Morgunblaðið - 17.12.1996, Blaðsíða 6

Morgunblaðið - 17.12.1996, Blaðsíða 6
6 B ÞRIÐJUDAGUR 17. DESEMBER 1996 MORGUNBLAÐIÐ + Um lifandi rit rir lifandi menn MARGIR þekkja skrif Sig- urðar Nordals um bók- menntir, innlendar og erlendar, fornar og nýjar. Færri þekkja sennilega skáldskap hans, skrif hans um heimspeki, lífs- skoðun og um menningu í sem víð- ustu samhengi en fátt virðist hafa verið honum óviðkomandi. Með út- gáfu þeirri á verkum Sígurðar sem nú hefur verið lokið með útkomu þriggja síðustu bindanna hafa verk hans verið gerð aðgengileg öllum al- menningi. Ritsafnið er alls tólf bindi í fjórum öskjum og er hvert þeirra sér um efni. Fyrsta askjan ber nafnið Mannlýsingar og hefur meðal annars að geyma rit Sigurðar um Snorra Sturluson, Stephan G. Stephansson og Þorstein Erlingsson. Önnur heitir List og lífsskoðun og inniheldur skáld- verk Sigurðar, svo sem Fomar ástir og ýmis kvæði og brot. Einnig er þar að finna skrif hans um heimspeki og lífsskoðun, svo sem Hannesar Árna- sonar fyrirlestrana, Einlyndi og marglyndi, og útvarpserindi hans um líf og dauða. Þriðja askjan nefnist Fornar menntir og hefur meðal ann- ars að geyma eitt kunnasta verk Sig- urðar, Islenzka menningu, og drög að öðru bindi þess verks sem aldrei hefur komið á prent áður, Fragmenta ultima. í þriðju öskju eru einnig út- gáfa hans á Völuspá og kunnar rit- gerðir hans um Hrafnkötlu, Eglu og fleiri íslendinga sögur. Fjórða askjan heitir svo Samhengi og samtíð og geymir efni um íslenskar bókmenntir og menningu allt frá fjórtándu öld og fram á þá tuttugustu, svo sem formála hans að íslenzkri lestrarbók sem kom út árið 1924, „Samhengið í íslenzkum bókmenntum", og há- skólafyrirlestra um íslenska bók- menntasögu frá 1350 til 1750 sem ekki hafa verið gefnir út áður. Einn- ig er þar að finna ýmsar ritgerðir um samtíð Sigurðar, til dæmis um skáld- verk, þýðingar, ritdóma, handritamái- ið, ungmennafélög, málfrelsi, útvarp og bækur, prentlist og menningu og fleira. Síðasta askjan af fjórum í nýrrí útgáfu á rítsafni Sigurðar Nordals er komin út. í öskj- unni eru þrjú bindi, eins og þeim fyrri, sem bera hið sameiginlega heiti Samhengi ogsamtíð. í tilefni þessa skoðaði Þröstur Helgason rítsafnið og hinn fjölbreytta og áhrifaríka rithöfundarferíl Sigurðar. Andstæður Þrátt fyrir að þetta mikla safn rita og ritgerða Sigurðar Nordal sé svo víðfeðmt að efni er sterkur sam- hljómur í því, ekki aðeins í stíl, sem er jafnt alþýðlegur, skýr og skáldleg- ur, heldur einnig í efnistökum. í ald- arminningu um Sigurð Nordal, sem birtist í fyrsta bindi Listar og lífs- skoðunnar, segir Þórhallur Vilmund- arson prófessor að „hugsunin um andstæðurnar og þann þroska, sem glíman við þær getur veitt, gfangi] eins og rauður þráður gegnum fræði- rit Sigurðar Nordal" og verður því ekki á móti mælt. Ritverk Sigurðar einkennast af stöðugum átökum andstæðra skauta sem ljá þeim líf og spennu og halda lesandanum ávallt föngnum. Þetta tví- tog „heldur þenslu sálar- innar við, heldur henni opinni við áhrifum, lætur strengi hennar ekki slakna", eins og segir í áðurnefndum fyrirlestrum um einlyndi og marglyndi.