Morgunblaðið - 23.02.1983, Síða 4

36
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 23. FEBRÚAR 1983
Upplýst, lögskýrt
og lögveradað firelsi
Úr ræðu Einars Birnis, fyrrum formanns
FÍS á viðskiptaþingi
Mér þykir ánægjulegt að geta
sagt, að um flesta hluti þykja mér
drög Verzlunarráðs íslands, „Frá
orðum til athafna", horfa til réttr-
ar áttar. Sú grundvallarafstaða,
að minnkuð ríkisafskipti og alveg
sérstaklega minnkuð ríkisforsjá,
aukið frelsi og athafnafrelsi ein-
staklingsins innan hóflegra um-
ferðarreglna í þjóðfélaginu, er að
mínu viti einfaldlega spurning um
að fá að njóta raunverulegra
mannréttinda.
Það er líka rétt eins og fram
kemur í drögunum, að atvinnu-
reksturinn hefur flutt aðvörunar-
orð og haft uppi skynsamlegar til-
lögur. Á þessum drögum og ábend-
ingum Verslunarráðsins er hins-
vegar sá galli að mínu mati, að
hvergi er varað við eða átalin
þátttaka atvinnurekstrarins i
Hrunadansinum. Það er að segja
þeirri þátttöku sem lýsir sér
gleggst og ítrekað í alls óhæfum
kaupgjaidssamningum sem allir
vissu þegar gerðir voru, að voru
ekkert annað en eldsneyti á verð-
bólgubálið. Alveg sérstaklega
sakna ég aðvarana, — menn gætu
líka kallað það sjálfsgagnrýni —
um að atvinnureksturinn láti nú
ekki henda sig — og þaðan af síð-
ur að réttlæta svona hluti sem
skammtíma sjónarmiðum, póli-
tískum þrýstingi: að ég tali nú
ekki um pólitískri þægð.
Um drögin
Mér þykir góð latína sem segir í
drögunum „Skattheimtan brengl-
ar orðið allt atvinnulíf. Viðskiptin
færast úr verslunum í húsasund-
in.“ Hvort heildarskattheimtan er
orðin of mikil skal ég ekki leggja
dóm á, en áhersluatriði skattlagn-
ingarinnar eru að mínum dómi al-
röng.
Fátt þykir mér brýnna en að
stöðva þá eyðslu hins opinbera
sem er utan fjárheimildarramm-
ans á hverjum tíma. Þar tel ég
líka að eftiráheimildir vegna þeg-
ar framkvæmdrar eyðslu og/eða
fjárfestingar sé alveg sérstaklega
hættulegur ósiður. Mér sýnast
vera tillögur mjög í þessa átt í
drögunum en mættu þó vera ítar-
legri. Á sama hátt virðist mér að
tillögur um að kjarasamningar
opinberra starfsmanna ráðist af
almenna vinnumarkaðnum en
ekki hið gagnstæða, séu af hinu
góða, en því ekki að segja skýrt og
ákveðið hvað þetta merkir? Það
er, í raun niðurfelling verkfalls-
réttar. — Hvar var nú kjarkur
hinnar frjálsu hugsunar?
Ég sakna þess að hvergi er að
finna tillögur um, að til þess að
fyrirtæki eða einstaklingar takist
á hendur þennan eða hinn
atvinnureksturinn, hljóti þeir að
uppfylla gefnar kröfur, þar með að
vera hluti hinna ýmsu samtaka
atvinnulífsins með þeim réttind-
um, — og ekki síður þeim skyld-
um, sem því fylgir. Mér er engin
launung á því, að nokkuð velti ég
fyrir mér hvort þetta væri tilvilj-
un, eða það sem ég hef stundum
kallað hið almeðvitaða og hálf-
skipulagða skipulagsleysi atvinnu-
rekenda í einkarekstri.
í einum kafla draganna er fjall-
að um verðmyndun og samkeppni
og margt vel sagt, og samt sitt-
hvað þar sem misjafnar áherslur
geta mjög komið til greina. Eigum
við til dæmis að leyfa slátrun og
vinnslu í landbúnaði að uppfyllt-
um kröfum, eða að uppfylltum
fyllstu kröfum? Ég hallast að því
síðara. Á að veita sjómönnum
vissa tryggingu eða algera trygg-
ingu lágmarkslauna? Mér líkar
betur hið síðara.
