Morgunblaðið - 28.07.1981, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 28. JÚLÍ 1981
Málakeimsla - Málstefna
eftir Arnór
Hannibalsson
Það hefur lengi verið viður-
kennt, að málfar Islendinga skuli
byggjast á fornum bókum og
töluðu máli bænda og búaliðs í
landinu. Fjölnismean munu hafa
markað þessa stefnu.
Á tímum hraðfara þjóðfélags-
breytinga verður og breyting á
málfari manna. ísland er undir
þungum málfarslegum þrýstingi
utan frá. Bókabúðir eru fullar af
erlendum bókum. Fjölmiðlar
(einkum sjónvarp) flytja efni á
erlendum málum. Ekki þarf annað
en að fletta í dagblaði til að sjá
ambögur og lágkúru í orðafari.
Algengt er að sjá rugling í með-
ferð falla, rangar beygingar. Orð-
tök eru brengluð. En það er
eftirtakanlegast, að oft er eins og
höfundarnir hugsi á erlendu máli,
og séu svo að bögglast við að
klúðra hugsun sinni einhvern veg-
inn yfir á íslenzku. Þá á ég við efni
sem samið er á íslenzku, ekki þýtt.
Ef þetta er borið saman við mál
íslenzkra bænda, kemur í ljós hve
munurinn er gífurlegur. Af vörum
þeirra streymir íslenzkt mál,
hreint og ómengað. Sú skoðun
hefur látið á sér kræla, að nokkrir
eldri bændur séu þeir einu, sem
uppi eru, og kunna að tala ís-
lenzku. Þessi skoðun er nokkuð
ýkt, en í henni er fólginn sann-
leikskjarni. Ef ekki verður að gert,
kemur að því, að sá stíll sem tekur
mið af máli bænda og fornum
sögum, verður talinn hlægilegur
forngripur. Á þá að láta undan og
löggilda útlenzkulegt ambögumál
^em rétta og góða íslenzku? Ég
,eng út frá því, að það vilji
,‘slendingar ekki. Ég geri ráð fyrir
>ví, að Islendingar vilji varðveita
. amhengið í þróun máls og bók-
íennta. En það hefur í för með
sér að bæði foreldrar og skólar
verða að kenna uppvaxandi kyn-
slóð móðurmálið, klárt og kvitt.
II.
Börnin læra málið af því að það
er fyrir þeim haft. Líkur benda til
þess að mörg börn í landinu nái
ekki þeini málþroska, sem þeim er
eiginlegur, vegna þess að foreldr-
arnir eru annað að gera og gefa
sér ekki tíma til að vera með
börnunum. Könnun, sem gerð Var
á málþroska 308 barna á dagheim-
ilum og leikskólum í Kópavogi
vorið 1980, leiddi í ljós, að 45 börn
þurftu á talkennsiu að halda.
Þessi athugun er vísbending um
það, að leggja beri áherzlu á að
fylgjast með málþroska forskóla-
barna og veita þeim foreldrum
ráðleggingar, sem þurfa. Þá er og
mikilvægt að fylgjast með þrosk-
un sjónar og heyrnar og að nýta
þá tækni sem tiltæk er til að finna
snemma þau börn, sem líkleg eru
til að eiga erfitt með lestur.
Það er athyglisvert, að í reglu-
gerð um Kennaraháskóla íslands
er hvergi getið um lestrarkennslu
sem sérstaka grein. Islenzka og
íslenzk fræði eru í kjarna og í
uppeldislegu sérsviði eru þrjár
greinar: Kennsla yngstu aldurs-
flokka, kennsla elstu aldursflokka
og kennsla afbrigðilegra ung-
menna. Lestrarkennsla ætti að
vera skyldunámsgrein í kjarna
kennaramenntunar. Þau fræði,
sem um þessi efni fjalla, hafa lítt
verið stunduð hér á landi um langt
skeið, og varða þau þó grundvöll
og forsendu allrar menntunar
landsmanna. Nokkuð hefur verið
gefið út af iestrarkennsluefni, en
rannsóknir á máli og máltöku
barna litlar sem engar. í Aðal-
námskrá fyrir móðurmálsnám í
grunnskóla segir svo bls. 39: Ljóst
er að um suma efnisþætti móð-
urmálsnámsins „eru enn ekki til-
tækar kennslubækur sem henta
hinum ýmsu aldursstigum. Gildir
það raunar að meira eða minna
leyti um flesta eða jafnvel alla
efnisþætti móðurmálsnámsins".