________ Alger sameining eða sátt andstæðnanna var ekki takmarkið enda myndi það leiða af sér logn- mollu, deyfð, sljóleika; baráttan var kjarni tilverunnar, andstæðurnar áttu að skiptast á í „víxlyrkju sálar- innar", eins og Sigurður komst að orði. Þessari lífsskoðun er lýst í næst- síðasta fyrirlestrinum um einlyndi Ahrif Sigurðar náðu víðar í samfélaginu en til f ræði- manna og marglyndi, sem Sigurður sagði vera „tvær andstæðar stefnur í sálar- lífi hvers manns". Þar setti hann fram „lögmálið um andstæðurnar": „Alt líf, sem er þess virði að lifa því, fer í að samrýma ósamrýmanleg- ar andstæður, svo sem einingu og fjölbreytni, hið sjálfráða og híð ósjálfráða, sjálfsönn og sjálfsfórn, hið takmarkaða og óendanlega, víð- sýni og þröngsýni, framsókn og íhald, nýtt og gamalt, hugsjón og veruleika, tenging og greining, hið andlega og efnislega. Þessar and- stæður mega ekki samrýmast alveg, því þá eru þær ekki framar andstæð- ur, ekki rjúfa persónuheildina, því þá fínnst ekki lengur að þær séu andstæður. Þær geta skifst meira og minna á í hrynjandi víxlyrkju _______ sálarinnar. Hinn sterki getur sameinað þær, án þess það sjáist, eins og hann heldur út handleggn- um óskjálfandi, þó að það séu sífeld víxl falls og lyft- ingar. Hinn veikari gengur upp og niður eða fellir aðra burtu." Vilmundur bendir á hvernig þessi andstæðuhugsun kemur fram í skrif- um Sigurðar um bókmenntir og menn. Hann segir hana þó hvergi birtast með skýrari hætti en í ritgerð hans um Stephan G. Stephansson. „Kaflafyrirsagnirnar eru röð and- stæðna, sem segja mikla sögu: Ei- nyrki og skáld - Snilld og torf - Heimaland og fósturland - Fornöld og samtíð - Aðalsmaður í alþýðu- stétt - Bardagamaður og friðarvinur - Trú og vantrú - Hversdagsmaður og ofurmenni." Það má sjá að mjög sterk heildar- hyggja er á bak við þessa andstæðu- hugsun Sigurðar; samhengið í hverj- um manni, í bókmenntunum og heim- inum byggist á baráttunni, á tilraun til samræmingar hins ósamræman- lega. Sigurður hneigist til þess að fella öll viðfangsefni skrifa sinna í eina heild þar sem hver eining hefur sitt hlutverk í gagnvirku kerfi. Rit- gerðin „Samhengið í íslenzkum bók- menntum" ber þessari heildarhyggju sennilega skýrust merki en þar er sýnt fram á samfellu íslenskrar skáld- skaparhefðar sem þurfi að verða grunnurinn að bókmenntum tuttug- ustu aldarinnar: „Menning framtíðar vorrar verður að rísa á traustum grundvellí fortíðar." Bókfesta og ritskýring Áhrif Sigurðar Nordal á íslenska bókmenntafræði verða sennilega seint ofmetin. í rannsóknum á forn- bókmenntunum er hann helsti tals- maður íslenska skólans svokallaða, eða bókfestukenningarinnar, sem kenndi að íslendinga sögur væru höfundarverk, að á bak við sögurnar stæðu sagnaritarar sem unnið hefðu úr efninu sem þeir höfðu ýmist úr skráðum ritum eða arfsögnum á sjálfstæðan hátt. Þessi kenning var í andstöðu við þá hugmynd að íslend- inga sögur væru yfirleitt sannar; þær væru sprotnar úr raunveruleikanum og hefðu varðveist og mótast á manna vörum og svo verið skráðar með lítlum breytingum. Hefur þessi hugmynd verið kölluð sagnfestu- kenningin. Bókfestukenningin átti einnig