Morgunblaðið - 17.12.1996, Side 2

MORGUNBLAÐIÐ
2 B ÞRIÐJUDAGUR 17. DESEMBER 1996
BÆKUR
Málið og málfræðin
Klæði staðina upp á nýtt
BOKMENNTIR
M a I f r ;r (J i
PERLUR MÁLSINS
eftir dr. Harald Matthíasson.
518 bls. Útg. íslenska bókaútgáfan.
Prentun: Gutenberg. 1996.
Verð kr. 6.980.
DR. HARALDUR Matthíasson
er málfræðingur. Hann kenndi
lengi við menntaskóla. Það er að
sjálfsögðu ævistarf fullkomið. Eftir
að hann lét af störfum hóf hann
að semja það geysimikla rit sem
hann sendir nú frá sér.
Fræðirit er það auðvit-
að, fyrst og fremst.
En í því er líka fólgin
tiltekin málstefna: Að
íslensk tunga skuli
teljast ein og hin sama
frá upphafi til þessa
dags. Með riti þessu
leitast höfundur við að
tengja fornmálið við
nútímann. Og hvað er
í raun eðlilegra og
sjálfsagðara? Ekki eru
liðnir nema fáeinir
áratugir síðan ungl-
ingar lágu yfir íslend-
ingasögunum eins og
hveijum öðrum
spennusögum. Njála er sist erfið-
ari en mörg nútímaskáldsagan.
En málið er alltaf að endurnýj-
ast. Spurningin er hvert sækja
skuli þá endurnýjun. Frá því á 19.
öld og fram undir þetta hefur sú
stefna verið ríkjandi að haida skuli
tungunni hreinni, að hún skuli
endurnýja sig sjálf, orð yfir ný
hugtök skuli búa til af íslenskum
orðstofnum. Einnig skuli mönnum
leyfast að nota forn orð og orðtök
eftir því sem þörf krefur og við
á. Raunar erum við alltaf að tjá
okkur með slíkum orðtökum, óaf-
vitandi. í bók þessari bendir höf-
undur á hvernig hægt sé að finna
forn orð sömu merkingar og síðari
tíma orð og nota ásamt hinum
nýrri eða velja þau í stað nýrra.
Þess háttar endurnýjun er vel
þekkt frá því á fyrri öld. Fjölmörg
orð og orðtök, sem þá máttu heita
gleymd, voru þannig endurvakin
og teljast nú til daglegs máls.
Tungumál verður að vera bæði
þjált og skýrt til að það gegni hlut-
verki sínu. íslendingasögurnar
voru skrifaðar með eins og tveggja
atkvæða orðum aðallega. Samsett
orð, sem búin hafa verið til á þess-
ari öld, eru mörg hver allt of löng.
Ef um tvennt er að velja, stutt orð
erlent eða langt íslenskt er allar
líkur á að styttra orðið hafi vinn-
inginn. Englendingar stífa af orð-
unum þar til þau eru orðin svo
stutt sem verða má. ítalska orðið
influenza verður á þeirra máli flu.
Sams konar niðurskurð tók ís-
lenskur almenningur að stunda
snemma á öldinni - með suðrænu
viðskeyti. Strætisvagnar Reykja-
víkur urðu strætó. Ekki er vitað
til að nokkur málfræðingur hafi
komið nálægt þeirri orðasmíð.
Oðru máli gegndi þegar þrýstilofts-
flugvélin kom til sögunnar. Þotan
flaug samstundis inn
í málið; með þotu-
hraða nánast. Orðið
er gamalt en ber samt
svip tæknialdar. Þó
þetta sé útúrdúr og
snerti ekki beinlínis
bók þá sem hér um
ræðir vona ég að allir
skilji hvað verið er að
fara.
