Morgunblaðið - 17.12.1996, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 17.12.1996, Blaðsíða 7
+ MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 17. DESEMBER 1996 B 7 ynd tekin í Stokkhólmi 1926. og jafnframt frjóum stíl án þess að slegið sé af fræðilegum kröfum. Má segja að það sé skrifað samkvæmt þeirri grundvallarreglu sem Sigurður setti fram í formála að fyrstu bók sinni á íslensku, Snorra Sturlusyni, að hún fjallaði „um lifandi rit fyrir lifandi menn". í skrifum sínum um síðari alda bókmenntir er Sigurður kunnastur fyrir ritgerðir um einstök skáld, svo sem Hallgrím Pétursson, Stephan G. Stephansson, Þorstein Erlingsson, Einar Benediktsson og marga fleiri. Rannsóknaraðferð hans hafa flestir kennt við ævisöguna og talið ritgerð- ir þessar bera henni fegursta vitni. Þeirri flokkun hefur Þorsteinn Gylfa- son prófessor andmælt og viljað kalla aðferð hans ritskýringu, eins og Sig- urður vildi sjálfur kalla það sem á öðrum norrænum málum hét filo- logi. í inngangi að fyrstu útgáfu á fyrirlestrum Sigurðar, Einlyndi og marglyndi (1986), segir Þorsteinn: „[...] þegar Sigurður stundaði rit- skýringu eða bókmenntagagnrýni var það allt annað en æviatriði höf- undanna sem hann reyndi að ná tök- um á: það voru lífsskoðanir og jafn- vel heimsskoðanir sem hann taldi birtast - og hljóta að birtast - í öllum lifandi skáldskap." Segir Þor- steinn að Sigurður hafi ekki aðeins greint og skýrt lífsskoðanir í bók- menntum heldur einnig metið þær og tekið afstöðu til þeirra. Hillíngakent og huldufullt Skáldskapurinn sem Sigurður Nordal birti var ekki mikill umfangs en hann hefur orðið mönnum þeim mun meira umhugsunarefni. Fáein ljóð og nokkrar sögur og sögubrot höfðu birst eftir Sigurð áður en hann gaf út það skáldverk sitt sem hæst ber, Fornar ástir. Fyrri hluti bókar- innar, sem kom út árið 1919, inni- hélt smásögur sem ná að endur- spegla hrun hinnar gömlu heims- myndar samhengis og samræmis. Hér eins og í fræðiritum Sigurðar togast á tveir kraftar en grunnand- stæður sagnanna eru jafnvægi og jafnvægisleysi og meginþema þeirra allra hin tilvistarlega leit. Söguljóðið „Hel" er öllu nýstárlegra að formi en það er ritað í óbundnu máli og markar tímamót í íslenskum bók- menntum að því leyti. Til að lýsa þeim áhrifum sem þetta verk Sigurðar hafði er best að vitna til orða Halldórs Laxness sem las það við upphaf rithöfundarferils síns. Um „Hel" segir hann í „Hátíðisstund í önnum ævidagsins" í bókinni Af skáldum: „Ég skal gera þá játningu að ritsnildin sem birtist mér í þessum köflum fól í sér alveg sérstaka skír- skotun til mín í einn tíma, bar bláttá- fram í sér örlög fyrir mig. Á þessum bókaropnum var í raun réttri nýr heimur skaptur í augum vor ís- lenskra æskumanna þess tíma, ljóð- heimur óbundins máls á íslensku sem aldrei hafði áður verið slíkur. [...] þetta óbundna mál sem þó í sannleika var bæði fastbundið og fagur- bundið, sagði í rauninni alt sem ekki varð komið orðum að, það var veröldin og heimahagarnir í senn, æskan og heimsmenskan, hamingja lífsins og beygurinn mikli; og margt fleira; [...]Mér fannst að leingra yrði ekki komist I því að skrifa ljóðræna andríka íslensku og ég mundi vera alsæll þó mér tækist ekki nema líkja eftir fallegustu máls- greinunum í þessari hiliíngakendu huldufullu sögu. Hvílíkar útsýnir! Og nýjar leiðir! Hvernig gat nokkur úng- Sigurður fékk útrás fyrir skáldskapar- þörfina ífræð- unum ur íslendingur látið sér detta í hug aðra eins fjarstæðu og fara að skrifa á dönsku - úrþví slíka íslensku var hægt að skrifa!" I eftirmála að fyrstu útgáfu bókar- innar var Sigurður ekki jafn viss um ágæti þessa skáldskapar en hann efaðist ekki um að hið frjálsa form ætti sér framtíð: „Enginn getur fundið betur en eg, að forminu á brotum þessum er stórum ábóta- vant. En flest frumsmíð stendur til bóta. Og þó að mér auðnist aldrei að skrifa ljóð í sundurlausu máli, sem við má una, efast eg ekki um, að sú bókmenntagrein eigi sér mikla framtíð. Óbundna stílnum hættir við að verða