Mér líst einnig svo á að umfjöll-
um um samkeppni og samkeppn-
ishömlur sé mjög til réttrar áttar,
en til hvers vilja menn svo hafa
verðlagsráð eins og fram kemur,
til að fjalla um slíkt? Er það ekki
bara af því að það er til í dag? Að
mínu viti öllum til ama og ein-
göngu til óþurftar. Svo er ætlast
til að menn hér á viðskiptaþingi
samþykki verðlagsráð með svona
grein. Ég segi út í hafsauga með
setninguna og verðlagsráð!
Þar sem rætt er um nýtingu
fiskimiða og afréttarlanda segir
svo „allur útgerðarkostnaður á að
greiðast af fiskverði" og þetta er
síðan nokkuð útskýrt. Þetta þykir
mér skynsamlegt, en síðan er vikið
að launasamningum og reyndar
meira en það. — Viðskiptaþing
ætti samkvæmt drögunum, að
fara að hlutast til um frjálsa
launasamninga aðila í fiskveiðum
og útgerð, því í kaflanum segir
„Hlutaskiptum verði samhliða
breytt með samkomulagi milli að-
ila til samræmis, þannig að tekjur
sjómanna haldist þær sömu.“
Þetta minnst mér í fyrsta lagi
vera rangt í sjálfu sér og í öðru
lagi algjörlega óviðurkvæmilegt.
Málefni innflutnings-
og heiidverslunar
í sjálfu sér má setja öll mál inn-
flutnings- og heildverslunar fram
í fimm orðum, það er að segja,
upplvst, lögskýrt og lögverndað
frelsi.
Svörin um brýnustu verkefni í
efnahagsmálum frá sjónarhóli
innflytjenda og heildsala dreg ég
saman í fimm punkta:
Einar Birnir
1. Jafnrétti.
2. Afnám verðlagshafta-verð-
myndunarfrelsi.
3. Hagræðingaraðgerðir í inn-
flutningsmálum, þar með talið
tollkrít og afnám bankastimpl-
unar innflutningsskjala.
4. Afnám innflutnings neysluvöru
opinberra innkaupastofnana og
ríkisstofnana.
5. Endurskoðun reglna um
greiðslu söluskatts.
Félag íslenskra stórkaupmanna
hefur margítrekað bent á að hér
ríkir ekkert jafnrétti milli ís-
lenskra heildsala og erlendra, þar
sem erlendir fá að starfa hér utan
verðlagsákvæða, án verslunar-
leyfa og skattfrjálsir. Verslunin
býr að mörgu leyti við lakari lána-
og vaxtakjör en aðrir atvinnuveg-
ir, svo aðeins séu nefnd tvö dæmi
um ójafnan rétt.
Núverandi verðlagshöft eru
lamandi á allt framtak til
hagstæðra og/eða lægri innkaupa
og koma oft beinlínis í veg fyrir
þau. Beinar afleiðingar verslun-
arhafta, svo sem óhagstæðara
skráð innkaupsverð, takmarkaðir
lagerar og minni þjónustu en ella
mætti inna af hendi, hafa þar að
auki verið notðar sem tilefni til
árása á verslunina.
Frelsi í verðmyndun með hvatn-
ingu samkeppninnar, er brýnt
hagsmunamál atvinnurekenda og
starfsmanna í verslun og síðast en
ekki síst, — neytenda. Þetta er
jafnframt krafa um frelsi þessara
aðila til að semja sjálfir um þau
mál sem þeir þekkja betur en aðr-
ir. Það er brýnt, að þröng sér-
hagsmuna- og haftasjónarmið fái
ekki að standa í vegi fyrir sjálf-
sögðum og eðlilegum hagræð-
ingaraðgerðum í innflutnings-
verslun.
Það er einnig brýnt, að settar
séu reglur um að innflutningur
opinberra innkaupastofnana eða
deilda opinberra stofnana sem til
eru. Reglur, sem kveða svo á, að
um sé að ræða fjárfestingarvörur
eingöngu og í gefnu stóru (gefnu
minnsta) magni.
