Morgunblaðið - 20.01.1993, Blaðsíða 17

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 20. JANUAR 1993
17
búið að upplifa stórgos, sem gætu
haft mikil áhrif á veðurfar.“ Og
upplýsir jafnframt að þau áhrif
yrðu alltaf til kólnunar vegna ryk-
mengunarinnar.
Forsögulegar náttúruhamfarir
ollu veðurfarsbreytingum, sem
eyddu stórum hluta lífs á jörðinni
um það leyti sem risaeðlurnar dóu
út. Vísindamenn deila um hvort
gífurleg eldvirkni eða loftsteina-
mergð hafí þá valdið gerbreyttu
veðurfari og eyðingu lífs. Níels
hefur verið viðriðinn rannsókn á
slíkum loftsteinaárekstri, sem talið
er að hafi orðið á þeim tíma fyrir
um 65 milljónum ára. Sá steinn
féll í Mexíkó. Fjölmargar tilgátur
eru uppi um gagngerar breytingar
á lífríki jarðar á þessum tímamót-
um, ein af þeim er sú að loft-
steinaárekstur hafí haft geysileg
áhrif á andrúmsloftið. Þetta gerð-
ist á sama tíma og Norður-Atl-
antshafið var að opnast.
Þetta er, ásamt fjöldamörgu
öðru, á dagskrá. Unnið er að því
að skeyta saman smáatriðum til
að fá af því heimsmynd, eins og
Níels orðar það. Og þegar á hann
er gengið kveðst hann þeirrar
skoðunar að mestu áverkar á and-
rúmsloftið, sem menn hafa gert
sér grein fyrir, séu líklega fremur
af völdum loftsteina en eldgosa.
Allt sem hefur gerst getur gerst
aftur, ekki satt? „Jú, en sumir
atburðir eru af þeirri stærðargráðu
að ekki er vitað hvemig á að búa
sig undir þá. Um loftslagsbreyt-
ingar af völdum eldgosa er það
að segja að á þessum stutta sögu-
lega tíma hafa breytingamar verið
litlar á heimsvísu. Fyrir líðandi
stund er áhugaverðastur sá áverki
sem verður í eldfjallalandinu sjálfu
við gos. Þ.e. staðbundin mengun.
Sú afdrifaríkasta varð hér í Móðu-
harðindunum 1783 og kom frá
hrauni sem var að storkna. Þar
er um að ræða sýrar sem berast
með landinu fyrir vindum og eitra
grös og gróður. Þetta hefí ég ver-
ið að skoða. Annað er svo flúor-
mengun af öskufalli, en hún verð-
ur jafnvel í smæstu Heklugosum.
Slík mengun er skammvinn en
getur haft mikil áhrif. í Heklugos-
inu 1970 varð fjárdauði af þessum
sökum og náði flúormengunin allt
norður í Húnaþing. Þetta er dæmi
þar sem þekking á eðli mengunar-
innar getur forðað frá tjóni, sem
áður var einfaldlega ekki hægt að
bregðast við vegna vanþekking-
ar.“
fenginn ískjarna. Með evrópsku
samvinnuverkefni á Grænlands-
jökli var borað hola, sem komst
alla leið niður á botn jökulsins.
Norræna eldfjallastöðin fær vænt-
anlega aðgang að þessum kjarna,
en í honum koma m.a. fram eld-
gos sem orðið hafa á íslandi. Þar
má sjá að þegar stór eldgos verða
hér á landi súrnar úrkoman á
Grænlandi, auk þess sem öskulög
greinast í kjarnanum. Þar með
opnast möguleiki á að tengja eld-
gosin við veðurfarssveiflurnar og
skoða hvort samhengi er milli eld-
gosa og veðurfars langt aftur í
tímann. „Við sjáum eldgosasöguna
hér nokkuð vel í 9000 ár. Höfum
eldgosin í öskulagatímatali Sig-
urðar Þórarinssonar. En nú opnast
til viðbótar möguleiki á að sjá
ennþá lengra aftur. í kjarnanum
frá Grænlandi getum við séð niður
fyrir það sem hægt er að skoða í
jarðvegi og svo langt sem ískjarn-
ar leyfa,“ segir Karl Grönvold.