Þótt eitthvað kunni að hafa verið
úr bætt frá því þessi orð voru
rituð (1976) má segja, að þau eigi
enn við. Móðurmálsnámið á að
vera höfuðverkefni grunnskóla, og
er ljóst að á því sviði er þörf á
stórátaki.
í Aðalnámskrá þeirri, sem
nefnd var, lýstur saman tveim
fræðikenningum um málið. Önnur
er sú, að málið sé tæki, tól, sem
menn nota eins og hamar eða
skrúfjárn. Móðurmálskennslan er
þá, samkvæmt því, fólgin í bví að
þjálfa menn í meðferð þessa
tækis. Hin kenningin er sú, að
móðurmálið sé sá menningarlegi
veruleiki sem við lifum í. Móður-
málskennslan er þá fólgin í því að
aðstoða nemendur við að lifa sig
inn í þennan veruleika og tjá sig
um hann í töluðu máli og rituðu.
— Þessi þverbrestur í námskránni
sýnir, að brýn nauðsyn er á
athugun og umræðu um fræðileg-
ar grunnforsendur móðurmáls-
námsins.
í daglegu starfi skóla mun fyrri
kenningin ríkjandi. Móðurmálið
er bútað niður í lestur, málfræði,
stafsetningu og kvæði. Síðan eru
nemendur þjálfaðir í einstökum
atriðum. Oft verður þetta and-
laust og hrútleiðinlegt stagl. En í
Aðalnámskrá er einnig bent á
annað: Að móðurmálsnám eigi að
vera sjálfstæð og persónuleg tján-
ing eigin reynslu. Ef þessi regla
væri höfð í huga mætti hugsa sér
að nemendur settu sjálfir saman
sögur, leikrit eða kvæði. Biðja
mætti söngkennarann að útvega
lag við slíkt kvæði og leikfimi-
kennarann að kenna nemendum
Arnór Hannibalsson
„Algengt er að sjá
rugling í meðferð
falla, rangar beyg-
ingar. Orðtök eru
brengluð. En það er
eftirtakanlegast, að
oft er eins og höfund-
arnir hugsi á erlendu
máli, og séu svo að
bögglast við að klúðra
hugsun sinni ein-
hvern veginn yfir á
íslenzku.“
að dansa eftir laginu um leið og
þau syngja kvæðið. í engri grein
er eins mikil þörf á sveigjanlegum
kennsluháttum og í móðurmáls-
kennslu. Þar er um það að ræða að
koma bókmenntum (sem eru líf og
reynsla fyrri kynslóða klædd í
orð) til skila til barnanna, en með
því læra þau að átta sig á sjálfum
sér, veruleika fortíðar og nútíðar,
jafnframt því sem þau læra að
koma fyrir sig orði í töluðu máli
og rituðu. Þetta læra börn með því
fyrst og fremst að tala og skrifa
sjálf, en að sjálfsögðu einnig með
því að hlusta og lesa.
Móðurmálskennslan er höfuð-
verkefni hins almenna skóla. Að
henni ber að búa svo vel sem
kostur er á hverjum tíma. Nú á
dögum skortir mikið á að svo sé.
III.
Fyrir nokkrum árum var tekinn
upp sá furðulegi háttur að kenna
erlend tungumál, ensku og dönsku,
í barnaskólum. Algengt er að í 6.
bekk sé danska kennd 2 tíma og
enska 2 tíma á viku. Þannig er
börnum, sem enn hafa ekki náð
tökum á móðurmálinu og sum illa
læs, þvælt út í erlendum málum.
Sagt er að þetta sé gert vegna þess
að á þessum aldri séu börn
næmari fyrir framburði en seinna
á ævinni. Með þessu móti er
dýrmætum tíma eytt í það eitt að
sjá til þess að börnin læri ekkert
mál almenniiega. Þau, sem eru illa
stæð málfarslega, læra lítið sem
ekkert á þessu, en þau sem betur
eru stæð í þessum efnum gætu náð
sama árangri á styttri tíma, þegar
þau eru í 7. eða 8. bekk. Þessi
kennsla í erlendum málum er upp
tekin á þeim tíma, þegar erlend
mál dynja á skilningarvitum
barnanna í sjónvarpi sex kvöld í
viku, ellefu mánuði á ári. Niður-
staðan af þessu er sú ein, að
börnin fá að vita það, að útlenzkan
er mikilvæg, kannski mikilvægari
en móðurmálið. Við þetta bætist
að prófað er bæði í dönsku og
ensku á samræmdu prófi, þannig
að þau eru helmingur af prófinu,
en stærðfræði fjórðungur.