Það er ekkert annað en upptaka
fjár, að greiðsla söluskatts fari
fram áður en kaupandi innir sömu
greiðslu af hendi. Alveg sérstak-
lega er þetta óhæfilegt þegar, eða
ef, skuldseigar opinberar stofnan-
ir eiga í hlut. Innheimtu sölu-
skatts á einnig að launa, til dæmis
með sömu prósentu og fjármála-
stofnanir taka vegna innheimtu
almennra fjárskuldbindinga.
Framtíðin og frelsið
Mönnum verður tíðrætt um nýtt
viðbótar vinnuafl á vinnumarkaði
framtíðarinnar og hafa uppi sér-
stakar meiningar. Menn sýnast að
mestu leyti sammála um að land-
búnaður, fiskveiðar og fiskvinnsla
muni við litlu taka, stóriðja við
einhverju og enginn vill vinna
þjónustustörf. Framtíðarútflutn-
ingur og grunniðnaður hljóta að
byggjast á tækniþekkingu óg
tæknivæðingu, en ekki á massa
láglauna, og aftur vill enginn
vinna til þjónustu, — í orði kveðnu
að minnsta kosti.
Slyngir menn hafa búið til orðin
ferðaiðnaður og ferðamálaútgerð.
Við þetta má bæta þjónustuversl-
un og verslunariðnaður, sem
reyndar er stór vinnuaflsgjafi í
dag undir öðru nafni. Nafngiftir
eru þó ekki höfuðatriði og stund-
um hégiljuhátturinn einber, að
mínu mati.
Hitt er meginmálið, að hin
mannlegu samskipti, þjónusta,
fyrirgreiðsla, frístundaafþreying
og fleira í þeim dúr, eru þær
greinar þar sem flestra starfs-
fúsra karla og kvenna verður þörf.
Það er ef til vill þess vegna, sem er
brýnna nú en nokkru sinni fyrr, að
þetta fólk eignist það frelsi sem
eitt nýtist í þá ímynd um fegurra
og bjartara mannlíf, sem við síðan
mótum. Meðal annars að verulega
leyti í frístundum framtíðarinnar.
Þetta flokka ég undir samheitið
Verslunarfrelsi.
Það verður að
stokka upp spilin
Úr ræðu Gunnars Snorrasonar formanns
Kaupmannasamtakanna á viðskiptaþingi
Sá efnahagsvandi sem nú blasir
við í þjóðarbúskapnum hefur
sjaldan verið meiri og ef ekkert
verður að gert er efnahagslegt
sjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Eg
ætla mér ekki þá goðgá að koma
með patent lausn á vandanum.
Málið er erfiðara og flóknara en
svo. Ekki ætla ég heldur að full-
yrða hvers vegna vandinn er. Mér
finnst gæta fullmikillar bjartsýni
í drögum Verzlunarráðs Islands
„Frá orðum til athafna".
Þó er þar margt athyglisvert og
ég er sammála því sem þar stend-
ur og hef þá trú, að efnahagsvand-
inn sé að mestu leyti heimatilbún-
inn.
Þrátt fyrir ýmsar aðgerðir
stjórnvalda til að ná verðbólgunni
niður, virðist hún heldur magnast
en hitt. Það er athyglisvert að
þetta skuli gerast þar sem verð-
lagshöft eru hvað mest. Ef litið er
til grannþjóða okkar, þar sem
verðbólgan er aðeins brot af því
sem hér er, ríkir frjálst verðlag og
fyrirtækin fá meira svigrúm til að
hagnýta sér þekkingu sína og
reynslu, sér og viðskiptamönnum
sínum til heilla.
í langan tíma hefur forystu-
mönnum verslunarsamtaka hér-
lendis verið sagt af stjórnvöldum,
að stefnan sé að láta samkeppnina
ráða og gefa einstaklingum tæki-
færi til að láta hugvit og þekkingu
njóta sín, með því að gefa verslun
frjálsa. Ekkert hefur gerst sem
bendir til að þessari stefnu sé
framfylgt þótt áhættan ætti ekki
að vera ýkja mikil. Ástandið í
þjóðmálum gæti varla orðið verra
en það er nú.
Það sem fyrst og síðast verður
að hafa í huga, er að sjálfsögðu að
tryggja rekstrargrundvöll at-
vinnugreinanna. Það treystir af-
komuöryggi almennings og eykur
verðmætasköpun í þjóðarbú-
skapnum.