Bætir við að þeir Karl og Niels
Óskarsson, sem fæst við loftteg-
undirnar, vinni saman í þessum
rannsóknum á Norrænu eldfjalla-
stöðinni. Þarna er semsagt leitað
dýpra í jörðina en hægt hefur ver-
ið áður eftir fróðleik og vísbend-
ingum.
Texti:
Elín Pálmadóttir
Litla hetjan 1 brúnni
eftir Steingerði
Steinarsdóttur
20. desember síðastliðinn birtist í
Morgunblaðinu viðtal við Þórólf Þór-
lindsson prófessor þar sem hann
skýrir frá niðurstöðum rannsókna
sinna á íslenskri sjómennskuhefð.
Það var löngu orðið tímabært að
gera úttekt á íslenskum sjómönnum
og stöðu þeirra sem er um margt
sérstæð. En margt af því sem Þórólf-
ur segir í viðtalinu þykir mér í meira
lagi liæpið. Hann telur til að mynda
að dugnaður áræði, framsækni og
athyglisgáfa íslenskra afiaskipstjóra
geri það að verkum að þeim takist
að fiska meira eftir ár en öðrum.
Gögn þau er Þórólfur leggur til
grundvallar niðurstöðum sínum eru
aflatölur, úthaldsskýrslur, áður birt-
ar heimildir og viðtöl við sjómennina
sjálfa. Ég hef miklar efasemdir um
að þessi gögn mæli svo óyggjandi
verði talið eðliskosti einstakra manna
umfram aðra. í fyrra tilfellinu er um
að ræða tölur sem kunna að miklu
leyti að stjórnast af ytri aðstæðum,
jafnvel ár eftir ár, og í hinu persónu-
legt mat manna sem aldrei verður
talið vísindalegur mælikvarði.
Ég spyr einnig hvar eru áhafnir
aflaskipanna í þessum rannsóknum
Þórólfs? Eftir því sem ég best veit
eru venjulega úrvals áhafnir á afla-
skipum og hvemig er hægt með vís-
indalegum rökum og mælingum að
færa sönnur á að skipstjórinn sé þar
fremstur meðal jafningja? Er ekki
hægt að færa jafngild rök að því að
það sé t.d. 1. stýrimaður sem jafnoft
eða oftar ratar á góð fiskimið eða
hásetinn á dekkinu sem sér um að
fiskurinn komist fljótt og örugglega
um borð? Enginn einn maður veiðir
fleiri tonn af fiski ár eftir ár hversu
framsækinn, duglegur og athugull
sem hann annars er.
Svo einfalt er það að oftast er
Tómstundaskólinn
Mörg ný
námskeið
VORÖNN Tómstundaskólans
hefst mánudaginn 25. janúar nk.
Framboð námskeiða á vegum skól-
ans er fjölbreytt, en alls er boðið
upp á 75 námskeið á kvöldin og
um helgar auk námskeiðs fyrir
eldri borgara og heimavinnandi
fólk á dagtímum.
Mörg af námskeiðum Tómstunda-
skólans hafa fest sig í sessi á dag-
skrá skólans, myndlistamámskeið
fyrir börn og fullorðna, ljósmynda-
og vídeónámskeið, ýmis saumanám-
skeið, tungumálanám og allmörg
námskeið um gróður og garðrækt.
Allflest nám í Tómstundaskólan-
um er tengt frístundum fólks en
starfstengdum námskeiðum fer
fjölgandi en þar eru greinar eins og
almenn skrifstofustörf, bókfærsla og
vélritun sem nú er boðið upp á í fyrsta
sinn í Tómstundaskólanum.
Allmörg ný námskeið eru í boði
að þessu sinni og má af þeim nefna
rétta liti og förðunarvörur, kynningu
á munnhörpu, að reikna í daglega
lífinu, lögfræði fjölskyldunnar, að
sauma skíðafatnað, fatasaum fyrir
unglinga, skapandi störf, Egils sögu
og námskeið sem heitir náttúruupp-
lifum.
Allgóð aðsókn hefur verið að Tóm-
stundaskólanum þá daga sem innrit-
un hefur staðið yfir. Metaðsókn er í
Egils sögu undir leiðsögn Jóns Böð-
varssonar, en þetta námskeið er
haldið í samvinnu við Endurmennt-
unarstofnun Háskóla íslands. Mikil
aðsókn er einnig að ýmsum öðrum
námskeiðum s.s. ljósmyndanám-
skeiðum, hattagerð, glerskurði,
skrautritun, ýmsum myndlistarná-
mskeiðum fyrir börn og fullorðna,
söngnámskeið, að gera við bílinn sinn
og saumanámskeiðum skólans.
