Morgunblaðið - 15.10.1989, Síða 12

12 C
MORGUNBLAÐIÐ MANIMLIFSSTRAUMAR SUNNUDAGUR 15. OKTÓBER
Mísmai/Kveiktu menn fyrst eld fyrir
einni oghálfri milljón ára?
Fyrstu eldstæðin
„Eldur er bestur
með ýta _sonum“
NOTKUN eldsins opnaði frummanninum nýja möguleika og stuðlaði
verulega að þróun hans til siðmenningar. Með notkun eldsins tókst
manninum betur að nýta matföng s.s. fisk og kjötmeti ásamtmarg-
víslegum rótarávöxtum. Með þessu varð maðurinn óháðari loftslagi
og staðháttum og gat því breiðst út um stærri svæði jarðarinnar.
Telja má víst að fyrstu eldar sem maðurinn hafði not af hafi kviknað
af náttúruvöldum og að það hafi ekki verið fyrr en löngu eftir að
maðurinn skildi nytsemi eldsins að honum tókst að kveikja hann af
eigin geðþótta.
að er mjög óljóst hvenær menn
eða mannlíkar verur tóku fyrst
að nota eld. Fyrsta áreiðanlega viss-
an um notkun elds er hjá Peking-
manninum fyrir 500.000 árum.
Árið 1981 fannst
vísbending um
notkun elds í
Kenýa, fyrir 1,4
milljón árum. Hve-
nær maðurinn
náði fullri stjóm á
eldinum og þá sér
í lagi aðferðum til
að kveikja hann er
enn'sem komið er mjög óljóst.
Vísindamenn frá Suður-Afríku
rákust nýlega á leifar sortinna beina
sem þeir telja áreiðanlegustu verks-
ummerki um fyrstu not manna á
eldi. Uppgötvunin átti sér stað í
Swartkrans helli, 50 km vestur af
Jóhannesborg, en þar hafa á und-
anförnum árum fundist margar og
mikilvægar leifar af mannlíkum
verum. Hellinum er skipt niður í
þijú jarðlagssvæði og bendir aldurs-
greining til þess að fyrsta og elsta
svæðið samanstandi af jarðlögum
sem byijuðu að myndast fyrir 1,8
milljón árum. Talið er að yngstu lög
þriðja svæðisins séu miiljón ára
eftir dr. Sverri
Ólofsson
Vísindamenn
frá Suður-
Afríku rákust
nýlega á leifar
sortinna beina
sem þeirtelja
áreiðanlegustu
verksummerki
um fyrstu not
manna á eldi.
gömul.
Öll eru jarðlög rík af menjum
mannlíkra vera, sem eru helst
Australopithecus robustus og Homo
erectus, en það er einungis í yngstu
lögunum sem vísindamennirnir hafa
fundið áreiðanlega sönnun fyrir
notkun elds. Enginn verulegur mis-
munur er á leifum dýra á svæðunum
þremur og því er trúiegt að um-
hverfi og loftslag hafi verið svipað
á piyndunartíma þeirra. Það sem
kom helst á óvart er að í yngsta
laginu hafa einungis fundist leifar
af Australopithecus robustus, sem
er eldri en Homo erectus. Trúlegt
er að leifar Homo erectus séu fyrir
hendi í jarðlögum þriðja svæðisins,
jafnvel þó þær hafi ekki fundist,
enn sem komið er.
Beinin sem fundust í Swart-
kranshelli voru flest þakin þykku
lagi af kalsíum karbónati og mang-
andíoxíði sem gerði athugun á þeim
erfiða. Eftir umfangsmiklar saman-
burðarrannsóknir, sem fóiust meðal
annars í því að bera ástand bein-
anna saman við þær skemmdir sem
ný antílópubein urðu fyrir þegar
þau voru hituð upp í 200-800°C,
telja vísindamennirnir víst að beinin
úr hellinum hafi orðið fyrir upphitun
sem nemur 300-400°C. Þeir telja
ólíklegrt að sverta beinanna orsakist
af efnaferlum sem áttu sér stað í
jarðlögum hellisins.