Síðustu áratugina
hefur málfræðin - og
þar með íslensk tunga
- átt undir högg að
sækja. Að henni hefur
verið sótt úr mörgum
áttum. Upp úr miðri
öldinni var tekið að
fordæma málfræðisíagf/ð sem svo
var kallað. Uppskeran varð eins
og til var sáð, aumasta skólakerfi
í Evrópu gervallri og þó víðar
væri leitað!
Dr. Haraldur Matthíasson gerir
í formála grein fyrir vinnu sinni
og fjölskyldu sinnar sem vann að
verkinu með honum. Hann varð
að orðtaka fjórtán þúsund og fimm
hundruð blaðsíður áður en verkið
hófst. Bókin er tiltöiulega auðveld
í notkun. Þar að auki er gaman
að grúska í henni - þó svo að
ætlunin sé ekki að breyta sínu
daglega málfari eða fyrna mál sitt
úr hófi. Enginn skipar okkur að
segja og skrifa orðvís í staðinn
fyrir orðheppinn svo dæmi sé tek-
ið. Það væri þó hreint engin goðgá.
Fornritin íslensku eru hið eina
sem þessi þjóð hefur lagt til heims-
menningarinnar í ellefu hundruð
ára sögu sinni. Vilji menn horfa
framhjá þeirri staðreynd og hætta
að vanda málfar sitt eða hirða um
endurnýjun tungunnar er allt eins
hægt að taka hér upp annað og
útbreiddara tungumál, ensku eða
spænsku.
Erlendur Jónsson
Dr. Haraldur
Matthíasson
JÓHANNA Krisljónsdóttir skáld og blaðamaður
hefur sent frá sér ljóðabókina Á leið til Timbúktú.
í henni eru ferðaljóð, ort um upplifanir höfundar
af stöðum meðal annars í Vestur-Afríku og Suð-
austur-Asíu, sem hann hefur heimsótt. Jóhanna
hefur áður skrifað sögur af ferðum sinum í blöð
og bækur.
Afhverju valdirðu Ijóðformið til að koma upplif-
unum þínum á framfæri íþetta sinn?
„Þrátt fyrir að Islend-
ingar hafi gaman af ferða-
sögum í blöðum og tímarit-
um efast ég um að
ferðabækur séu mikið í
tisku núna. I upphafi átti
þetta að vera bók með
hefðbundnum ferðalýsing-
um en ég náði engu sam-
bandi við efnið á þann
hátt,“ sagði Jóhanna.
Hún segist síðan hafa
fengið hugljómun einn
daginn þegar hún mátaði
ljóðformið að efninu. „Þá
fór þetta að ganga hjá
mér. Mér finnst þetta
ágætis form og spennandi
því maður verður að laga sig töluvert að því en
getur þó leyft sér ýmsa hluti. 011 ljóðin byggja á
upplifun minni og hún er alltaf tengd því hvernig
mér líður í það og það skiptið. Ég veit ekki hvort
ég myndi yrkja eins um þessa staði ef ég kæmi
þangað aftur í dag.“
Frískandi tilbreyting
Ljóðin eru mörg ort um staði sem hafa verið mikið
í fréttum og þá gjarnan átakasvæði. Lýsingarnar
valda oft hrolli en ná að koma andrúmslofti hvers
staðar til skila á annan hátt en menn eru vanir í
gegnum annarskonar frásagnir. „Ég vona að þetta
nái því að vera meira en fréttafrásagnir. Ég klæði
staðina upp á nýtt að einhveiju leyti en þó ekki
endilega í sparifötin."
Aðspurð telur Jóhanna að það hljóti að vera
frískandi tilbreyting fyrir lesendur að fá að lesa
um eitthvað annað en íslenska sveitarómantik eða
sálarkvalir og blóðleka íslenskra skálda, eins og
hún orðar það, í ljóðabók. „Það er ágætt svo langt
sem það nær, en mér finnst að það geti verið hress-
andi að vera ekki alltaf í naflanum á sjálfum sér og
í nafla íslands."
