Morgunblaðið - 25.08.1983, Blaðsíða 32

32
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTÚDAGUR 25. ÁGÚST 1983
Bréf til menntamálaráðherra
- eftirMá
Kristjónsson
Undarlegir eru mennirnir, kvað
hin verðlaunaða skáldkona, hér
um árið. Undarlegri eru þó menn-
irnir sem úthluta skáldalaunum
og styrkjum á íslandi, segi ég.
Undarlegastir allra eru þó þeir
sem taka við umræddum styrkjum
og launum og kvarta svo sáran yf-
ir að smátt sé skammtað.
Með því að ég hallast að þeirri
skoðun sem yður, menntamála-
ráðherra, er áreiðanlega gamal-
kunn úr lögfræðinámi yðar, að all-
ir séu góðir þar til það gagnstæða
sannast, að því við bættu, að það
sem ég hef séð eftir yður haft, hef-
ur gefið mér ástæðu til að álíta, að
þér séuð ekki aðeins ákveðnar í að
láta halda yður góða fyrir yðar
háa stól, heldur líka séuð þér stað-
ráðnar í að láta verulega gott af
yður leiða í yðar volduga embætti:
þá dirfist ég að trúa yður fyrir
fáeinum hugleiðingum um upp-
haflega áminnst efni, skáldastyrki
og laun, og hef líka löngun til að
reyna á langlundargeð yðar með
sundurlausum þönkum um skáld-
skapinn sjálfan, skáldin og gagn-
rýnendurna. I lok þessa bréfs
langar mig svo til að leggja fyrir
yður tillögu. Þér verðið að afsaka,
ráðherra, hvað hinum ýmsu efnis-
atriðum er grautað saman.
Nú er það auðvitað allt í lagi
þótt flu^élag auglýsi: Flogið
strax, fargjaldið greitt síðar. En í
heimi andans er það berlega útí
hött að hrópa: Frægðina strax, af-
rekin unnin síðar. En það er ein-
mitt þetta sem skáldlega sinnað
fólk, á andlegu gelgjuskeiði,
stundum síbernskt, þó á ýmsum
aldri, gerir hópum saman. Það
hlýtur að kosta þrotlausa vinnu,
andvökur og stífustu yfirlegur, og
þrotlausa leit í allar áttir, ekki
síst þarf að skyggnast vel um í
eigin sálardjúpum.
Ég geri ráð fyrir að allir, —
nema kannski þeir sem kenna
bókmenntir við Háskóla íslands
svo og þeir sem lesa umrædda
sártleikna fræðigrein við téða
stofnun, — hljóti að játa, að við
finnum aldrei hin dýpstu sannindi
nema við köfum eftir þeim. Hin
dýpstu sannindi fljóta aldrei
ofaná. Því þá væri íslensk tunga
komin í mótsögn við sjálfa sig.
Einnig vita víst flestir, að svo sem
allir hlutir eru gerðir af nokkru
efni, þá er allur skáldskapur gerð-
ur af nokkrum hæfileikum. Og
hæfileikar skálds þurfa að vera
margvíslegir og svo vel samstillir
að helst aldrei skeiki, rétt einsog í
klukkuverki þegar tannhjólin
grípa inní hvert annað á nákvæm-
lega réttu andartaki.
En til að stilla sjálfan sig til
þeirrar fullkomnunnar þarf linnu-
lausa vinnu, mikla sjálfsyfirveg-
un, sjálfstamningu og sjálfsrækt-
un. En ungir menn eru bráðlátir
og verk þeirra líða fyrir það. Þeir
verða aldrei eins og gott úrverk.
Þeir verða frekar eins og sú barn-
unga stúlka, sem sakir æsku sinn-
ar er ófær um að geta af sér heil-
brigt afkvæmi. Hinum ungu
skáldum leysist höfn í skáldlegum
skilningi, afkvæmin koma fyrir
tímann, og þessir fyrirmálsburðir
eru þá ekki aðeins vanburða, held-
ur líka lífvana.
Um góðan skáldskap er það að
segja að hann er tiðum i andstöðu
við umhverfi sitt, hversu þolanlegt
sem það er, en skáldin þá bæði
hrifnæm og gagnrýnin og búa líka
yfir því hugarflugi sem knýr þau
til að betrumbæta alla hluti og
lagfæra allar kringumstæður, lika
þær þolanlegu.