öt- ulan málsvara í samstarfsmanni Sig- urðar við Háskóla íslands, Einari Ólafi Sveinssyni prófessor, og henn- ar sjást glögg merki í formálum ritr- aðarinnar Islenzk fornrit sem hóf göngu sína árið 1933 að tilhlutan þeirra tveggja og Matthíasar Þórðar- SIGURÐUR Nordal, mynd 1 sonar. En skýrast birtist hún líklega í ritgerð Sigurðar, Hrafnkötlu, frá árinu 1940. Síðustu ár og áratugi hafa fræðimenn snúist öndverðir gegn kenningum Sigurðar og ís- lenska skólans og tekið upp hug- myndir sagnfestukenningarinnar að meira og minna leyti; kenna þeir sig viðnýja sagnfestu. Áhrif Sigurðar náðu víðar í samfé- laginu en til fræðimanna; má með sanni segja að hann hafi mótað skiln- ing almennings á bókmenntaarfinum íslenska, á íslenskri menningararf- leifð. Er stundum sagt að þar með hafi hann einnig mótað sjálfsskilning þjóðarinnar að stórum hluta, sjálfs- mynd hennar. Ef nefna ætti eitt rit Sigurðar umfram önnur í þessu til- liti væri það íslenzk menning I sem kom út árið 1942 og fjallar um upp- haf lands og þjóðar, sögu hennar, bókmennta og menningar. Ritið hef- ur alla bestu kosti sem slíkt rit getur haft; er skrifað í alþýðlegum, ljósum BOKMENjNTIR Endurminningar FLEY OG FAGRAR ÁRAR eftír Thor ViIIijálmsson. Mál og menn- ing, 1996. Prentvinnsla: Oddi hf. 301 bls. í EINS KONAR formála að bók sinni, Fley og fagrar árar, gerir Thor Vilhjálmsson hina alræmdu tíma tölvunnar að umtalsefni: „Nú finnst mér allt í einu eins og allir verði alltaf inni hjá sér. Enginn þarf lengur út úr húsi, frekar en þeir sem búa á Hilton hóteli ein- hvers staðar úti í heimi, þeir þurfa aldrei út úr hótelinu, þar inni er allt. Þeir eru sem gíslar alhæfingar- innar. Þar inni er allt. Þú þarft ekki að vita hvort þú ert í Surður- Ameríku, Japan, Eskilstuna, Brazz- ville eða Uruguay. Öllum kröfum manns er fullnægt á tölvunni, öllum óskum manns gegnum tölvu, hann fer um allan heiminn gegnum tölvu. Á tölvuskjá rætist allt." Minn- ingabækur eru öðrum þræði skrif- aðar gegn samtíð sinni, neistinn er alltaf nostalgía. Eða hvað? Fley og fagrar árar er ferða- saga. Thor er á stöðugum þönum í minningum sínum, frá landi til lands, borg til borgar, úr húsi í hús og aldrei nein lognmolla, alltaf eitt- hvað að gerast, alltaf einhverjir menn á veginum, þekktir og óþekktir. Og allt lifnar þetta við í samleik minninganna við flugháa ímyndunina sem aldrei hvílist og Villtur dans í orðum stundum svo óð að hún „dansar villtan dans í orðum", svo vitnað sé í skáldið sjálft. Þá er eins og maður hverfi inn í tungumálið þar sem önnur ferð tekur við um óravíddir — og engin leið að segja hvar sú saga endar. Thor byrjaði þennan minningaspuna, eins og bókin er kölluð í kápu- texta, með bókinni Raddir í garðinum sem kom út árið 1992. Þar sagði hann einkum frá ættmennum sínum. Hér eru hins vegar sam- ferðamenn og vinir í brennidepli, einkanlega úr samfélagi rithöfunda, innlendis og erlendis. Margir koma við sögu, svo sem eins og þeir land- ar Desmond O'Grady og Samuel Beckett, en við hann átti Thor eilít- il bréfaskipti sem markað hafa sál- arlíf hans, Max Frisch, Natalie Sarraute og Gabriel Garcia Marqu- ez, sem