Morgunblaðið - 29.07.1998, Blaðsíða 28

98 MIÐVIKUDAGUR 29. JÚLÍ 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Svíar til
fyrirmyndar
Aukið framboð á sérstöku barnaefni
í sjónvarpi virðist hafa þau ákrif
að börn horfa almennt ekki á
aðra dagskrárliði.
Eftir Hávar
Sigurjónsson
AÐUR hefur verið
minnst á hversu til-
tölulega lítið hafa
verið rannsökuð
óttaviðbrögð barna
og unglinga við sjónvarpsefni,
kvikmyndum og myndböndum.
Meginþungi rannsókna á áhrif-
um myndmiðlanna hefur um
áratuga skeið beinst að því
hvort greina megi samband or-
saka og afleiðinga á milli of-
beldisefnis og ofbeldishegðunar
barna og unglinga. Sé öllum
málalengingum og fyrirvörum
sleppt eru niðurstöðurnar ein-
faldlega þær að ofbeldisefni í
myndmiðlum
VIÐHORF er skaðlegt
andlegri heilsu
barna og ung-
linga, því
meira sem
horft er því verra, og ef aðrar
forsendur eru fyrir hendi í um-
hverfí barnsins eða unglingsins
getur sjónvarpsefni valdið því
að hann/hún beiti ofbeldi. Úm
þetta er ekki lengur deilt enda
hefur athygli almennings og
stjórnmálamanna í síauknum
mæli beinst að þessum þætti í
uppeldi og þroska barna. í
hverju landinu á fætur öðru eru
settar reglur um sýningartíma
og innihald sjónvarpsefnis og
foreldrar fylgjast betur en áður
með því á hvað bömin horfa.
Sænski fjölmiðlafræðingur-
inn Inga Sonesen stýrði tveim-
ur merkum rannsóknum á
áhrifum sjónvarps á börn í
Málmey og komst að athyglis-
verðum niðurstöðum við saman-
burð rannsóknanna. Fyrri hóp-
urinn, 250 börn, var fæddur ár-
ið 1969 og honum fylgt í 10 ár
(1975-85) með viðtölum á
tveggja ára fresti. Seinni hóp-
urinn jafnstór, var fæddur
1986-89 og tekin viðtöl við alla
á árunum 1989/90 og 1991. For-
eldrar barnanna tóku einnig
þátt í rannsókninni.
Meginniðurstöður rannsókn-
arinnar eru þessar:
Yngstu börnin skýrðu oftar
frá því en þau eldri að þau
hefðu orðið hrædd við eitthvað í
sjónvarpinu.
Fleiri telpur en drengir sögð-
ust hafa orðið hræddar við
sjónvarpsefni.
Því meira sem horft er á
sjónvarp og myndbönd þess
meiri svörun er um ótta vegna
sjónvarpsefnis.
Greinilega er misjafnt eftir
aldurshópum hvers konar efni
vekur mestan ótta hjá börnum.
Yngstu börnin verða hræddust
við mjög raunveruleg ofbeldis-
atriði, s.s. í fréttum og leiknum
myndum. Eldri börnin verða
hræddust við hryllingsmyndir
af ýmsum toga.
Unglingar verða oftar
hræddir vegna efnis af mynd-
böndum en úr dagskrá sjón-
varpsstöðvanna.
Ein ályktun sem foreldrar
geta dregið af þessum niður-
stöðum er að aldur barnsins
skiptir höfuðmáli þegar velja á
viðeigandi sjónvarpsefni fyrir
það. Stjórnendur rannsóknar-
^ innar segja fullum fetum að for-
I : _____________________________
eldrar skyldu aldrei láta lítil
börn horfa á sjónvarpsefni sem
þeir eru ekki annaðhvort gagn-
kunnugir eða á annan hátt
sannfærðir um ágæti þess.
„Lítil börn ættu aldrei að horfa
á ofbeldi í sjónvarpi. Þau þurfa
áður að læra að treysta um-
hverfínu og byggja upp per-
sónulegan styrk sinn til að
standast þá eymd sem ríkir í
veröldinni," segir Inga Sones-
son, prófessor við Háskólann í
Lundi. Hún bendir á að besta
leiðin til að draga úr óttavið-
brögðum barna og unglinga sé
að ræða við þau um upplifun
þeirra; það dragi ekki einungis
úr neikvæðum áhrifum reynsl-
unnar heldur eykur jákvæð
áhrif af áhorfi á sjónvarpið al-
mennt.