Að sjálfsögðu er gagnlegt að
kunna erlend mál. En kennsla í
Verðbólga og
peningamál
íru nátengd
segir Siguróur B.
> fefánsson
ngfrϗingur
I vor varði Sigurður B. Stef-
u sson hagfræðingur hjá Þjóð-
í .gsstofnun doktorsritgerð við
rt.s.skólann í Essex í Engiandi,
«n ritgerðin fjaliar um verð-
h--lgu og hagstjórn á íslandi á
srunum eftir strið, einkum þó á
timabilinu 1960 — 75. Sigurður
B. Stefánsson lauk stúdents-
prófi frá Menntaskólanum í
Reykjavík 1967, B.Sc.Hons.
prófi í byggingarverkfræði frá
Edinborgarháskóla 1971, M.Sc.
prófi í stjórnunarfræði frá
London School og Economics
1971 og M.Sc. prófi í stærð-
fræðilegri hagfræði og hagmæi-
ingum frá sama skóla 1974.
Sigurður stundaði síðan fram-
haldsnám og rannsóknir í
stærðfræðilegri hagfræði og
hagmælingum við háskólann í
Essex 1974-1977, en þá hóf
hann störf sem hagfræðingur
hjá Þjóðhagsstofnun. í tilefni
af doktorsvörninni ræddi
hlaðamaður Morgunblaðsins
við Sigurð, og bað hann fyrst
um að lýsa efni ritgerðarinnar
í stórum dráttum. og þá helstu
niðurstöðum.
Torvelt að ráða við
>ferbólgu, meðan um-
framframboðs gætir
á peningamarkaði
I ritgerðinni, sagði Sigurður, eru
greind stærðfræðilega og tölfræði-
lega sambönd milli mikilvægra
hagstærða, svo sem framleiðslu,
neyzlu, fjárfestingar, peninga-
stærða og kaupgjalds og verðlags,
fremur en að um sé að ræða
haglýsingu eða hagsögu þess tíma-
bils, sem tekið er fyrir. I því tilliti
er lögð sérstök áhersla á að kanna
hugsanleg áhrif af breytingum
peningastærða á verðmætaráð-
stöfun og verðbólgu, og eru nýleg-
ar kenningar í peningahagfræði,
sem mjög hafa rutt sér til rúms á
síðasta áratug, lagðar þar til
grundvallar. í kenningum þessum
er lögð áhersla á, eð efnahagslíf
þjóða, sem stunda viðskipti sín á
milli, eru tengd, þannig að mis-
vægi í einu landi hefur áhrif á
þjóðarbúskap í grannlöndunum.
Af þessum sökum takmarkast
svigrúm stjórnvalda til ráðstafana
í efnahagsmálum af hagþróun í
viðskiptalöndunum, að minnsta
kosti þegar til lengri tíma er litið.
Um niðurstöður greiningarinnar
sagði Sigurður meðal annars, að
naumast muni unnt að hafa hemil
á verðbólgu hér á landi á meðan
umframframboðs gætir á pen-
ingamarkaði. Með peninga-
framboði er hér ekki átt við
framboð bankanna á lánsfé, held-
Sigurður B. Stefánsson
ur peningamyndun, sem svo er
nefnd, en hún ræðst meðal annars
af greiðslustöðu ríkissjóðs við
Seðlabanka, útlánum banka-
kerfisins og gjaldeyriskaupum
vegna útflutnings. Síðastnefndi
þátturinn er háður sveiflum í
útflutningstekjum, en það er á
ýmsan hátt torvelt fyrir stjórn-
völd að hindra sveiflur í peninga-
framboði vegna breytilegs útflutn-
ingsverðmætis. Meðal helstu hag-
stjórnartækja í þessu sjónarmiði
eru vextir, gengi og gjaldeyris-
varasjóðir. Þegar Verðjöfnunar-
sjóður sjávarútvegsins var settur
á stofn á sjöunda áratugnum var
hugmyndin sú, að beita varasjóð-
um í auknum mæli við að jafna
sveiflur í útflutningstekjum. Þessi
tilraun hefur þó tæpast borið
þann ávöxt sem skyldi og gengi
íslenzku krónunnar er haldið hlut-
fallslega háu, þegar vel árar og
útflutningsverðmæti er hátt, en
hlutfallslega lágu þegar útflutn-
ingstekjur eru lágar. I ritgerðinni
er sýnt fram á, að gengisstjórn
með þessum hætti geti aukið
sveiflur innanlands í stað þess að
draga úr þeim. Aðferðum úr
stýrifræði er beitt til að reikna
það gengi og þær erlendar lántök-
ur eða afborganir af erlendum
lánum, sem draga mest úr sveifl-
um í þjóðartekjum, að teknu tilliti
til skuldastöðu þjóðarbúsins á
hverjum tíma.