Og skáldin vinna fleira til hags-
bóta. Sá serh bindur snjalla hugs-
un í þau fögru orð að þau verða oss
minnisstæð: hann vinnur oss mik-
ið verk og gott. En sá skáldskapur
sem eflir oss til sjálfstæðrar hugs-
unar og glæðir líka með oss hug-
rekki til að standa ótrauðir við þá
hugsun: hann vinnur oss áreiðan-
lega meira verk og betra verk. —
En enginn verður skáld og vel-
gerðarmaður af því einu að ganga
til fara eins og útskrippi af fávita-
hæli og efla með sér þann afkára-
hátt í hátterni, sem orkar þannig
á mann, að manni finnst ábyrgð-
arhluti að láta viðkomandi
spranga um göturnar án eftirlits.
Stór hluti þeirra sem fást við
skáldskap á íslandi i dag eru ein-
hverjir hinir ósnorralegustu penn-
ar sem þjóð vor hefur alið. Þar
vantar sjálfsræktunina. Enginn
lærir mannganginn í dag og mætir
á skákmót á morgun, ákveðinn i
að vinna til verðlauna. Enginn
lærir kúluvarp í dag, keppir svo til
verðlauna á móti eftir viku. — En
einn dag raðar kotroskinn ungl-
ingur sundurlausum orðum á blað,
viku seinna skundar hann svo
kampakátur með óskapnaðinn í
prentsmiðju. Síðan leggst hann
uppí rúm og bíður eftir því að
starfsstyrkjum og heiðurslaunum
taki að drífa yfir hann. Sé hinn
vanræktaði bráðhugi rétt stefndur
gagnvart klíkuskapnum má hann
alveg eins búast við þeirri sáru
yfirþyrmingu, sem engir hafa bein
að þola, að gagnrýnandahjörðin
taki að jarma yfir hans lífvana
óskapnaði heitri hrifningarlof-
gjörð og tiundi af einhverslags
lúsaleitar-nákvæmni hinar fjöl-
mörgu leifurskæru gáfur sem
fyrrgreind sauðahjörð telur aug-
ljóst að búi með hinum unga,
bráðláta, dálítið vankaða manni,
— svo þau skrif mættu hiklaust
flokkast undir skáldlegustu eftir-
mæli tungunnar. Og myndu ekki
síst þjóna skínandi vel sem úrval
úr líkræðum drukkinna sóknar-
presta.
Á hinn bóginn verður að segjast
eins og er, að þessi máttlausi, eig-
inlega lamaði orðasamtíningur
beggja ofangreindra froðusnakka,
þeirra smurðu og þeirra er smyrja
þá, einkennist allur af einhverjum
hinum óbrennunjálssögulegasta-
frásagnarhætti sem hugsast get-
ur.
Nú er það auðvitað aðalatriðið í
öllum skáldskap að höfundurinn
hafi ofanaf fyrir sjálfum sér. Hitt
hlýtur þó líka að teljast æskilegt
að höfundinum heppnist sömuleið-
is að hafa ofanaf fyrir þeim sem
eru að baxa við að lesa það sem
hann hefur skrifað. En það er ein-
mitt í þessu mikilsverða atriði
sem höfundunum bregst bogalist-
in. Og ástæðan er ekki sú að þeir
hafi svo mikið af einhverju.
Ástæðan er sú að þá vantar svo
mikið af hinu og þessu. Mikils-
verður skáldsagnahöfundur er það
frumlegasta, einlægasta og per-
sónulegasta sem finnst í honum
sjálfum: líka verður hann að hafa
sogað í sig það dýrasta og ósvikn-
asta sem finnst í samtíð hans. Og
síðast en ekki síst verður hann að
hafa dregið til sín og tileiknað sér
úr fortíðinni fleirri verðmæti og
stærri en svo að ég reyni að telja
þau upp.
Það mun vera sárasta harms-
efni höfunda í dag hvað lítið þeir
eru þekktir útí frá. Ósköp er það
ástæðulaus harmagrátur. Hitt
mættu þeir flestir skæla og það
opinberlega hve sáralítið þeir
þekkja sjálfa sig. Því hefðu þeir
flestir haft til að bera nokkum
verulegan kunnugleika á sjálfum
sér, — þá hefðu þeir aldrei lagt
útá þessa braut, — en hinir þá
skilað mun betri verkum. Þegar
ungur maður í dag leggur útá títt-
nefnda braut fær hann fljótlega
hugboð um að hann hefur ekki
burði til að lötra hana, naumast
heldur að skríða hana á fjórum
fótum. Og þá er ráðið að beygja af
henni, brjóta nýja leið léttfærari.