Kynjamunurinn sem kemur
fram í niðurstöðunum getur
stafað af þvi að í menningar-
samfélagi okkar er stúlkum
gert auðveldara að tjá óttatil-
finningar sínar en drengjum.
Þetta er hugsanlega ein skýring
þess að drengir eru almennt of-
beldishneigðari en stúlkur, þar
sem það er þekkt staðreynd að
innibyrgður ótti og kvíði getur
brotist út 1 ofbeldishegðun.
Rannsókn Svíanna gaf einnig
ánægjulegar og sumpart
óvæntar niðurstöður. Fram
kemur að þrátt fyrir gríðarlega
aukningp á framboði á sjón-
varpsefni á þeim tíma sem
rannsóknin náði yfír, hefur
meðaláhorf 6 ára barna á sjón-
varp minnkað. Rannsóknirnar
leiða í ljós að árið 1990 eyddu 6
ára börn minni tíma fyrir fram-
an sjónvarpið á degi hverjum
en jafnaldrar þeirra árið 1975.
Rannsóknarhöfundar koma
með þá tilgátu að foreldrar séu
nú talsvert meðvitaðri um áhrif
sjónvarpsgláps en kynslóðin á
undan þeim. Þá kemur einnig
fram að 1975 nefndu 16% af
börnum undir skólaaldri full-
orðinsþætti sem uppáhaldsefnið
sitt í sjónvarpinu. Fimmtán ár-
um síðar nefndi ekkert barn á
sama aldri slíkt dagskrárefni
sem uppáhaldsefni. Aukið fram-
boð á sérstöku barnaefni í sjón-
varpi virðist hafa þau áhrif að
börnin horfa almennt ekki á
aðra dagskrárliði. Hér er líka
fólgin sú jákvæða niðurstaða að
þrátt fyrir margfalt meira
framboð á efni og gríðarlega
fjölgun rása og stöðva, mældist
ekki aukning á hlutfalli þeirra
barna sem sögðust hafa orðið
hrædd vegna efnis í sjónvarp-
inu.
Hér verður tvennt til um-
hugsunar. Eitt er það að for-
eldrar virðast takmarka sjón-
varpsgláp barna sinna meira en
áður var og vafalaust er það af
hinu góða. Einnig er glápið tak-
markað við sérhæft efni fyrir
börn, barnaefnið svokallaða. Þá
verður enn brýnna en áður að
fylgjast með gæðum þess efnis
því dagskrá barnatíma sem
standa klukkustundum saman
getur verið - og er - blandin
rusli ekki síður en önnur dag-
skrá sjónvarpsstöðvanna.
Athugasemdir
í ANNARS ágætri grein Egils
Ólafssonar „Hver á að byggja
virkjanir og hvar?“ í Morgunblað-
inu 21. júlí s.l. eru missagnir og
villur sem að mínu
mati er nauðsynlegt að
leiðrétta. Þær eru
þessar:
1. Ruglað er saman
hugtökunum
„raforkugeiri“ og
„orkugeiri“
Undir iyrirsögninni
„Raforkugeirinn stefn-
ir í átt að aukinni sam-
keppni“ segir Egill:
„Lengst af var það við-
tekin skoðun að hið op-
inbera ætti að gegna
lykilhlutveri á öllum
sviðum orkugeirans og
markaðslausnir ættu
þar ekki við.“
Þetta er rétt um raforkugeirann
en beinlínis rangt um „öll svið
orkugeirans", sem auk raforku
nær til heits vatns, kola, olíu og
jarðgass og fleiri orkutegunda.
Þannig hefur t.d. innflutningur,
dreifing og sala á eldsneyti hér á
landi lengi verið í höndum einka-
fyrirtækja. Svo er einnig í flestum
öðrum vestrænum löndum. Af allri
þeirri orku sem notendur hér á
landi fá í hendur eru aðeins um
20% raforka. I flestum öðrum lönd-
um er þetta hlutfall enn lægra. Það
er því verulegur munur á „raforku-
geira“ og „orkugeira“.
Talað er í greininni um „skipu-
lagsbreytingar í orkugeiranum“
þegar einungis er átt við breyting-
ar á skipulagi raforkumála. Það er
villandi og ruglar almenna lesend-
ur.
