Morgunblaðið - 24.07.1994, Blaðsíða 12

12 SUNNUDAGUR 24. JÚLÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
Slavneskt
bandalag?
Menningarsöguleg og herfræðileg rök
mæla með myndun bandalags Rússlands,
Úkraínu og Hvíta-Rússlands. Tvö síðar-
nefndu ríkin eru hins vegar gjaldþrota og
kæmu til með að sliga efnahag Rússlands
eftir Ásgeir Sverrisson
ýkjömir forsetar Hvíta-
Rússlands og Úkraínu hafa
boðað mun nánari tengsl við
Rússland og hefur það verið
haft til marks um að í myndun
kunni að vera nýtt pan-slavneskt
bandalag þessara ríkja undir for-
ystu stjórnvalda í Moskvu. Hug-
myndin um bandalag Slava er
gömul og ristir djúpt víða í Aust-
ur-Evrópu. Menn hafa getað
greint kraftbirtingarform hennar
m.a. í afstöðu Rússa til átakanna
í Bosníu og rithöfundurinn frægi
Alexander Solzhenitsyn hefur
viðrað slíkar hugmyndir. Þótt upp-
runa hugmyndarinnar um pan-
slavismann sé ekki að finna í
Rússlandi, heldur í Króatíu, fer
ekki á milli mála að þeir eru ijöl-
margir í Rússlandi sem fá ekki
skilið hvernig Hvíta-Rússland og
Úkraína geti orðið sjálfstæð ríki.
Líkt og áður mótar menningar-
sagan afstöðu manna en þrátt
fyrir það er þó engan veginn unnt
að draga þá ályktun að Rússar
hyggist þvinga þjóðir þessar inn
í nýtt slavneskt bandalag. Ekki
að svo stöddu, að minnsta kosti.
Drög að slíku bandalagi liggja
hins vegar fyrir.
Efnahagsástandið í Úkraínu
hefur versnað jafnt og þétt eftir
að lýst var yfir sjálfstæði við hrun
Sovétríkjanna. Gamlir kommúnist-
ar á þingi landsins hafa komið í
veg fyrir að nauðsynlegum efna-
hagsumbótum hafi verið hrint í
framkvæmd. Óðaverðbólga hefur
gert gjaldmiðil landsins verðlausan
og þróast hefur vöruskiptaverslun.
Framleiðsluhrun hefur orðið m.a.
vegna orkuskorts í öldungis úr sér
gengnum risafyrirtækjum. Sú
bylgja bjartsýni og föðurlands-
hyggju sem reis við hrun Sovét-
ríkjanna er hnigin. Á sama tíma
hefur í austurhluta landsins risið
öflug hreyfing sem vill tryggja
sem nánust tengsl eða sameiningu
við Rússland. Spenna fer vaxandi
á Krím-skaga af sömu sökum.
Skorturinn getur af sér pólitískt
minnisleysi, líkt og alkunna er, en
vandi Úkraínumanna er auk þess
sá að austurhlutinn er í raun rúss-
neskt landsvæði. Klofningur
landsins virðist í raun óhjákvæmi-
Jegur. í hinum rússnesku iðnaðar-
borgum austurhlutans telja flestir
að einungis náin tengsl við Rúss-
land geti orðið til þess að bæta
lífskjörin sem voru afleit áður en
skelfileg nú.
í Hvíta-Rússlandi hafa tengslin
við Moskvu verið mjög náin frá
því _að Sovétríkin liðuðust í sund-
ur. í janúarmánuði var gengið frá
myndun myntbandalags þessara
ríkja sem kosta mun Rússa gríðar-
lega fjármuni. Sagt hefur verið
um Hvíta-Rússland að þar sé ekk-
ert það framleitt sem eftirsóknar-
vert megi teljast og að vörur það-
an þyki ekki einu sinni boðlegar á
rússneskum markaði. Efnahags-
umskipti hafa engin orðið í landinu
frá því Sovétríkin liðu undir lok.
Verðbólgan er talin vera um 500
prósent.
Það er því ekki að undra að í
ríkjum þessum hafi nú verið kjörn-
ir forsetar sem boða bætta tíð í
krafti nánari tengsla við Rússland.
Fyrr í þessum mánuði var Alex-
ander nokkur Lúkasjenko kjörinn
forseti Hvíta-Rússlands en hann
hét því m.a. í kosningabaráttunni
að uppræta allt það sem héti
„einkaeign". Hann gat þess og í
sjónvarpskappræðum að af mikil-
mennum sögunnar hefði hann
einna mestar mætur á Felix Dzers-
inskíj, hinum illræmda stofnanda
öryggislögreglu sovéskra komm-
únista sem síðar varð þekkt undir
heitinu KGB. í seinni umferð for-
setakosninganna greiddu 80%
þeirra sem þátt tóku manni þess-
um atkvæði sitt. Vert er að taka
fram að fyrstu yfirlýsingar og
embættisverk Lúkasjenkos benda
til þess að þar fari ekki sá mál-
svari afturhaldsins sem áður var
talið.
í Úkraínu bar fyrrum forstjóri
stærstu eldflaugaverksmiðju
heims, Leoníd Kútsjma, sigur úr
býtum. I austurhlutanum hlaut
hann yfirgnæfandi fylgi enda boð-
aði hann samstarf við Rússland á
efnahagssviðinu og aukin sam-
skipti fyrrum sovétlýðvelda á vett-
vangi Samveldis sjálfstæðra ríkja.