Það heitir að gerast formbylt-
ingarskáld: afneita hefðinni. Og
lengur hefur hann þá engan jarð-
veg. Og þá er ekki lengur til nema
ein hugsanleg tilraun. Og hún er
einfaldlega sú að láta skald-
blómstrin skjóta rótum uppí loft-
ið.
Og nú er bara að hugsa um stíl-
inn. Eina keppikeflið erað stíllinn
sé sem skrautlegastur. 0, sei, sei,
jú. — Útkoman verður glæsilegur
umbúðapappír utan um tóman
pappakassa. — Það er hrúgað
saman orðum, ýmist drungalegum
eða gleiðgosalegum, aðallega þó
lítt skiljanlegum. Og nógu mörg-
um orðum utan um nákvæmlega
ekkert efni. Sannleikurinn er á
hinn bóginn sá, að hverjum höf-
undi ríður lífið á að sársjá eftir
hverju orði sem hann missir á
pappírinn.
Hjá ungu skáldunum er fram-
leiðslan tíðum lapþunn orðasúpa.
Leggi þau sig sérstaklega fram
verður framleiðslan stórkekkjótt
orðaglundur. Og þegar þau sjálf
telja sig hafa klifið hæstu tinda
andans verður útkoman ískrandi
blendingur af jökulruðningi og
grjóthruni.
Og stíllinn, frásögnin, já, text-
inn sem þeir skrifa. — Afsakið
mig nú, Ragnhildur menntamála-
ráðherra. — Textinn þeirra er svo
slitróttur, gisinn og glompóttur að
mér kemur helst í hug sá undar-
legi sokkbolur sem hangir saman
á lykkjuföllunum einum. — Og
andríki skáldanna af því tagi þeg-
ar grauturinn sýður yfir barmana
á pottinum.
Ég þarf ekki að gera því skóna
að ráðherrann þekkir þetta þráa-
fulla eymdarkvak skáldanna um
að það þurfi að yngja upp skáld-
söguna. Og það hefur þeim svo
sannarlega tekist, bölvuðum. ís-
lenska skáldsagan er bersýnilega
stödd í miðri afturför seinni
bernskunnar, já, hún er gengin í
barndóm: íslenska skáldsagan er
farin að slefa. — Á hinn bóginn
láta skáldin tíðum uppi sáran ugg
vegna væntanlegs dauða skáldsög-
unnar. (Þó varla vegna ofyng-
ingar?) En það mega skáldin þó
vita, að það er enginn fær um að
drepa skáldsöguna, — nema jú
þeir sem af fullkomnu getuleysi
eru að bögglast við að setja saman
skáldsögur. Og þessum sömu
skáldum sýnist ekki nægja að
drepa sjálfa skáldsöguna. Ég sé
ekki betur en fjölmörg skáld stefni
að því í framhjáhlaupi að stein-
drepa alla skáldsögulesendur líka.
Og vopnin sem þeir nota eru ýmist
bráð- eða seigdrepandi níðang-
ursleg hrútleiðindi, og fýludremb-
in stórmennska, leiðindi sem eng-
inn þolir nema takmarkaða stund,
því þau ráðast á sjálfa sálina, og
þá er stutt í að sjálft andlátið taki
hús á varnarlausu sálartötrinu.
Það er ekki úti bláinn mælt að
segja, virðulegi menntamálaráðh-
erra, að íslenskur skáldskapur
birtist oss í dag, með örfáum und-
antekningum, annað hvort sem
nötrandi, skjálfandi, örvasa gam-
almenni, bleikt af elli, eða sem
barn í reifum, einlægt hlandblautt
og síslefandi.