2. „Margir vilja virkja"
Það sem Egill segir undir þess-
ari íyrirsögn getur almennur les-
andi auðveldlega misskilið á þann
veg að til þessa hafi Landsvirkjun
haft einkaleyfí á raforkuvirkjunum
á íslandi. Slíkt einkaleyfí hefur hún
aldrei haft. Það er Al-
þingi sem ákveður
hverju sinni hverjir fá
heimild til að reisa
raforkuver til almenn-
ingsþarfa stærri en 2
MW. Ekkert í lögum
takmarkar slíka heim-
ild við opinber fyrir-
tæki; hvað þá við
Landsvirkjun eina.
3. Virkjun Jökulsár
á Fjöllum
Undir fyrirsögninni
„Aform um þrjár stór-
ar virkjanir norðan
Vatnajökuls“ segir
Egill: „Það er ekki
hægt að virkja Jökulsá á Fjöllum
fyrr en búið er að virkja við Kára-
hnjúka . ■.. „. Þetta er ekki rétt.
Allt annað mál er hitt, að af ýms-
um ástæðum er líklegt að Lands-
virkjun vilji virkja við Kárahnjúka
á undan virkjun í Jökulsá á Fjöll-
um.
4. Lagaheimild fyrir
Fljótsdalsvirkjun
Undir sömu fyrirsögn og síðast
var nefnd segir Egill um Fljóts-
dalsvirkjun: „Heimildarákvæði um
virkjunina voru sett í orkulögum
árið 1981 og Landsvirkjun var veitt
virkjunarleyfi 1991.“ Þetta er ekki
rétt. Engar heimildir um einstakar
virkjanir er að finna í Orkulögum
og hefur aldrei verið. Lög þau sem
hér um ræðir eru ekki Orkulög
heldur Lög um raforkuver nr. 60
frá 1981.
I lok greinar sinnar, sem er at-
hyglisverð, spyr Egill: „Sú spurn-
ing hlýtur þá að vakna hver á að
bera 2-3 milljarða kostnað við
virkjunina sem Landsvirkjun hefur
þegar stofnað til.“
Þetta er spuming sem ekki hef-
ur borið á góma í þeim blaðaum-
ræðum um þetta mál sem ég hefí
séð. Annað, sem Egill bendir rétti-
lega á, hefur heldur ekki komið
fram í þeim. Það er að fram-
kvæmdir við Fljótsdalsvirkjun
hófust 1991 en var frestað þegar
Alþingi getur að sjálf-
sögðu afturkallað virkj-
unarleyfíð fyrir Fljóts-
dalsvirkjun, segir Jak-
ob Björnsson, en kynni
það ekki að baka ríkis-
sjóði skaðabótaskyldu
gagnvart Landsvirkj-
un, er næmi a.m.k.
verulegum hluta 2-3
milljarða?
áformum um álver á Keilisnesi var
frestað (en áfonnin voru ekki „lögð
á hilluna“ eins og segir í greininni).
Alþingi getur að sjálfsögðu aftur-
kallað virkjunarleyfið fyrir Fljóts-
dalsvirkjun en kynni það ekki að
baka ríkissjóði skaðabótaskyldu
gagnvart Landsvirkjun er næmi
a.m.k. verulegum hluta þessara 2-3
milljarða, eða jafnvel enn hærri
fjárhæðum? Og myndi Landsvirkj-
un ekki afsala sér réttinum til
þeirra skaðabóta með því að gefa
virkjunarleyfið eftir af fúsum og
frjálsum vilja og fallast á að eiga
nýtt leyfi undir umhverfismati
samkvæmt lögum sem sett voru
eftir að framkvæmdir við virkjun-
ina hófust eins og sumir virðast
ætlast til að hún geri? Er í rauninni
hægt að ætlast til þess með sann-
girni að fyrirtæki geri slíkt?
Höfundur er fyrrverandi orkumála-
stjóri.
Jakob
Björnsson
Sjálfskipaðir nútíma-
menn sameinast um orð
ÞEGAR forstjóri
ATVR gagnrýndi á
dögunum þær reglur
um innflutning á
áfengi sem nú gilda
sögðu Samtök verslun-
arinnar málflutning
forstjórans fomeskju-
legan.