Jafnvel þó sterk óbein vísbending
sé fyrir hendi um notkun frum-
manna á eldi fyrir meir.en milljón
árum, gefa rannsóknirnar í Swart-
kranshelli fyrstu beinu vísbending-
una um jafn gamla notkun elds.
Þær svara hinsvegar ekki á afger-
andi hátt spurningunni um það til
hvers eldurinn var kveiktur, en það
hefur getað verið til eldamennsku,
upphitunar eða sem vörn gegn rán-
dýrum. Einungis nánari rannsóknir
geta skorið úr um þetta atriði.
11AGFRÆDI///venær gagnast gengishreytingar?
Gengismál og staða atvinnuvega
HVENÆR á að fella gengið og
hvenær halda því stöðugu? Um
þessa spurningu hafa staðið nær
linnulausar umræður á íslandi
árum saman. Skoðanir um geng-
ismál eru ávallt skiptar, en slíkur
skoðanamunur er ekki bundinn
við ísland. Á erlendum vettvangi
eru gengismál jaínan ofarlega á
baugi, og á það jaíht við um iðn-
ríki Vesturlanda og þróunarlönd
þriðja heimsins.
Tvö meginsjónarmið eru oftast
uppi þegar gengismál eru ann-
ars vegar. Ónnur skoðunin er þessi:
íiöndum þar sem verðbólga geisar
verður að fella gengið í sama
mæli til að við-
halda samkeppn-
isstöðu útflutn-
ings- og sam-
keppnisgreina at-
vinnulífsins. Sé
það ekki gert
verður fram-
leiðslukostnaður
fyrirtækja í verð-
bólgulandinu of hár borið saman
við tekjur af sölu framleiðslunnar.
Fyrirtækin eru dæmd til að verða
undir í samkeppninni. Á hinn bóg-
inn er því haldið fram, að lönd sem
reyna að rétta samkeppnisstöðuna
við með gengisfellingum uppskeri
einungis aukna verðbólgu, sökum
þess að með gengisfellingunni
hækki innfluttar vörur og skrúfa
verðhækkana taki síðan við.
Meginástæðurnar sem liggja til
þess að gengi gjaldmiðils gerist of
hátt eru yfirleitt tvær. Önnur lýtur
að rýmun viðskiptakjara og öðrum
slíkum grundvallarbreytingum á
ytri skilyrðum efnahagsstarfsem-
innar. Rými viðskiptakjör er að
jafnaði ekki unnt að búast við því,
að óbreytt gengi megni að viðhalda
hallalausum viðskiptajöfnuði.
eftir Ólaf
ísleifsson
Þrýstingur skapast á gengið niður
á við. Hin ástæðan fyrir því að
gengið fer úr skorðum er að gengis-
stefnan. samræmist ekki stefnunni
í peninga- og ríkisfjármálum.
Þenslustefna á þessum sviðum
knýr upp verðbólgu. Tilkostnaður
fyrirtækja eykst og samkeppnis-
staðan rýrnar. Þetta má líka orða
á þann veg, að stöðugt gengi stand-
ist ekki nema stefnan í peninga-
og ríkisfjármálum styðji við gengis-
stefnuna. Allt er þetta vel þekkt
hér á landi.
Vafalaust er, að röng gengis-
skráning hefur valdið miklum usla
í efnahagslífi margra landa. Of
hátt gengi lamar útflutningsfram-
leiðsluna. Framleiðsla fyrir heima-
markað sem keppir við innflutning
bíður einnig hnekki. Við þessar
aðstæður er boðið heim viðskipta-
halla og fjármagnsflótta. Ríkis-
stjórnir ýmissa landa hafa horfið
að því ráði að tildra upp viðskipta-
tálmunum og gjaldeyrishöftum til
að hindra að gjaldeyrisvarasjóður-
inn renni úr landi. Þessi höft hafa
svo drepið atvinnulífið í dróma,
enda eru innflutnings- og gjaldeyr-
ishöft jafnan miklu líklegri til að
valda tjóni en hinir slæmu fylgifisk-
ar gengisfellinga. Hér á landi er
um þessar mundir að skapast ný
reynsla fyrir afleiðingum þess að
halda genginu uppi með höftum
og millifærslum.