Innritað er fram að þeim tíma er
námskeið hefjast. Nánari upplýs-
ingar fást hjá Tómstundaskólanum.
(FréttatUkynning)
plægður akurinn áður en í hann er
sáð. Þannig kann vel að vera að
uppbygging útgerðar viðkomandi
skipstjóra segi meira um árangurinn
en persóna hans sjálfs. Til dæmis
eru um borð í mörgum skipum til
kort er sýna fengsæl fiskimið ásamt
dagbókum fyrri skipstjóra sem þegar
þær eru vandvirknislega unnar gefa
ómetanlegar upplýsingar. Þórólfur
segir einnig að langflestir aflaskip-
stjóranna séu synir skipstjóra en
nefnir ekki hvort og hve mikið af
upplýsingum og gögnum þeir höfðu
aðgang að af þeim sökum. Það ligg-
ur í hlutarins eðli að menn sem leggja
af stað með slíkt í höndunum standa
ekki við sama rásmark og hinir.
Heppni er oft stór þáttur í afla-
tölum manna. Þannig nægir að menn
séu heppnir eina eða tvær vertíðir
til að þeir geti eftir það valið úr úr-
vals sjómönnum. Þórólfur segir að
aflaskipstjórar yfirgefí oftar en hinir
flotann og hafí þannig fundið ný
fiskimið. Er þetta nú alveg öruggt?
Til að svo væri þyrfti að skoða
dagbækur og kort allra íslenskra
skipa. Mig grunar nefnilega að þeir
sem yfírgefa flotann og hafa ekki
erindi sem erfíði þegi um það.
Auðvelt að sannfæra
sjálfan sig
Þórólfur nefnir að gott viðhald á
búnaði skips og vilji til að reyna
nýjungar sé sameiginlegur meðal
mikilla aflaskipstjóra. En hefur hann
samanburð við framfaralöngun ann-
arra skipstjóra sem vinna hjá útgerð-
um sem þeir eiga ekki sjálfír? Það
er nefnilega hætt við að skipstjóra
reynist erfitt að búa skip sitt nýjustu
tækjum í trássi við vilja útgerðarinn-
ar. Það hlýtur alltaf að vera auðveld-
ara að sannfæra sjálfan sig en aðra
um ad dýr, nýr og óreyndur útbúnað-
ur sé nauðsynlegur.
Hugsanlegt er að þeir skipstjórar
sem minna físka haldi sínum búnaði
jafn vel við og hinir en hafi "einfald-
lega á að skipa lélegri veiðarfærum.
Gildir þá einu hversu vel er viðhaldið
að húskytra verður aldrei annað en
kofí.
Einn þeirra manna er nefndur er
í viðtalinu er Þorsteinn Vilhelmsson
hjá Samheija en er hægt að telja
raunhæft dæmi mann sem er sonur
afiaskipstjóra og kann að hafa feng-
ið sitt fyrsta tækifæri að einhveiju
leyti vegna þess. í dag rekur hann
eigin útgerð og hefur því algerlega
í hendi sér hvemig skip og búnaður
er. Þorsteinn vann áður hjá Útgerð-
arfélagi Akureyringa en það er fyrir-
tæki sem þekkt er fyrir framsækni
og góða stjómun. Ef Þorsteinn hefði
byijað sinn feril hjá útgerð sem
minna hafði úr að spila er þá alveg
víst að hann hefði náð jafn langt eða
í það minnsta á jafn skömmum tíma?
BV
Hand
lyfti-
vagnar
BÍLDSHÖFDA 16 SIML6724 44
Steingerður Steinarsdóttir.
„Niðurstöður Þórólfs
tel ég afturgengnar
kenningar um ofur-
menni og hetjur. Slíkar
kenningar eru almennt
taldar í versta falli
hættulegar en í besta
falli broslegar.“
Slíkt er ekki hægt að sanna né af-
sanna. Sama máli gegnir um þá
feðga á Guðbjörginni frá ísafirði. Á
fáum ef nokkru skipi í íslenska flot-
anum er jafnmiklu fjármagni veitt í
viðhald og búnað skips og einmitt
þar. Er víst að svo væri ef þeir feðg-
ar réðu ekki sjálfír ferðinni? Því fer
þó íj'arri að ég vilji gera lítið úr dugn-
aði og hörku þessara manna en hins
vegar leiðist mér að sjá þá upphafna
á kostnað annarra sem kunna að líða
eingöngu af skorti á sömu tækifær-
um.