Forvitin um fólk
Ljóðin eru öll skrifuð á síðasta vetri og fram á
síðasta sumar að hennar sögn, en ferðirnar til stað-
anna sem um er getið í bókinni fór hún í á fjög-
urra ára timabili. Stutt er síðan hún kom heim
eftir ársdvöl í Egyptalandi þar sem hún stundaði
nám í arabísku og vekur athygli að ekki er fjallað
um það land í bókinni. „Það er sennilega of stutt
síðan ég var þar. Það hentar mér betur að láta
atburði geijast í nokkurn tíma áður en ég tekst á
við þá.“
Hún segir þá heimshluta sem hún skrifar um í
bókinni vera ólíka. „Ég held að áhugi minn á þess-
um stöðum sé einfaldlega sprottinn af forvitni á
fólki og hvað það er að gera. Mér finnst fólk spenn-
andi.“
KAMBÓDÍA
Á Blóðvöllum
þið eruð alls staðar
með einn fót eða engan
hálfan handlegg afskræmd andlit
á BlóðvöIIum stara pússaðar
hauskúpur á mig
úr hillum í minningarturninum
lakkaðar sumar í litum
hlýtur að vera furðuleg iðja
hugsa ég
að mála og lakka hauskúpur daginn út og
inn
en hauskúpur snerta ekki sálina í mér
sneyddar virðuleika
afkáralegar og
flenna sig í glotti
Brúnelda frá Ítalíu biður mig að taka mynd
af sér
grátandi að skoða hauskúpur
„Ég er svo mikil tilfinningavera, “ segir hún
þegar ég hef smellt af
pyndingasafnið blóðvellirnir við Phnom
Penh
búið að hreinsa til
allt svo Ijómandi snyrtilegt
sums staðar hafa tré skotið rótum í gröfum
þar voru áður rotnandi staflar af líkum
en alltaf verður lífið ofan á hugsa ég
smádofin í hausnum
en hallærislegt að finna ekki neitt
ekki fyrr en um kvöldið
krakkar með stór möndlulaga augu
gægjast inn um glugga,
við sitjum að borða kjötsúpu
á Hótel International
þá sá ég þau
eyrnalaus
búið að stinga úr þeim augun
svart gljáandi hár hefur verið rifið af höfð-
unum
andlit HtiIIar stúlku verður að hauskúpu
ég reyni afalefli að strekkja holdyfir beinin
finna brún augu og setja þau á sinn stað
og festa þykkt svart hár á litla kollinn
Jóhanna
Krisljónsdóttir
BÖKMENNTIR.
Skáldsaga
SVIKINN VERULEIKI
eftir Michael Larsen
í þýðingu Sverris Hólmarssonar.
Vaka-Helgafell, 1996,253 síður.
SVIKINN veruleiki eftir danska
rithöfundinn Michael Larsen segir
frá leit blaðamannsins Martins
Molberg að morðingja unnustu
sinnar, Monique. Rannsókn hans
byggist einkum á vafasamri ljós-
mynd sem sýnir stúlkuna með öðr-
um manni, mynd sem virðist tekin
á hótelherbergi í Los Angeles. Inn
í söguna fléttast viðskipti óprút-
tinna aðila í hátækniiðnaðinum og
fyrr en varir hefur hinn lífsleiði
Martin sogast inn í veröld sem
hann hefur megnustu óbeit á.
Þrátt fyrir að um spennusögu
sé að ræða skyggir röð atburðanna
ekki á harm söguhetjunnar og
segja má að sálarlíf hennar sé í
forgrunni sögunnar. Martin hefur
leiðst út í pilluát og drykkju til að
bæta sér upp óbærilegar þjáningar
sem stafa bæði af söknuði eftir
horfnum heimi og tilvistarvanda;
andleg og líkamleg heilsa hans er
Himinninn
er ekki blár
á tæpasta vaði þegar sagan hefst.