Þetta er mjög
venjulegt. Þeir sem
gagnrýna einkavæð-
ingu, markaðsvæð-
ingu, sívaxandi brask
og völd fjármagnseig-
enda, það sem í einu
orði kallast nýfrjáls-
hyggja, eru einfald-
lega afgreiddir sem
fomeskjulegir, þeir fylgjast ekki
með, em andvígir framfómm, þeir
em ekki nútímalegir.
Þessi notkun Samtaka verslun-
arinnar á orðinu fomeskjulegur
minnti á orðanotkun í annarri
deilu, deilunni um framtíð Alþýðu-
bandalagsins. Þar hafa sameining-
arsinnar satt að segja minnt svolít-
ið á nýfrjálshyggjuliðið: þeir em
nútímalegir og víðsýnir, þeirra er
framtíðin. Hinir, sem hafa aðrar
skoðanir á þessum málum, em hins
vegar afgreiddir með orðaleppum
eins og „hreintrúarmenn" (sjá
grein Einars Más Sigurðarsonar í
DV 25. júní) eða „þjóðlegt íhald“
(Gestur Guðmundsson í DV 2. júlí).
Ekki deilt um
tima heldur stefnu
Auðvitað snúast deilurnar um
nýfrjálshyggjuna og sameiningu
jafnaðarmanna ekki um hvort
menn era nútímalegir
eða forneskjulegir, víð-
sýnir eða þjóðlegt
íhald. Það er ekkert
nútímalegra að aðhyll-
ast markaðshyggju og
einkarekstur frekar en
ríkisrekstur eða fé-
lagslegan rekstur á
einstökum fyrirtælg-
um eða stofnunum svo
sem áfengisverslun.
Hér skipta alls konar
sjónarmið máli, svo
sem beint mat á hag-
kvæmni og þjóðar-
hagsmunum, hug-
myndir um áfengis-
vamir o.s.frv. Og
menn þurfa hvorki að vera íhald né
þjóðlegir til að hafa vantrú á póli-
tískri sameiningu með helstu tals-
mönnum Evrópusambandsins og
NATO og gömlum samstarfsmönn-
um Sjálfstæðisflokksins. Kannski
er í raun tekist á um það t.d. hvort
Evrópusambandið sé fyrst og
fremst tæki stórauðvaldsins (eins
og NAFTA í Ameríku) og alþýða
heimsins þurfi frekar að sameinast
um öðmvísi Evrópu og öðm vísi
heim en þessi bandalög standa fyr-
ir. Og kannski minnast svokallaðir
„hreintrúarmenn" þess að Alþýðu-
flokkurinn lá ekki á liði sínu í sam-
stjórn sinni með Sjálfstæðisflokkn-
um, eftir að hafa hafnað áfram-
haldandi vinstristjórn, að „nútíma-
væða“ Island til einkavæðingar og
brasks, niðurskurðar velferðar-
kerfisins og samþjöppunar auð-
magnsins. Slíkar hugmyndir er
auðvitað hægt að kalla hvaða nafni
sem menn vilja, svo sem hreintrú-
arstefnu eða þjóðlega íhaldsstefnu.
Nýfrjálshyggjusinnar fallast ör-
ugglega á þær nafngiftir.
Kannski óttast sumir að þessi
sameiginlega orðanotkun nýfrjáls-
hyggjusinna og hinna sameinuðu
jafnaðarmanna sé táknræn fyrir að
Stefna vill samstarf við
hvern þann sem til-
búinn er, segir Einar
Olafsson, til samstarfs
um raunverulega
vinstri stefnu.
hinir síðarnefndu eigi eftir að
draga æ meiri dám af hinum fyrr-
nefndu eins og þróunin hefur víða
orðið og nægir að minna á Tony
Blair og „New Labour" í Bretlandi.
Stefna, félag vinstri manna
Fólk úr ýmsum áttum, flest
óflokksbundið, myndaði í vor með
sér félag, Stefnu, félag vinstri
manna. Þetta félag er í takt við
hreyfíngar sem em að myndast
víða um lönd um aðra stefnu en ný-
frjálshyggju eða það „nútímajafn-
aðarmoð“ sem t.d. Tony Blair
stendur fyrir. Stefna vill samstarf
við hvern þann sem tilbúinn er til
samstarfs um raunvemlega vinstri
stefnu.
Höfundur er rithöfundur.
Einar
Olafsson