Afturgengin ofurmenni
Þórólfur nefnir að viðhaldi skips
og búnaðar fari hrakandi ár frá ári
eftir að aflaskipstjóri yfírgefur það.
En skyldi það vera eingöngu vegna
þess að skipstjórinn er farinn? Oft
fylgir úrval áhafnar eða áhöfnin öll
skipstjóra sínum milli skipa. Það
kann líka að reynast þeim manni er
tekur við af aflamanni erfitt að sann-
færa útgerðina um að hann geti það
sama og hinn og eigi því skilið að
jafn miklu fjármagni sé í hann eytt.
Fjárhagsstaða útgerðarinnar kynni
líka að hafa breyst, tíð mannaskipti
um borð í skipinu o.s.frv. gætu ekki
síður haft áhrif á rýmun búnaðar.
í viðtalinu er aldrei nefnt hvort
Þórólfur er eingöngu að tala um tog-
veiðiskipstjóra eða hvort hér er einn-
ig um að ræða menn er stunda aðrar
veiðar. Getum við verið viss um að
sömu eðliseiginleikar henti öllum
gerðum veiðarfæra? Geta t.d. góðir
síldveiðiskipstjórar ekki verið við-
kvæmir, vanafastir menn sem hafa
gaman af skáldskap? Það er hugsan-
legj; að með gögnum Þórólfs sé hægt
að leiða fyliilega gild rök að því að
svo sé. Margir skipstjórar mega ein-
ungis veiða ákveðinn kvóta og gera
það á örskömmum tíma ár eftir ár.
Hvar eru þeir í samanburði við hina
sem eiga stærri kvóta? Hvor er meiri
aflaskipstjóri, sá sem á stóra kvótann
eða hinn sem fær minna? Þetta getur
Þórólfur sagt okkur því hann mælir
bara athyglisgáfu, framsækni og
dugnað beggja.
Niðurstöður Þórólfs tel ég aftur-
gengnar kenningar um ofurmenni
og hetjur. Slíkar kenningar eru al-
mennt taldar í versta falli hættulegar
en í besta falli broslegar. Það kann
vel að vera að íslenskir aflaskipstjór-
ar hafí ákveðna sérstöðu í saman-
burði við kollega sína en slíkt er
ekki hægt að sanna nema með raun-
hæfum samanburðarhópum. Hetju-
kenningum af þessu tagi hefur fyrir
löngu verið hafnað í sagnfræði og
fleiri fræðigreinum enda þykir nú
sýnt að flest ofurmenni sögunnar
hafi byggt á reynslu þeirra er á und-
an fóru og snilld samstarfsmanna
sinna ekki síður en sjálfs sín. Senni-
lega hefði lítið lagst fyrir kappann
Hitler ef ekki hefði komið til áróðurs-
meistarar á borð við Göbbels og her-
stjórnarmenn líkir Rommel. Napó-
leon hefði sennilega endað bóndi á
Sikiley ef ekki hefði komið til sú
upplausn er ríkti í Frakklandi á hans
tímum og honum tekist að koma að
nýju á skipulagi í vel þjálfuðum her
Frakkakonunga. Meðan ekki verður
sannað að til séu ofurmenni ætla ég
að leyfa mér að halda í þá skoðun
mína að vinna um borð í skipi bygg-
ist á sameiginlegu átaki margra og
að hetjan í brúnni sé hvorki stærri
né breiðvaxnari en sú sem á dekkinu
stendur.
Höfundur er blaðamaður.
ÞEGAR ÞÚ NOTAR
BOÐKERFIÐ HRINGIR
ÞÚ FYRST í
og í beinu framhaldi númer viðkomandi boðtækis.
Þá heyrist rödd sem segir:
„VELDU TALNABOÐ"
Þá átt þú að slá inn t.d. símanúmerið þitt
eða það númer sem handhafi boðtækisins
á að hringja í. Að lokum ýtir þú á
Röddin heyrist þá aftur og staðfestir: 2
„BOÐIN VERÐASEND"
Leggðu síðan á. S