Lýst er sambandi hans við konu
sem minnir hann á unnustu sína
en það er sama marki brennt og
allt annað í þessari sögu: hér er
ekkert sem sýnist, „allt er blekk-
ing“, eins og einn af fulltrúum
framtíðarinnar, Stig Plaun, segir á
einum stað: „Þegar ég var drengur
komst ég að því að himinninn er
alls ekki blár“ (195). Sjálfur liggur
Martin undir grun lögreglunnar og
það er lesandans að taka afstöðu
til þess hversu traustvekjandi rödd
hans er.
Larsen tekst vel að flétta saman
örvinglun Martins og stigmagn-
andi spennu. Sú aðferð að setja
sálarflækjur söguhetjunnar í for-
grunn verður aldrei til þess að slá
á forvitni lesandans sem rekur
hann áfram til loka sögunnar þeg-
ar Martin er hættur að gera nokk-
urn mun á sýnd og reynd. Hann
verður ekki aðeins söguhetja bók-
arinnar heldur einnig
strengjabrúða í leik-
verki vondu kallanna:
„Það er eins og ég finni
ekki fyrir neinu. Eins
og ég sé lokaður inni.
Verstu dagana eins og
ég sé bara þátttakandi
í draumum annarra“
(70). Ljósmyndin af
unnustunni kveikir
ekki aðeins nagandi
grunsemdir um fram-
hjáhald heldur verður
hún táknmynd fyrir
falsaðan álagaheim
þar sem ,,[h]ver ein-
asta manneskja svíkur
sjálfa sig. Við deyjum
öll alveg frá upphafi, en fæstum
er áskapað að komast að því“
(116). Söguhetjan líður um í
draumkenndu ástandi vímu og
saknaðar á sama tíma og hann
sogast inn í atburðarás sem hann
hefur enga stjórn á.
Sögusvið spennusög-
unnar verður einhvers
konar sýndarveruleiki
með tilheyrandi sjón-
hverfingum og tálsýn-
um enda talar Martin
um að við höfum gert
okkur að þrælum
sjónarinnar á kostnað
annarra skilningar-
vita: „Þess vegna er
auðvelt að hafa áhrif
á okkur með brögð-
um“ (164). Þegar
veruleikinn verður
þessum brögðum að
bráð er glötun hans
skammt undan: „Ró
og vellíðan. Þannig er það ekki
lengur. Nú verð ég að taka ör-
vandi lyf til að komast í ástand
sem mér var einu sinni eðlilegt.
Samkvæmt skilgreiningu er ég
fíkniefnasjúklingur. Þeir éta Ke-
Michael
Larsen
togan þegar þeir eiga ekkert ann-
að. Ég á ekkert annað“ (110).
Þótt deila megi um nýstárleika
hinna tilvistarlegu spursmála
gengur hér allt upp innan þess
ramma spennusögunnar sem höf-
undur hefur smíðað. Aukapersón-
urnar eru dularfullar og vel upp
dregnar og góð stígandi er í frá-
sögninni. Sagan er prýðilega skrif-
uð; spírur og tuma Kaupmanna-
hafnar ber fyrir augu í grárri þoku
og rigningu og Frelsarakirkjan er
spanskgrænn korktrekkjari sem
skagar upp til himins (sjá 115).
Það er því fyllilega óhætt að mæla
með sögunni fyrir þá sem unna
vönduðum spennusögum.
Þótt ekki hafi ég getað borið
þýðingu Sverris Hólmarssonar
saman við danska frumtextann
hnaut ég um allmargar setningar
sem svo vanur þýðandi hefði ekki
átt að vera í erfiðleikum með að
færa til betri vegar. Til dæmis má
nefna: „Ef einhver hefur hringt upp
á hjá honum í dyrasímanum“ (145);
„Ég heyri herbergið á bak við hana
eins og þyt“ (241) og á einum stað
er söguhetjan látin „veifa í leigu-
bíl“ (234) í stað þess að veifa á
leigubíl. Slík ósmekklegheit eru
leiðinleg lýti á prýðilegri sögu.
Eiríkur Guðmundsson