Verðjöfnunar-
sjóðurinn hefur
brugðizt vonum
Hvert er að þínu álíti megin-
hlutverk Verðjöfnunarsjóðs sjáv-
arútvegsins?
Meginhlutverk sjóðsins er að
draga úr þensluáhrifum af aukn-
um útflutningstekjum, og að sama
skapi að minnka samdráttaráhrif,
þegar útflutningstekjur fara
lækkandi. Sjóðurinn hefur hins
vegar tæpast gegnt þessu hlut-
verki sínu. Til skýringar mætti
nefna annars vegar, að greiðslur í
sjóðinn skerða ráðstöfunarfé út-
flytjenda um sinn og því er þeim
sjaldan fagnað, en hins vegar, að
varla virðist nægur almennur
skilningur á mikilvægi þessa hag-
stjórnartækis, jafnvel ekki meðal
stjórnvalda, þannig að tekjuskipt-
ingarsjónarmið og skammtíma-
markmið hafa sett skynsamlegri
starfsemi sjóðsins næsta þröngar
skorður.
Þá var Sigurður spurður álits á
þeim deilum, sem farið hafa fram
milli lærðra sem leikmanna úm
gildi peninga í hagkerfinu. Kvað
Sigurður algengast að líta svo á,
að peningar þjóni þríþættu hlut-
verki í viðskiptalífinu. Þeir eru
gjaldmiðill, verðmæti og mæliein-
ing verðmætis. Rýrnun verðgildis
peninga af sökum verðbólgu veld-
ur því að fleiri líta svo á, að
óskynsamlegt sé að varðveita
verðmæti í peningum; verðmætis-
hlutverkið glatast hægt og síg-
andi. En gjaldmiðill getur ekki
gegnt hlutverki sínu til lengdar,
nema almenningur beri traust til
verðmætisgildisins; mælieiningar-
hlutverk peninga er nátengt gjald-
miðilshlutverkinu. Verðbólgan
ógnar öllum þremur. Verðbólgan
og stjórn peningamála eru því
nátengd, og því ekki unnt að vinna
að lækkun verðbólgu án tillits til
aðstæðna á peningamarkaði.
Að lokum var Sigurður B. Stef-
ánsson spurður að því, að hvaða
verkefnum hann væri að vinna nú
að lokinni doktorsritgerðinni.
Ritgerðin er ekki endanlegt
markmið í sjálfu sér og næst er að
glíma við að þróa ýmsar hug-
myndir, sem settar eru fram í
ritgerðinni, en ekki unnið úr að
fullu. M.a. mætti nefna hugmynd-
ir um að beita stýrifræði við
hagstjórn, þannig að bæði sé tekið
tillit til hagvaxtamarkmiðs og
sveiflujöfnunarsjónarmiða í senn.
Ennfremur mætti nefna nýleg
svið í peningahagfræði, svo sem
hagkvæmustu stærð gjaldeyris-
sjóða, stærð gjaldmiðilssvæða og
ýmsa þætti, sem lúta að ákvörðun
gengis.
Smásagnasafn
eftir Isaac B.
Singer
- meðal bóka frá Set-
bergi í haust
t HAUST er væntanlegt frá bók-
aútgáfunni Setbergi smásagna-
saín eftir hinn kunna pólsk-
bandariska rithöfund, Isaac B.
Singer, en áður hafa komið út tvær
skáldsögur eftir hann hjá forlag-
inu. Smásagnasafnið er i þýðingu
Iljartar Páissonar, sem einnig
þýddi fyrri bækurnar.
I bókinni verða samtals 17 smá-
sögur, og eru þær valdar úr þremur
bóka Singers, en hann hefur alls
gefið út ein sjö eða átta smásagna-
söfn. Singer, sem er Gyðingur af
pólskum ættum, flutti til Banda-
ríkjanna fyrir fjölmörgum árum.
Hann skrifar á jiddísku, en á
íslensku eru bækurnar þýddar af
ensku.
Isaac Baashevis Singer hlaut
Nóbelsverðlaunin í bókmenntum
árið 1979.