Skoðanir gagnrýnanda skipta
hef engu máli. I hlálegum tilburð-
um sínum þeytast þeir öfgana á
milli. Stundum ganga þeir ber-
serksgang og höggva þá sem óðir
væru ótt og títt á báða vegu, og þá
með breiðöxi, eða þeir laumast
með veggjum á blátánum, bjúgir í
baki, lotlegir bæði og sárfættir, og
beita þá títuprjónum af lymsku-
þrunginni vígfimi. Með sárafáum
undantekningum birtast þeir í
skrifum sinum ýmist sem skrautl-
egir páfuglar með litrikar stélfj-
arðrirnar sem gleiðastar og
fuglbrjóstin útþanin af imyndaðri
mannrænu, eða sem magnlaus
ræfilsslytta, forarblaut af helvítis
aumingjaskap.
Og svo að ekkert týnist nú á
milli lína með álit mitt á íslensk-
um gagnrýnendum. Og yfirhöfuð
öllum vorum listpáfum og þeirri
sundurtætta, kolruglaða abba-
dísa- og kardínálastóði, þá er það
einlæg skoðun mín, og afsakið nú
orðbragðið, ráðherra, að þeir séu,
þó ekki alveg upp til hópa, slíkir
yfirgengilegir, blygðunarlausir
vændismenn, að þeir geti lagst

Már Kristjónsson
„Stór hluti þeirra sem
fást við skáldskap á ís-
landi í dag eru einhverj-
ir hinir ósnorralegustu
pennar sem þjóð vor
hefur alið. Þar vantar
sjálfsræktunina. Enginn
lærir mannganginn í
dag og mætir á skákmót
á morgun, ákveðinn í að
vinna til verðlauna.
Enginn lærir kúiuvarp í
dag, keppir svo til verð-
launa á móti eftir viku.“
með hvaða skoðun sem er, sama
hvað ólyktina leggur í þéttu skýi
frá henni.
Ferð íslenskra styrkja- og verð-
launaskálda inní ódauðleikann
hefst yfirleitt á síðum Þjóðviljans.
Og það sárgrætilega er, að hún
endar þar raunar líka. Skáldið
lyftir sér til flugs, stendur stíft í
annan spóafótinn, blakar vængj-
um, þenur út bringuna: Svo er allt
búið. — Þegar einhverjum heppn-
ast að skrifa skáldverk sem er svo
yfirmáta lágkurulegt, sviplaust og
flatt, að það er flatara en flatn-
eskjan í krinum það: Þá er viðbúið
að hinn sperrti fluglausi skáldfugl
sé óðar hafinn í guðsskáldfugla-
tölu á síðum Þjóðviljans. (Þessi
pappír sem blaðið er prentað á
hlýtur að vera styrktur sérstak-
lega að þola öll þessi reiðinnar
býsn sem á hann eru lögð.) Gagn-
rýnendum Þjóðviljans fer ekki
ósvipað og þeim læknanema sem
viðutan, ef ekki alvarlega rænu-
skertur, gaufar við að kryfja lík
við afleita birtu. Og sem krumlur
hans læsast um einhverja fyrir-
stöðu hrópar hann sigri hrósandi:
Þetta er vöðvi, þetta er bein, þetta
er sin, þetta er blóð, gæti líka ver-
ið þvag. En læknanemakvölin hef-
ur enga minnstu hugmynd um
hvernig þessi líffæri ynnu saman
væri líkaminn með lífsmarki. —
Aðalatriðið hjá gagnrýnendunum
og þá auðvitað líka hjá formbylt-
ingarskáldunum, eiginlega eina
eftirsóknarverða stefnumark
beggja: það er náttúrlega sjálft
formið, já, umgjörðin: steypumót-
ið. Hvort þeir hella í það gulli eða
troða það út með leir: skiptir engu
máli.
Og þessi skoðun fyrrgreindra
aðilja byggir á þeirri grunnmúr-
uðu sannfæringu þeirra, að það sé
í sjálfu sér enginn eðlismunur á
skáldskap, leikaraskap og svo
hreinum og beinum fíflaskap. Og
ekki síst eru þeir viðkvæmir og
næmir fyrir því síðasttalda. Þeir
þekkja það best.
Nú langar mig að þreyta ráð-
herrann með átakanlegu dæmi
uppá nýnefnd hugtakabrengl.