Thor berst fyrir til bók- menntaverðlauna í Oklahoma árið THOR Vilhjálmsson 1972 í tveimur köflum við upphaf og enda bókarinnar, og þeir Nóbelbræður Ernest Hemingway og Halldór Laxness, en um þá seg- ir Thor: „Það er einn af kostum svo afdrátt- arlausra snillinga að þeir ryðja úr vegi hrönnum af lágkúru og meðalmennsku af- dráttarlaust." Sögur af hinum ýmsu og fjölbreyttustu skáldaþingum eru oft kostulegar og eins og þær séu alltaf sagðar með' dulítið kímnum svip. Öllu meira spennandi — eða hasarkenndari — er frásögn af glímu Thors við Vestmannaeyjar- gosið ásamt Vélskólapiltum. Einnig verður loftið rafmagnað í frásögn af baráttu Thors og nokkurra ís- lenskra kvikmyndahöfunda fyrir því að rússneski kvikmyndagerðarmað- urinn Tarkovskí og kona hans fái barn sitt laust vestur fyrir járn- tjald. I samfundi við íslenska nátt- úru verður sagan svo rómantísk og kannski mýstísk; Thor kemst nán- ast á annað tilverustig. í bókinni er flakkað aftur og fram í tíma og rúmi en hún er samt leit að einhvers konar heild, sam- hengi, sjálfsveru. Ævi manns er brot og brotabrot héðan og hvaðan, er heild sem ert þú. En þú veist ekki hvernig á að höndla hana, ert í sífelldri spurn og nærð ekki utan um hana nema dýrmætt brot og brot, minningu og minningu meðan allt líður hjá í leiftri: „Ævi manns. A meðan þú brunar áfram, hvað er þá brýnna en að þú fáir haldið í sjálfum þér einhverri dvalarstöð fyrir vídd úr vitund þinni til að skoða hverju þú hefur náð, sem þýðir hver ertu? Þessi spurning sí- fellt. Hver ertu? í þessum ljúfu og mögnuðu farsælu kátu sorglegu gerningum sem flæða um þig og saman við þig, um duldir þínar og leyndir, vitrast þér sjálfum og kall- ast á og svara hver annarri líktog í leyndri borg innst í berghömrum með ótal kimum og missýni um hvelfinguna sem ómar þá stund, svo að þú veizt ekki í þeim svifum hvað þú hefur þegið og hvað þú áttir fyrir og vissir kannski ekki eða hafðir gleymt; og þar sem það örsmáa er samborið og samkynja og samstemma feiknum og firnind- um." Það er ekkert sem stöðvar þetta flæði þegar Thor tekur sig til, og sennilega ekkert sem tekur því fram heldur. Þröstur Helgason Fræðir BOKMENNTTR Æ v i n t ý r i FINNUGALDUR OG HRIFLUNGAR. Ævintýri um norræna menningu eftir Hermann Pálsson. Bókaútgáfan Hofi 1996.144 bls. „BESSASTAÐAFYNDNI" minnir mig að Matthías Johannes- sen hafi einhverntíma kallað húm- orinn sem fundinn var upp á latínu- skólanum á Álftanesi og sem lærð- ir menn íslenskir voru vanir þaðan- ífrá að bregða fyrir sig þegar þeir vildu snúa upp á fræði sín og leggja ritklárinn á nýjum völlum, bregða á leik og skopstæla það sem þeir annars stúderuðu sem innvirðuleg- ast. Glensið á Bessastöðum varð reyndar mjór vísir að miklu því það var ekki ódigur þáttur í að skapa stíl manna eins og Gröndals og Þórbergs, en það átti sér einnig óæðri hlið, „skólapiltastreng", sem þaninn titraði sem fyrr og slitnaði ekki. Fræðimenn hafa haldið áfram allt til þessa dags að upphefja fræði sín með því að lítillækka þau, að snúa alvörunni á haus til að sjá ; hana betur í spéspeglinum líkt og

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.