auðveldari að koma meira og
minna öllum atvinnurekstri undir
opinbera stjórn og opinbera for-
sjá, en að því stefna þeir aó sjálf-
sögðu. I nútímaþjóðfélagi er þörf
á stórum einingum i atvinnu-
rekstri og þess vegna skyldu
menn, sem á annað borð fylgja
einkaframtaki og trúa á það, var-
ast að hafa um of horn í síðu
stórfyrirtækja, sem hér hafa ver-
ið nefnd, en það breytir engu um
hitt, að þau þurfa ekki siður, á
sterku aðhaldi að halda en aðrir
og þau mega aldrei gleyma þvi, að
hugsjón einkaframtaksmanna er
frjáls samkeppni en ekki einok-
un.
skátarnir
drepumst
nú ekki
ráóalausir"
Margir fánar við hún á Landsmóti skáta 1977.
Á nokkurra ára fresti taka skátar upp á því
að safnast saman á svonefnt Landsmót að
Ulfljótsvatni og stofna þar þjóðfélag út af
fyrir sig í vikutíma. Þangað flykkjast skátar
frá öllum hornum landsins, og jafnveJ heims-
ins. „I hvaða tilgangi?" spyr fólk. Tilgangur
er sá að efla bræðralag skáta og samstöðu
þeirra, en þarf annars að vera nokkurt tilefni
til að stinga höfðinu út í guðsgræna náttúr-
una?
Mbl.fólk heimsótti Landsmót skáta 1977,
sem stendur yfir dagana 17—24. júlí í
blíðskparveðri, gekk um og rabbaði við
mótsgesti.
Sá fyrsti sem varð á vegi blm.
var Arnfinnur Jónsson, formaður
mótsstjórnar, og hann svaraði
spurningu um hvernig mótið
hefði gengið. „Það gengur ágæt-
lega, alveg ljómandi vel, allir
komu austur á laugardaginn, það
rigndi um morguninn, en stytti
upp um hádegið svo aðstaðan til
að tjalda var ágæt og það munar
miklu á móti eins og þessu.“ Við
spurðum Arnfinn hvort þetta mót
væri eins og öll önnur Landsmót
og svaraði hann: „Mótið er með
hefðbundnu sniði, nema skipulag
tjaldbúðanna, áður hafði hvert
félag afmarkað svæði og það hafði
sina kosti og galla. Kostirnir voru
þeir að með því að hafa félagið
saman þá efldist samstaða innan
þess, en gallarnir voru þeir að
skátarnir kynntust ekki nógu
mikið milli félaga. Svo háttar til
að félög eru misstór, stærst i
Katrin Guðjónsdóttir (t.v.) og Sigrfður E. Arngrfmsd.
Börkur Arnviðarson.
Reykjavík, en tiltölulega fámenn
úti á Iandi, og þau nutu sfn oft
ekki. Nú skiptum við skátum f sjö
svæði sem við köllum torg. Eitt
torgið eru fjölskyldubúðir og ann-
að einungis fyrir starfsfólk sem
er um 150 manns, allir f sjálfboða-
vinnu. Sfðan skiptast alm. skátar
á fimm torg og stærstu skátafélög-
in skiptast niður á tvö til þrjú
torg. Með þessu móti teljum við
að skátar kynnist frekar innbyrð-
is.“
Arnfinnur var næst inntur eftir
hve margir væru á svæðinu og
taldi hann 1400 — 1500 manns
vera komna, en bjóst við aukn-
ingu um helgina i fjölskyldubúð-
unum, en þar eru nú þegar komin
60—70 tjöld.
Landsmótin hafa hingað til ver-
ið haldin á fjögurrá ára fresti, en
nú eru þrjú ár liðin frá sfðasta
landsmóti og spurðum við Arn-
grím hverju það sætti. „Stjórn
Bandalags islenzkra skáta ákvað
að nú skyldu 3 ár líða milli lands-
móta, til þess að gefa skátum á
aldrinum 11—14 ára frekar tæki-
færi á að komast á landsmót, sem
beinir þátttakendur."
Hann sagði að það væri nóg um
að vera, sérstök flokkakeppni f
gangi, mannvirkjasmiðar o.fl.
Hann sagði enginn óhöpp hafa
verið, en annars væri sjúkratjald