Hversu áhrifaríkar eru gengis-
fellingar sem tæki til að bæta sam-
keppnisstöðu fyrirtækja? I yfirlits-
grein, sem birtist í vikuritinu The
Economist fyrir nokkru, er vitnað
til nýlegra athugana um þetta efni
á vegum Alþjóðabankans. Athuguð
voru 39 tilvik í ýmsum löndum á
árabilinu 1962—1982 þar sem
gengi var fellfum 15% eða meira
eftir að hafa verið haldið föstu í
a.m.k. tvö ár. Könnunin leiddi í Ijós,
að í mörgum -tilvikurh hafði verð-
bólga étið upp ávinning af gengis-
fellingu innan þriggja ára. Gengis-
fellingamar, sem minnstum ár-
angri skiluðu, voru þær sem ekki
studdust við aðhald á sviði ríkis-
fjármála og peningamála. Að sania
skapi dugðu þær gengisfellingar
best, sem fylgt var eftir með öflug-
um aðgerðum á þessum sviðum
efnahagslífsins. Sú ályktun er
dregin af athugun þessari, að geng-
isfelling geti borið varanlegan
árangur, ef rétt er að henni staðið.
En það er stórt ef sem skilyrðir
þá niðurstöðu. Gengislækkun bætir
ekki stöðu atvinnuvega nema um
skamma hríð ef eftirleikurinn er
hækkun verðlags og kaupgjalds.
Hækki innlendur kostnaður at-
vinnufyrirtækja, þ.e. verðlag og
laun, í kjölfar gengislækkunar eyð-
ist ávinningurinn af gengislækkun-
inni jafnharðan.
Hver er þá niðurstaðan? Hún er
einfaldlega þessi: Við ákveðnar
aðstæður getur gengisfelling verið
nauðsynleg og óhjákvæmileg, en
henni þurfa að fylgja aðrar aðgerð-
ir til að hún beri viðunandi árang-
ur. Best er að koma í veg fyrir að
slíkar aðstæður skapist. Undirrót
gengislækkana er innlend verð-
bólga. Verðbólgan er því mein-
semdin sem vinna þarf bug á. Ef
ekki er verðbólga hverfur þörfin
fyrir gengisfellingar.
Ríki Evrópubandalagsins hafa
sameiginlega markað þá stefnu að
halda gengi milli einstakra gjald-
miðla stöðugu. Þetta jafngildir því
að ein mynt verði tekin upp í þess-
um heimshluta. Stefnan byggir á
að fylgt sé jafnvægisstefnu í ríkis-
fjármálum og peningamálum sem
ásamt stöðugleika í gengi tryggja,
að verðbólga og kostnaðarhækkan-
ir haldist í skefjum. íslendingar
hljóta að stefna inn á sömu braut
viíji þeir koma á jafnvægi og stöð-
ugleika í efnahagslífinu.
SÁLARFRÆÐI/£r betra ab vera
marglyndur en einlyndur?
Öll egg í sömu kövfu
MIG RÁMAR í að til sé einhver erlendur málsháttur er vari menn
við því að láta öll eggin í sömu körfúna/Líklegt er að hliðstæður
málsháttur fyrirfinnist á islensku þó að ég komi honum ekki fyrir mig
í svipinn. Þessi aðvörun mun einkum höfða til fjármálalífsins: flár-
málamenn ættu ekki að leggja allt sitt fé í sömu fjárfestingu, hyggi-
legra er að dreifa því á tvo eða fleiri staði. Þó að illa fari í éinu
tilviki, kann að ganga betur i öðru. Sjálfsagt er þetta hyggilegt.
Dettur mér nú í hug að eitthvað svipað geti átt við um „fjárfesting-
ar“ sálarbúskaparins.
Þegar maður hefur fullorðnast
sem sagt er og líf hans hefur
tekið nokkuð fastmótaða stefnu er
líklegt að metnaður hans og áhugi
beinist í eina aðalátt. Suma tekur
þetta aðalvið-
fangsefni svo föst-
um tökum að ann-
að kemst ekki að.