Vandi þjóðarbúsins
og heimilanna
Það hefur aldrei þótt góð pólitík
að eyða meiru en aflað er, en sú
hefur verið raunin hér. Innflutn-
ingur til landsins hefur verið
meiri en það sem flutt hefur verið
út. Útkoman er augljós, — aukin
skuldasöfnun við útlönd. Það sem
við höfum þó getað státað af við
grannþjóðir okkar, er að næg at-
vinna hefur verið í landinu, þar til
nú síðustu misseri að þar hefur
einnig sigið á ógæfuhliðina. Sum
fyrirtæki hafa sagt upp fólki sínu
að hluta til og eftirvinna tekin af
því fólki sem eftir er. I minni at-
vinnugrein, smásöluverslun, finn-
um við kaupmenn fyrst fyrir því
þegar fjárhagurinn þrengist hjá
almenningi. Það má segja að við
séum með fingurinn á púlsi við-
skiptavinanna alla daga. Þrenging
hjá almenningi lýsir sér meðal
annars í eftirfarandi: 1) Fólk
sparar við sig, kaupir ódýrar vör-
ur og sumar vörur hreyfast ekki.
2) Fólk sækir stíft að komast í
mánaðarreikning. 3) Vanskila-
skuldir vaxa. 4) Innistæðulausar
ávísanir eru í gangi í ríkari mæli
en áður, eins og reyndar hefur
komið fram í fjölmiðlum.
Þessi dæmi sýna að laun fólks-
ins nægja ekki fyrir útgjöldum og
endurspegla vanda þjóðarbúsins.
Hvorki þjóðarheimilið, né fjöl-
Gunnar Snorrason
skyldurnar í þjóðfélaginu geta
treyst afkomu sína eða efnahags-
legt sjálfstæði með skuldasöfnun.
Þegar verðbólgan stefnir, eins
og nú horfir, í 70%, þýða engar
bráðabirgða- og skammtímaað-
gerðir. Það verður að stokka upp
spilin. Samfara því að gera rót-
tækar breytingar á öllum stigum
þjóðfélagsins frá grunni, tel ég
ekki síður mikilvægt, það sem trú-
lega verður ekki það léttasta, en
það er að ákveðin hugarfarsbreyt-
ing verði hjá þjóðfélagsþegnunum
sjálfum. Fólk í þessu landi verður
að skilja að það er ekki meira til
skiptanna en það sem aflað er. Ef
harðnar í ári, verður að draga
saman seglin og hægja á lífsgæða-
kapphlaupinu. Þetta er eflaust
hægara sagt en gert, en eigi að
síður óhjákvæmilegt.
Eining er afl
Eining er afl, eru kjörorð Kaup-
mannasamtaka íslands. I þessum
orðum felst mikill sannleikur. Oft
hefur skort á einingu og sérstak-
lega þegar rætt er um leiðir til
lausnar fjárhagslegum vanda
þjóðarinnar. Margar tillögur hafa
komið fram til lausnar áralöngum
verðbólguvanda hér á landi, en
alltaf hefur skort einingu til að
velja leið. Þess í stað hafa menn
tekið til við að bræða saman hluta
úr ólíkum aðferðum, svo oft verð-
ur úr óskapnaður sem fremur eyk-
ur á vandann en felur í sér lausn á
honum.
Það er auðvelt að beina skeytum
sínum að ráðamönnum þjóðarinn-
ar vegna ástandsins í efnahags-
málum, en ætli það megi ekki
rekja hluta vandans til okkar
sjálfra þar sem skort hefur ein-
ingu og samstöðu til að velja leiðir
til úrbóta.
Ég sagði í upphafi að ég væri
ekki með patent lausn á vand-
anum, hann væri flóknari en svo.
Ég hef stiklað á stóru í þessu
stutta erindi og gripið niður í
nokkur atriði sem að mínu mati
eru veigamikil. Ég vona að eitt-
hvað jákvætt komi út úr þessu
þingi, og unnið verði markvisst að
þeim hugmyndum um aðgerðir í
efnahagsmálum sem hér hefur
verið fjallað um, en ekki að hver
fari til síns heima og síðan sé mál-
ið gleymt eins og oft vill verða.
Að lokum þetta: Undirstaða
efnahagslegs sjálfstæðis er frjáls
verslun. Vinnum að því sameigin-
lega marki öllum landsmönnum
til heilla og farsældar.