of brotakenndur og marg- orður, vanta línur og líki. Ljóðunum hættir við að missa lífsandann í skefjum kveðandinnar, verða hug- myndafá og efnislítil, hljómandi málmur og hvellandi bjalla. Óstuðl- uðu ljóðin ættu að eiga óbundnar hendur og víðan leikvöll sundurlausa málsins og vera gagnorð, hálfkveðin og draumgjöful eins og ljóðin. Þau eiga sér krappa leið milli skers og báru. En takist þeim að þræða hana, verður það glæsileg sigling." Það má heita undarlegt að Sigurð- ur skyldi ekkihalda áfram á skáld- skaparbraut. í eftirmála að annarri útgáfu Fornra ásta árið 1949 segist hann ekki hafa litið á hana sem byrjun: „Mér var mest í mun að losna við hana og gefa mig því óskiptari að öðru. Ég leit ekki á hana sem byrjun, þótt hún væri frumsmíð, heldur sem viðskilnað, og sá þó varla fyrir, að hann yrði svo gagnger sem raun hefur á orðið." í þessum orðum felst ef til vill að Sigurður hafi ætlað að halda áfram að kljást við skáldskapargyðjuna en ekki unnist tími og næði til þess. Með tilliti til umfanga skrifa hans þessi ár er það heldur ekki óeðlileg skýring á þessum umskiptum á rit- höfundarferli hans. í samtali við undirritaðan sagði Jóhann- es Nordal, sem hefur haft umsjón með útgáfu rit- safns föður síns, að erfitt sé að segja til um ástæðu þess að Sigurður hætti að fást við skáldskap, ef frá eru talin saga og leikrit ' sem hann sendi frá sér á fimmta áratugnum. „En þetta hefur áreiðanlega haft áhrif á það hvernig hann skrifaði um aðra hluti. Hann varð að fá útrás fyrir skáldskapar- þörfina í fræðiskrifunum og þau bera þess raunar glögg merki." Að þessu leyti reyndi Sigurður því einnig að sætta andstæður, finna jafnvægi. maður bregður á leik n- u- •ð- n- 3ir 3'a ða 3ir g- .rð að pa og lig ;m iði tm ;ði að y'á og væru þeir staddir á kjötkveðjuhátíð, dul- búnir í trúðsgervi, með bumbur og lúðra í lúk- um. Margir kannast við ágæt afmælisfjölrit sem starfsmenn Arna- stofnunar rita til heið- urs kollegum sínum í glettnum stíl þegar stórafmæli ber að garði, ein sérdeilis skemmileg kver, og nú er svo komið að jafnvel alvarlegri afmælisrit, skartandi sinni oblí- gatórísku tabula grat- ulatoria, prentuð á gæðapappír, útgefin af virðulegum forlögum, eru farin að smitast af búrleskri kátínunni. í því stórmerka tveggja binda verki „Sagnaþing", gefið út til heiðurs fyrrverandi for- stöðumanni Árnastofnunar, Jónasi Kristjánssyni, á sjðtugsafmæli hans 1994, brá fyrir óvæntu glensi um Hriflunga nokkra, þjóð sem fáir kannast við en sem Hermann Páls- son, áður prófessor í norrænum fræðum við Edinborgarháskóla, staðhæfir, að hafi eitt sinn búið í Köldukinn, dularfullu landsvæði Hermann Pálsson Hriflungar þessir eru miklu merkari en fólk gerir sér almennt grein fyrir og var því mikil þörf á því að Hermann setti saman sögu um einn glæstasta son þjóðarinnar er kallaður var Hrímnir og hafði viðurnefnið jónös, seinna breytt í Jónas. Reyndar er Hermann ekki sjálfur höfundur sögunnar heldur aðeins skrásetjari hennar. Þetta er sjálfsævisaga Jónasar Kristjánssonar, í senn saga af hreysti- verkum hans og þeim merku trúar- brögðum sem iðkuð voru meðal Hriflunga en þeir voru og eru Loka- trúar, þótt speki Óðins og rúnalist hans hafí reyndar náð að blómstra á laun í uppvaxtarstað Jónasar, Forsælu. Til að svíkja ekki lesendur um spennandi sögu verður hér ekki skýrt frá þeim sérstöku atvikum sem ollu getnaði og uppvexti Jón- asar, látum nægja að segja að hér er greint frá konunglegum uppruna hinnar miklu fræðahetju, sem að endingu verður hirðskáld í sölum sem þó er ekki svo langt undan. Danakonungs. Margir muna eftir því að Jónas setti saman söguna „Eldvígslan" (1983) um Ragnar loðbrók og syni hans en að hann skyldi hafa ritað sjálfsævisögu í stíl fornaldarsögu í gegnum kollega sinn sem áður sat í Edinborg, það vissu færri. Alltént er hér komið út á þrykk þetta merka ævintýri, gefið út af bróður Hermanns, Gísla á Hofi í Vatnsdal. Ævintýri litað rammri sannfæringu skrásetjarans, að íslensk menning eigi mikið sam- ískri fjölkynngi