Lífsstarf og
áhugamál fara þá
alfarið saman. í
vesturlenskum
þjóðfélögum er ýtt
mjög undir þessa
stefnu eða viðhorf. Aðalkeppikeflið
verður að „ná langt“, eins og það
er kallað, skara framúr, vinna af-
rek, geta sér orðstírs. Samkeppnin
er hörð, hvort sem um er að ræða
íjármál, vísindi eða listir. Margir
fá samviskubit, ef þeir tjalda ekki
öllu til sem þeir eiga. En nú er
ekki ávallt árangur sem erfiði. Óskir
manna rætast þvi miður ekki allt-
af. Vera má að hæfileikarnir séu
ekki nægilegir, þrek skorti þegar
til lengdar lætur, baráttuhugurinn
ekki eins mikill og þyrfti, markið
sem sett var ekki raunhæft, aðstæð-
ur andsnúnar eða hvað það nú kann
að vera. Eftir heilmikið strit blasa
við vonbrigði og mönnum finnst
þeir hafa glatað lífi sínu. Við blasir
tómleikinn einn. „Fyrirtækið" sem
aleigan var fjárfest í er komið á
höfuðið. Oft má líta slík örlög hjá
fólki á góðum aldri, og enda þótt
oftar en hitt sé unnt að komast á
réttan kjöl á ný er það yfirleitt erf-
itt og kostar mikla skoðun á sjálfum
sér og liðinni ævi. Betra væri vissu-
lega að haga lífi sínu þannig frá
byrjun að minni líkur væru á skip-
broti af þessu tagi. Er þá raunar
mælt með uppeldi (hvort heldur er
uppeldi af hálfu foreldra eða sjálfs-
uppeldi snemma á ævinni), sem
líklegt er að komi í veg fyrir það.
Sem sagt: láta ekki öll eggin í sömu
körfuna. Þó að menn eigi sér eitt
aðalmarkmið og sæki dyggilega að
því er ekki nauðsynlegt að fórna
öllu öðru. Fáir eru svo einhæfir í
eðli sínu að aðeins eitt vekji áhuga
þeirra. Flestir geta hæglega ræktað
með sér fleiri en eitt áhugasvið,
aflað sér kunnáttu og færni á fleiri
en einu sviði. Þá geta flestir tryggt
sér talsverðar tómstundir ef vilji er
fyrir hendi og fyllt þær með áhuga-
verðum viðfangsefnum. Það er mis-
skilningur að slík „dreifing“ þurfi
að draga úr dugnaði manna í aðal-
starfi þeirra. Hið gagnstæða er, að
ég hygg, nær sanni. Iðkun áhuga-
mála, sem stefna ekki að öðrum
ávinningi en ánægjunn.i sem þau
veita, veldur því að menn koma
ferskari og kraftmeiri til daglegra
starfa. Þeir taka mótlæti með meira
jafnaðargeði, ef að öðru ánægjulegu
er að hverfa að loknum ströngum
vinnudegi. Viðhorf manna verða
„afslappaðri“ og þá gengur oft bet-
ur að glíma við erfið viðfangsefni.
Víst má sá vera öfundsverður sem
hlakkar til þess sem hann ætlár að
gera að loknum vinnudegi eða að
lokinni vinnuviku.
í frægum fyrirlestrum fjallaði dr.
Sigurður Nordal endur fyrir löngu
um tvær manngerðir, einlynda og
marglynda manngerð. Hér er ég
því að vissu leyti að feta í fótspor
Sigurðar. Að vísu nefni ég ekki
manngerð í þessu samhengi, öllu
frekar um afstöðu, og er mönnum
nokkuð í sjálfsvald sett hvora af-
stöðuna þeir temja sér. Og svo
sannarlega eí ég Sigurði Nordal
sammála í því að hin marglynda
afstaða er líklegri til að gefa mun
meiri lífsfyllingu en hin. Hún er
skynsamlegri og hyggilegri „fjár-
festing", ef hún er innan þeirra
marka að ekki leiðir til árangurs-
lauss káks og yfirborðsmennsku.
eftir Sigurjón
Björnsson