I vesturhlutanum átti fráfarandi
forseti, Leoníd Kravtsjúk, vísan
stuðning úkraínskra þjóðernis-
sinna þrátt fyrir að í valdatíð hans
hafi skuldir Úkraínumanna við
nágrannann öfluga, Rússland,
margfaldast og efnahagur lands-
ins verið lagður í rúst. Klofningur
Úkraínu birtist ljóslega í úrslitum
kosninga þessara. Takist hinum
nýkjörna forseta ekki að sætta
austur og vestur, sem engin
ástæða er til að ætla, mun óvissan
fara stigvaxandi í þessu ríki sem
telur rúmar 50 milljónir manna.
SÚ BYLGJA þjóðernishyggju sem reis í Úkraínu er tekin að hníga ekki síst í austurhluta landsins
þar sem myndast hefur öflug hreyfing um sameiningu við Rússland.
Það kann aftur á móti að raska
þeim viðkvæma stöðugleika sem
ríkt hefur á vettvangi öryggismála
frá því veldi kommúnista hrundi.
Eystrasaltsríkin þráast við
Þróunin sem hér hefur verið
lýst stuttlega er engan veginn
bundin við Hvíta-Rússland og
Úkraínu. Af þeim 15 lýðveldum
sem áður mynduðu Sovétríkin er
sjálfstæðisbaráttan enn óbuguð í
aðeins þremur þeirra, Eystrasalts-
ríkjunum, Eistlandi, Lettlandi og
Litháen. Rússar beita ríki þessi,
einkum Eistland, nú vaxandi
þrýstingi og bera fyrir sig hags-
muni rússneskra minnihlutahópa
í ríkjum þessum. Sá þrýstingur
hefur haldist í hendur við uppgang
þjóðernishyggju í Rússlandi sem
m.a. lýsti sér í sigri öfgamannsins
Vladímírs Zhírínovskíj í þingkosn-
ingunum þar eystra. Að auki teija
Rússar að fullt sjálfstæði þessara
ríkja og hugsanleg aðild þeirra að
Atlantshafsbandalaginu (NATO)
og Evrópusambandinu (ESB) geti
reynst ógnun við öryggishagsmuni
þeirra. Slavneskt bandalag gæti
því orðið til þess að mynda á ný
„stuðpúða" eða „varnarmúr"
gagnvart Vesturlöndum og komið
í stað leppríkjanna fyrrverandi í
Mið- og Austur-Evrópu.
Sunnar, í Kákasusföllum, hefur
svipuð þróun átt sér stað. Efna-
hagur Armeníu er í rúst vegna
stríðsins við nágrannaríkið Az-
erbajdzhan um yfirráð yfir hérað-
inu Nagorno-Karabakh. Orku-
skortur er mikill en í þeim efnum
eru Armenar háðir Rússum. I
Azerbajdzhan freista stjórnvöld
þess að standast þrýsting frá
Rússum sem sjá ofsjónum yfir ol-
íuauðlindum þeim sem gengu þeim
úr greipum við fall Sovétríkjanna.
í Georgíu neyddist forseti lands-
ins, Edúard Shevardnadze, fyrrum
utanríkisráðherra Sovétríkjanna,
að leita eftir hjálp Rússa til að
bijóta á bak aftur uppreisn að-
skilnaðarsinna í Abkhasíu-héraði.
Georgíubúar og ekki síst She-
vardnadze sjálfur voru í farar-
broddi þegar þjóðir fyrrum Sovét-
ríkjanna hófu sjáifstæðisbaráttu
sína. Nú hefur Shevardnadze í
raun neyðst til að fórna fullveldi
landsins og þar er nú að finna
rússneskar friðargæslusveitir.
í Mið-Asíulýðveldunum er að
finna nokkur ríki sem fá einungis
þrifist vegna efnahagstengsla
sinna við Rússland. Má þar nefna
Úzbekistan, Túrkmenistan og
Kyrgyztan. í Tadjíkistan, sem er
trúlega fátækasta ríkið á þessum
slóðum enda engar auðlindir þar
að finna, hefur geisað borgara-
styröld og þar eru tugþúsundir
rússneskra hermanna, sem ætlað
er að reyna að halda átökunum í
skefjum.
Margir hafa verið tilbúnir til að
halda því fram að þróun þessi sé
Rússum mjög að skapi, þeir ætli
sér að endurreisa heimsveldið en
í þetta skiptið án valdbeitingar.
Rökin fyrir þessari skoðun eru í
senn menningarsöguleg og her-
fræðileg. Nýjar röksemdir kunna
hins vegar að eiga við nú um
stundir; hinar efnahagslegu, sem
tæpast geta orðið til þess að hvetja
stjórnvöld í Moskvu til að taka
ríki þessi upp á sína arma.
Ríki Rússa á rætur sínar að
rekja til Úkraínu („Okraína“ þýðir
„endimörk“ eða „landamæri“ á
rússnesku). Þar, í nágrenni Kíev,
varð fyrsta rússneska ríkið til á
áttundu öld. Síðar, eftir að hafa
sætt linnulausum árásum villi-
mannaþjóða, fluttu Rússar ríki sitt
til norðurs og austurs og við tók
lífsbarátta þjóðar sem margir telja
að aldrei muni linna. Rússar kom-
I
í
>
I
b
í
í
i
I
I
t
t
;
!
I
í
«
I
I
I
í