og samískum seið að þakka. í menningu íslendinga koma saman þrjár kvíslir ef ekki fjórar: sú norræna, sú samíska og sú kristna-keltneska eða suðræna og má lesa þessa bók sem launhelg- ar fræðahóps sem þegið hefur kraft sinn beint frá lappneskum galdra- mönnum og seiðkonum. Þannig öðlast kátínan alvarlegan undirtón og fyndnin gamla frá Bessastöðum verður að þykkjuþungri skemmti- sögn í líkingu við þær sem settar voru saman á miðöldum um Hrafn- istumennina Grím loðinkinna og Örvar Odd. Ef til vill er Jónas Krist- jánsson aðeins peð í stærri leik? Þetta er bók fyrir innvígða og fyrir þá sem vilja innvígjast, fræði á haus. Ég hafði gaman af. Kristján B. Jónasson WISLAWA Szymborska Heldur það hlá- lega við að yrkja BOKMENNTIR Þýdd Ijóð ÚTÓPÍA - FYRIRMYNDARLANDIÐ - eftir Wislöwu Szymborsku. Þóra Jónsdóttir islensk- aði. Prentun og bókband: Graf ík og Oddi. íjölvaút- gáfan 19%. - 139 síður. Þóra Jónsdóttir LJÖÐ Wislöwu Szymborsku virðast áreynslulaus og þau eru oft án myndhvarfa og líkinga. Þetta eru ljóð mælt af munni fram, einföld og auðskilin eins og pólsk ljóð voru yfirleitt á sjötta og sjöunda ára- tugnum. Helstu skáld Pólvetja eins og Tadeusz Rósewics, Zbigniew Herbert og Cseslaw Milosz hafa ort í líkum anda, en ljóð þeirra eru með ein- hverjum hætti samsettari. Útópía - Fyrirmyndarlandið, safn ljóða sem Þóra Jónsdóttir hefur gert eftir sænskum þýðingum Anders Bodegárd staðfestir þetta. Ljóðin eru einkar aðgengileg og Þóra hefur gert sér far um að ná hinum einfalda stíl og forð- ast uppskrúfun. Möguleikar er eitt þeirra ljóða sem getur sýnst hversdagsleg upptalning, rabb. Það hefst á þessum línum: Helst kvikmyndir. Helst kettir. Helst eikurnar við Warta. Heldur Dickens en Dostojevskí. Heldur þykir mér vænt um fólk en ég elski mannkynið. Helst hef ég nál og þráð við hendina. Helst grænt. Helst vil ég ekki fullyrða að allt sé skynseminni að kenna. Helst undantekningar. Helst fer ég nokkru fyrr. Helst tala ég við læknana um eitthvað annað. Helst gamlar röndóttar myndskreytingar. Heldur það hlálega við að yrkja en það hlálega að gjöra það ekki. Ljóðið Fólk statt á brú samnefnt kunnri ljóðabók skáldkonunnar er um skrýtna plánetu, skrýtið fólk og tímann sem það er háð. Á brúnni er tíminn stöðvaður og sniðgenginn: „Fólkið á brúnni hleypur/ en stendur í stað sem fyrr." Ort er um sjálfa vegferðina af alvöru og gamansemi í senn. Viðhorf Szymborsku lýsir sér alltaf sem eins konar „grikkur" eða „hrekkjabragð". Henni er í mun að sýna heiminn í umkomuleysi sínu og forðast ádeilu. Skoðanirnar eiga að koma frá lesandanum. Fyrir þetta hefur skáldkonan verið gagnrýnd, ekki sögð nógu pólitísk. í ljóði með heitinu Fyrsta myndin af Hitler er ekki einu sinni almennileg „pólitík" heldur vangaveltur um söguna og hvað hefði getað orðið: Og hver er nú þessi litli hnokki á nærskyrtunni? Þetta er hann Adolf litli sonur Hitlershjónanna! Kannski verður hann lögspekingur þegar hann verður stór? Eða verður hann tenór við óperuna í Vín? Hver á Htlu höndina, eyrað, augað, nefíð? Hver á mallakútinn fullan af mjólk: er það prentari, læknir, kaupmaður, prestur? Hvert ætla litlu skrýtnu fæturnir, hvert? Út í garðinn, í skólann, á skrifstofuna, í brúðkaup kannski kvænist hann dóttur borgarstjórans? Hér eru margar spurningar eins og í ljóðinu Aldariok. „Hvernig á að lifa - Ég var spurð um það í bréfi/ af þeim er ég hugðist/ spyrja hins sama." Því ljóði um ósigur sannleikans og varnarleysi hamingjunnar á tuttugustu öld lýkur á þeirri ályktun að engar spurningar hafí annað eins vægi og þær barnslega einföldu. Hefnd dauðlegrar handar Ljóð eins og Fjölskyldualbúm, Fatnaður og Jarðarför eru skemmtileg ljóð og hnyttin. Szymborska getur minnt á skáld eins og franska skáldið Jacqu- es Prévert sem lagði upp úr því að vera fyndinn og sýna óvæntar hliðar á lífinu. í Gleði skáldsins er þetta orðað þannig að hún sé tæki til að stöðva tímann, hefnd dauðlegrar handar. Jóhann Hjálmarssor I

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.