Margverðlaunað ljóðskáld hugðist
víkka út leiksvið anda síns og
ákvað að takast á við ljóðaþýð-
ingar. Og hann réðst til atlögu við
sjálfan García Lorca. Og svo
glæsilega tókst skáldinu atlagan
að þeir sem þekktu frumljóðið
voru ekki búnir að jafna sig eftir
lesturinn síðast þegar ég hafði
fréttir af heilsufari þeirra. Hið
hugreifa ljóðskáld og þýðari gerði
sér lítið fyrir og sneri ljóðaþýð-
ingu sinni úppí ljóðakynbætur:
þannig að svartur hestur í kvæði
Lorca varð að skjöldóttri belju í
hinni íslensku þýðingu. Og honum
varð ekki meint af. (Sko þýðand-
ann. Guð einn veit hvernig klárn-
um reiddi af.)
Ekki veit sá er hér heldur á
penna hver slægur menningunni
er í afreksverkum af þessum tagi,
og öðrum svipuðum. Hann veit
heldur ekki hvort andleg afrek af
þessum toga heyri beint undir
menninguna. Á hinn bóginn þætti
mér í sannleika ekki nema sann-
gjarnt að kynbótasérfræðingar
Búnaðarfélagsins væru fengnir til
að segja álit sitt á þýðingarafreki
þessa ofsafulla byltingarseggs í
ljóðaþýðingum. Og ef ætlunin er
að styrkja frekar úr opinberum
sjóðum þetta ljóðskáld, og fram-
sækna þýðanda, gætu þá ekki
kynbótasérfræðingar Búnaðarfé-
lagsins séð sér fært að hvetja
þetta skáld til að efla með sér
sauðarlega tortryggni og varúð
gagnvart sjálfu sér og viðfangs-
efnum sínum í framtíðinni.
Þegar ég les gagnrýni um ís-
lensk skáldrit sækir sá grunur
ótrúlega oft að mér að gagnrýn-
andinn hafi alls ekki lesið bókina
sem hann er að skrifa um. Og æ
þéttar og fastar sest sá grunur að
mér að þessir pennagleiðu menn
séu alls ekki gagnrýnendur, heldur
einhverskonar bókmenntalegir
háðfuglar, mislukkaðir, sem
megni það helst að koma lesend-
um sínum í afleitt skap. En það er
ekki nýtt í sögunniað menn hasli
ser þar helst völl þar sem fyrir-
fram er vitað að þeir geta ekki
orðið að nokkru minnsta liði. Og
það getur verið hrein tilviljun
hvar þeir troða sér fram, stundum
í stjórnmálum, mjög oft í listum,
líka kannski náttúrulækningafé-
laginu, hvítasunnusöfnuðinum eða
sáluhjálparhernum: yfirleitt öllu
félagslífi. Þess finnast jafnvel
dæmi að þeir hafi sunkað alla leið
ofaní góðtemplararegluna.
Þá eru þess líka sorglega mörg
dæmi að þeir hafi tekið hús á
sjálfri skáldagyðjunni. Og heimt-
að að mega deila með henni sjálfu
hvílurúminu. En ég legg það ekki
á fannhvítan pappírinn að geyma
hrakfallasögur af svo ógæfusam-
legu tagi.
Bók sem þessir menn þykjast
vera að dæma og höfundur henn-
ar: hvorugt skiptir þá neinu. Að-
eins að þeir sjálfir taki sig sem
íyrirmannlegast út í skrifunum.
Greinin á að sína altæka þekkingu
þeirra, brattsækni i hlíðum and-
ans, leiftrandi yfirburðavitsmuni,
og svo flugbeittar gáfur að það
ætti að vera hægt að tálga með
þeim spýtur. Þegar gagnrýnanda
tekst virkilega vel upp, og það
kemur oft fyrir, er engu líkara en
maðurinn sé að skrifa um sjálfan
sig dauðan. Það væri þarfur mað-
ur sem safnaði svona greinum
saman í bók. Hún gæti heitið:
Hvílíkur var ég ekki. Náttúrlega
gæfi Iðunn bókina út og tryggði
þar með að hún yrði skyldulestur í
skólum.
En grínlaust. Ef til eru menn
sem frekar eiga skilið samúð vora
en þeir, sem ár eftir ár og án verð-
leika hirða skáldalaun og styrki,
þá eru það, þrátt fyrir allt, þeir
sem skrifa hástemmt lof um
styrkþegana í blöðin. Margir
þeirra hafa, með mikilli fyrirhöfn,
orðið sér úti um gríðarlegan þekk-
ingarskort á bókmenntun vestur á
Melum. Aldrei finna slíkir menn